Arkiva Kategorie: Kultura politike

Gjuha e Enver Hoxhës

Në blog-un tim në gjuhën angleze, Global Field, do të gjeni një analizë tekstuale të teksteve të Enver Hoxhës nga viti 1944-1981. Mësoni cilat janë fjalët qëndrore që përdori Hoxha në diskursin e tij, mënyrën se si i qasej temave të ndryshme prej artit deri tek denoncimi i “revizionistëve” dhe vizionin luftarak, manikeist të botës që ai promovoi.

Kliko këtu për ta lexuar shkrimin: How to Write Like a True Marxist-Leninist.

Vend pa ide

Një nga teoritë klasike të zhvillimit është teoria e varshmërisë, e njohur zakonisht me emrin spanjoll të saj, dependencia, për shkak se origjinatorë të saj ishin ekonomistë dhe sociologë latino-amerikanë që ishin kritikë ndaj teorive të modernizimit që vinin nga SHBA-të dhe Evropa. Duke shikuar realitetet ekonomike në Amerikën latine gjatë viteve 1960 dhe 1970, këta studiues kishin ardhë në përfundim se zhvillimi në Amerikën latine është i pamundur përderisa këto ekonomi funksionojnë si ekonomi satelite të ekonomisë amerikane dhe asaj evropiane. Gjendja e tyre si satelit krijoi varshmëri. Varshmëria ishte ekonomike, për shkak se vendet e Amerikën latine ishin kryesisht eksportues të komoditeteve të lira, që ishin zakonisht prodhime bujqësore ose minerale të papërpunuara, që u shiteshin shteteve të pasura. Këto shtete kishin edhe varshmëri financiare, pasi që për zhvillimin e tyre varëshin nga financimi përmes kredive që siguroheshin nga shtetet e pasura, të cilat këto shtete dhe shoqëri i zhytnin në borxhe pa fund. Dhe varshmëria ishte edhe teknologjike, pasi që këto shtete, edhe kur kishin arritur industrializimin dhe rritjen ekonomike, e kishin të varur industrializmin nga teknologjitë e shteteve të zhvilluara. P.sh., ky është një nga problemet me të cilat sot ballafaqohet Kina, e cila pavarësisht sektorit të madh prodhues dhe eksportues, ende nuk ka kapacitete vetanake për zhvillimin e teknologjisë, të cilën duhet ta blejë nga SHBA-të, Japonia ose Gjermania.

Pavarësisht se disa aspekte të teorisë dependencia janë kritikuar dhe hedhur poshtë që nga koha e artikulimit të saj, ajo megjithatë hedh dritë mbi disa realitete të ekonomisë botërore dhe mundësive zhvillimore të shteteve të periferisë. Por, një nga aspektet e varshmërisë që teoricientët e dependencia nuk e kanë vënë re (ndoshta për shkak se nuk e kishin hasur si dukuri në kohën e tyre dhe në vendet që studionin), është varshmëria në nivel të ideve. Kjo është kur një shtet dhe një shoqëri nuk është vetëm ekonomikisht dhe financiarisht e varur nga ekonomitë e pasura, por që edhe idetë se kah dhe si ta realizojë zhvillimin e saj e mbështet në idetë që vijnë nga jashtë. Kjo lloj varshmërie, dependencia ideore, është shumë më fatale për një vend pasi që ajo shoqëri në një mënyrë heq dorë nga përcaktimi i caqeve dhe synimeve kolektive apo ato caqe dhe synime që i ka ia nënshtron ideve dhe instrumenteve që i importon nga jashtë.

Pikërisht ky është rasti i Kosovës. Po përmendi vetëm tre shembuj, nga sektorë të ndryshëm, sado që mund të merren edhe shumë të tjerë.

E para, një nga elementet fundamentale për një zhvillim të qëndrueshëm është ekzistenca e një administrate publike efektive. Studim pas studimi kanë dëshmuar se një administratë publike efektive, e jokorruptuar, ka efekte të drejtpërdrejta në zhvillimin ekonomik. Një shtet i korruptuar nuk mund të prodhojë zhvillim ekonomik. Çfarëdo rritje ekonomike që e prodhon do të jetë e njëanshme dhe e përqëndruar në një elitë të vogël e të privilegjuar. Dihet se në Kosovë, si në shumë vende tjera, korrupsioni më i madh është në sektorët e administratës ku bëhet prokurimi dhe ndërrojnë duar para nga arka e shtetit në sektorin privat, përmes kontraktimit të punëve dhe shërbimeve të ndryshme.  Në këto raste, zyrtarët publikë gjejnë mundësi që një pjesë të fondeve t’i përvetësojnë, qoftë duke kërkuar “përqindje” nga transaksionet, qoftë duke favorizuar firma të miqëve dhe familjarëve që shpërblehen me tenderë.

Në mungesë të ideve (apo ndoshta në radhë të parë edhe vullnetit!) se si të luftohet kjo dukuri, të masave reformuese që duhet të merren në planin e brendshëm të administratës, në Kosovë vjen Banka Botërore me projekt për përmirësimin e qeverisjes financiare në administratën publike. Problemi nuk është që Banka Botërore vjen me një projekt të tillë, por që administrata jonë publike nuk di si ta luftojë problemin (i cili është problem i brendshëm organizativ, në radhë të parë, para se të jetë vetëm problem me të cilin duhet të merren organet e drejtësisë), dhe as reformat që mund t’i bëjë për t’i pakësuar mundësitë për korrupsion në këtë nivel. Administrata jonë publike, bashkë me qeverinë që e drejton atë, nuk ka ide dhe ato i pret nga Banka Botërore.

Rasti i dytë. Para jo shumë kohe dëgjuam lëvdata nga ministri i Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural për suksesin e Kosovës në shtimin e rendimenteve bujqësore gjatë këtij viti. Ministria kërkon t’i marrë meritat për këtë duke thënë se kjo reflekton suksesin e Ministrisë në zbatimin e planit të saj për zhvillimin e bujqësisë. Në fakt, një plan i tillë ekziston dhe është ndoshta plani më i detajuar nga cilido tjetër i punuar për cilindo sektor tjetër të ekonomisë. Dhe, ironikisht, ajo rritje e prodhimit bujqësor që është realizuar në vitet e fundit dëshmon se një shtet që intervenon në ekonomi me planifikim dhe subvencione mund të krijojë rezultate pozitive në zhvillim. Por, ironia tjetër është se plani për zhvillimin e bujqësisë nuk është rezultat i programeve të ideuara nga kjo Ministri dhe as nga qeveria jonë dhe as – larg qoftë – nga ndonjëra prej partive politike në pushtet. Një pjesë e madhe e programit rrjedh nga puna e USAID-it që ka financuar një sërë hulumtimesh të sektorit të bujqësisë të bëra kryesisht nga konsulentë amerikanë. Krejt kjo është në rregull, natyrisht, pasi që asistenca teknike e jashtme nuk është diçka për t’u përjashtuar. Mirëpo, çështja është se qeveria jonë nuk kërkon vetëm asistencë teknike nga jashtë, por që agjensionet nga jashtë t’i tregojnë komplet nga e para se çka duhet të bëjnë në bujqësi. Ministria është pa ide të veta dhe rezulton më shumë si një super-OJQ që implementon projekte në bashkëpunim me donatorët e huaj.

Rasti i tretë është ai i reformës së sistemit zgjedhor. Sërish, idetë e brendshme dhe ekspertiza luajnë rol sekondar, karshi konsulentëve të huaj që u propozojnë qeveritarëve dhe parlamentarëve tanë se çka dhe si duhet të bëjnë reformën zgjedhore. Nuk është larg mendësh që edhe iniciativa për reformë zgjedhore është lansuar nga qarqet diplomatike në Kosovë, pas debaklit të zgjedhjeve parlamentare të vitit të kaluar, ndryshe nuk do të kishte as reformë. Sido që të jetë, pasi që reforma është e nevojshme, sërish idetë se cili është qëllimi i reformave, ku duhet të përqëndrohen ato, si duhet të realizohen, janë gjëra që priten nga ekspertët dhe agjensionet e huaja.

Thjesht, kjo ngreh një pyetje shumë më fundamentale: a mund të zhvillohet një vend, aq më shumë një vend që pretendon të jetë demokratik, i cili nuk është i aftë të gjenerojë as idetë më elementare për nevojat e veta zhvillimore? Propozimi nuk është që vendi të mbyllet ndaj ideve që vijnë nga jashtë. Mirëpo askund nuk ekzistojnë ide për reforma, për ndryshime, qofshin ato në rrafsh të administrimit publik, qofshin në rrafsh të zhvillimit ekonomik, që vijnë si pako dhe mund të implementohen në cilindo shoqëri pavarësisht kontekstit dhe historisë së atij vendi. Një shoqëri mund të ndërtohet dhe të zhvillohet me asistencë teknike nga jashtë, por nuk mund të ndërtohet dhe të zhvillohet duke ia subkontraktuar tërë projektin zhvillimor agjensioneve zhvillimore, ekspertevë dhe konsulentëve që i thërret nga jashtë – me një fjalë, duke krijuar varshmëri edhe në nivel të ideve.

Vendet si Kosova, që shndërrohen në punishte të agjensioneve zhvillimore dhe presin që çdo ndryshim pozitiv dhe çdo ide për vendin t’u vijë në formën e ekspertizës së jashtme, zakonisht nuk kalojnë mirë. Raste ka të shumta – shikoni kontinentin afrikan, ku miliarda dollarë janë derdhur në projekte zhvillimore që nuk kanë çuar askund. Të paktën, latino-amerikanët, sado që kishin dhe kanë varshmëri ekonomike dhe financiare ndaj SHBA-ve dhe shteteve tjera të zhvilluara, kishin elita të veta intelektuale që ishin në gjendje të prodhonin ide, për atë se si duhet të drejtojnë politikën dhe ekonomitë e tyre. Sot një pjesë e mirë e shteteve latino-amerikane janë në drejtim të mirë të zhvillimit, jo pse përnjëherë u kujtuan t’i ftojnë konsulentët dhe agjensionet e jashtme dhe ato ndërkombëtare që t’ua rregullojnë shtetet dhe shoqëritë, por sepse në radhë të parë krijuan dhe ruajtën autonominë në nivel të ideve, të projekteve politike, ekonomike dhe shoqërore që i synojnë. Tek e fundit ç’i duhet një vendi zhvillimi në aspekte tjera, kur nuk di as të mendojë?

Kolumna javore, Koha Ditore, 2 tetor 2011

Po! Jemi popull emigrantësh

Një mik imi irlandez, para pak kohe kishte shkuar në vizitë në Zelandën e Re. Ishte habitur, më tregonte, nga numri i irlandezëve që kishte takuar në Auckland, kryeqytetin e Zelandës së Re. Krejt këta ishin imigrantë të ri që ishin shpërngulur gjatë dy-tre viteve të fundit, kishte marrë vesh ai, si pasojë e krizës ekonomike në Irlandë.

Me rastin e krizës ekonomike që ka goditur rëndë Irlandën, irlandezët i janë kthyer zanatit të vjetër të emigracionit ekonomik. Të gjithë e dinë se ishulli i vogël prej 4,4 milionë banorëve ka qenë burim i madh emigracioni, kryesisht në Amerikë. Imigracioni irlandez në Amerikë ka qenë masiv, sidomos në fund vitet e shekullit XIX, në vlugun e industrializimit amerikan dhe në kohën e zisë së bukës gjatë viteve 1845-1852 që nxorri jashtë Irlandës më shumë se gjysmën e popullsisë së saj. Megjithëse duket se imigrantët e rinjë irlandezë preferojnë Australinë dhe Zelandën e Re si destinacion, llogaritet se si pasojë e imigracionit, në Amerikë sot jetojnë shumëfish më shumë banorë me prejardhje irlandeze se sa ka banorë vetë Irlanda.

Regjistrimi i fundit në Kosovë tregoi se Kosova aktualisht ka 1.733.872 banorë rezidentë. Në krahasim me popullatën e vitit 1981, del se në tridhjetë vjet, Kosova është rritur për vetëm 150.000 banorë, një shifër shumë më e vogël nga ç’pritej, dhe që del edhe më e vogël nëse totalit i shtohet edhe minoriteti serb i pjesës veriore që nuk ka marrë pjesë në regjistrim. Megjithëse procesi i regjistrimit ka qenë përcjellur me kundërthënie, kurse disa kontestojnë saktësinë e totalit të dhënë zyrtarisht, duhet marrë parasysh se shifra nuk është aspak befasuese nëse merret parasysh emigracioni nga Kosova, dhe vlerësimet e ndyrshme sikur ajo nga UNDP që thonë se jashtë Kosovës jetojnë më së paku 500.000 kosovarë. Numrin e saktë nuk e dimë sepse qeveria jonë deri më tani nuk ka ndërmarrë asnjë program për të mbajtur evidencë për numrin e emigrantëve kosovarë, qoftë edhe jashtë regjistrimit zyrtar të popullsisë, apo edhe numrin e emigrimeve që bëhen çdo vit.

Ajo që është më habitëse është se emigracioni ka vazhduar me ritëm të pandryshuar edhe gjatë dekadës së parë të viteve 2000. Megjithëse vala e emigracionit nga Kosova në vendet perëndimore fillon me të madhe në vitet 1970, kjo valë shumëfishohet në vitet 1990, për arsye të njohura të represionit politik e ekonomik që i bëhej shqiptarëve nga regjimi i atëhershëm i Serbisë. Pritja ka qenë se, pas largimit të forcave serbe, emigracioni jo vetëm se do të ndalet, por edhe mund të zbrapset nga dëshira e shumë kosovarëve për t’u kthyer në Kosovë, siç bënë një numër i konsiderueshëm i imigrantëve pas vitit 1999 – e disa u riatdhesuan përkundër dëshirës së tyre. Por, me sa duket, gjendja e rëndë ekonomike, papunësia (sidomos tek të rinjët) dhe mungesa e përgjithshme e paperspektivës për një pjesë të madhe të qytetarëve kanë bërë që vrulli i ikjeve nga Kosova të mos pushojë as gjatë dekadës së fundit, përkundër politikave shumë më restriktive karshi imigracionit kosovar të vendosur nga shumë shtete perëndimore pas vitit 1999.

Në njërën anë, ky është trend i nevojshëm, sado që mund të jetë i padëshirueshëm, qoftë nga kosovarët, qoftë nga vendet evropiane dhe të tjera që synojnë të reduktojnë numrin e imigrantëve nga Kosova. Gjendja ekonomike në Kosovë është aq e rëndë, dhe papunësia aq e madhe, sa që edhe një zhvillim ekonomik i përmasave aziatike nuk do të mund të plotësonte nevojat për punësim të një pjese të madhe të popullatës. Emigracioni është – dhe duhet të jetë – një opsion për kosovarët që në Kosovë nuk gjejnë zgjidhje për problemin e sigurimit të ekzistencës së tyre, dhe mbrojtja e kësaj të drejte (në vend të përkrahjes së verbër që i jepet nga qeveritë tona politikave të riatdhesimit të shteteve perëndimore) duhet të jetë pjesë e agjendës së akëcilës qeveri kosovare, ashtu siç duhet të jetë kërkimi i regjioneve të tjera botërore si destinacion për punë të përhershme ose sezonale. Kjo është aq më shumë e nevojshme kur dihet roli që remitancat kanë për të ardhurat e vendit, duke zbutur gjendjen e rëndë sociale për shumë familje kosovare.

Kosova, bashkë me Shqipërinë, janë dy prej ekonomive ballkanike me varësi të madhe në remitancat, me rreth 670 milionë euro për Shqipërinë dhe rreth 370 milionë euro për Kosovën në vitin 2010. Sipas një studimi të bërë nga Gallup, 23% të familjeve kosovare varen nga remitancat (në krahasim me 20% për Shqipërinë). Fakti se popullata e Kosovës nuk është rritur në tridhjetë vitet e fundit, duhet të na ngulë në kokë se jemi, dhe do të jemi edhe në të ardhmen, vend i emigracionit, dhe si pasojë edhe vend i varshmërisë strukturore në remitancat e emigrantëve. Ky fakt duhet të vlejë edhe në nivel të bërjes së politikave, sidomos atyre zhvillimore.

Deri më tani, remitancat janë konsideruar si mënyrë për mbështetjen ekonomike dhe zbutjen e varfërisë të famljeve, dhe përkrahje financiare për nevoja të konsumit privat. Studimet kanë treguar se shumica e parave të ardhura nga jashtë në Kosovë, shpenzohen për konsum familjar, dhe jo në investime. Kjo është e pritshme – familjarët kosovarë kanë në radhë të parë prioritet që të zgjidhin gjendjet e tyre ekonomike, dhe nuk u takon (e më shumicën e rasteve, as që janë mundësi) që të mendojnë se si paratë e dërguara nga ata mund të mobilizohen për qëllime më të mëdha zhvillimore për vendin. Kjo, natyrisht, i takon lidershipit politik, mirëpo që remitancat të mobilizohen për qëllime zhvillimore, edhe modeli zhvillimor kosovar duhet të dalë nga mendësia që i sheh remitancat si një faktor për zbutjen e gjendjes sociale, dhe të zhvillojë politika dhe programe që remitancat i drejtojnë drejt projekteve dhe nismave zhvillimore.

Për këto politika nuk duhet marrë shembull nga shtetet e pasura evropiane, të cilat nuk ballafaqohen fare me një situatë sikur tonën, por nga shtetet latino-amerikane, që kanë situatë të ngjashme ku remitancat përbëjnë një faktor të rëndësishëm ekonomik. Shembulli kryesor i politikave dhe programeve të suksesshme të shfrytëzimit të remitancave për qëllime zhvillimore është Meksikoja. Meksikoja është shteti që pranon vëllimin më të madh të remitancave në botë – rreth 21 miliardë dollarë ka qenë shifra e remitancave të pranuara në vitin 2009, kryesisht nga imigrantët meksikanë në SHBA, nga afër 60 miliardë dollarë sa ka qenë vëllimi i remitancave në tërë Amerikën latine. Dy programe i ka zhvilluar shteti meksikan, që janë treguar të suksesshme në mobilizimin e remitancave dhe të fuqisë ekonomike të mërgimtarëve meksikanë për qëllime zhvillimore. Që nga viti 1993, në disa shtete të Meksikos zbatohet me sukses programi Dos por Uno (“Dy për Një”), i cili përmes organizimit të shoqatave atdhetare, dyfishon me para publike çdo investim publik që emigrantët meksikanë bëjnë në qytetet ose fshatrat e tyre të lindjes, siç është ndërtimi i një shkolle, ose asfalltimi i një rruge. Kështu, në vend se të konsumit privat, remitancat mobilizohen drejt projekteve të investimit publik, duke lehtësuar barrat e buxheteve lokale publike dhe duke përdorë fuqinë ekonomike të emigrantëve për nevoja zhvillimore të vendit. Kështu, në vitin 2006, 723 shoqata atdhetare investuan rreth 70 milionë dollarë në projekte të ndryshme publike. Një program tjetër i qeverisë meksikane, mbështet 40% të investimit në sektorin e bujqësisë të çdo investimi që bëhet nga një emigrant i kthyer meksikan. Që nga viti 2002, ky projekt ka gjeneruar mbi 200 milionë dollarë investime në projekte të ndryshme.

Regjistrimi i popullatës kosovare do të vazhdojë të gjenerojë kundërthënie. Për shumë njerëz, mosrritja e popullatës në Kosovë do të jetë fakt vështirë i pranueshëm, për një vend të mësuar me dekada me rritje rapide të popullsisë. Por edhe nëse ka pasë mangësi në regjistrim, nuk mund të presim, siç pandehin disa, se qindra mijëra banorë të Kosovës paskan mbetur pa u regjistruar. Thjesht, Kosovës ia han popullatën emigracioni, dhe do të vazhdojë t’ia hajë për shumë kohë, ndërsa neve na konfirmohet fakti se Kosova në dekadat e fundit ka marrë rolin në ekonominë politike evropiane të një burimi të fuqisë së lirë punëtore. Klasa jonë politike duhet ta pranojë këtë fakt, duke i dalë në mbrojtje idesë së emigracionit (sidomos karshi qeverive evropiane) dhe duke filluar të zhvillojë programe që mobilizojnë emigracionin kosovar për qëllime zhvillimore. Në vend se të vajtojmë humbjen e banorëve, duhet të gjejmë mënyra të reja dhe kreative që faktorin e emigracionit ta fuqizojmë në funksion të zhvillimit të vendit.

Botuar te Koha Ditore, 3 korrik 2011

Fuqia turke në rajon, fluskë apo realitet?

Kryeministri Hashim Thaçi realizoi këtë javë vizitën e dytë të tij në Turqi, sërish si mysafir i kryeministrit turk Recep Erdogan, i cili kohëve të fundit po dëshmohet si aleati më i ngushtë i z. Thaçi në botën e jashtme. Z. Thaçi deklaroi se vizita e tij në Stamboll, si pjesëmarrës në konferencën e vendeve më pak të zhvilluara, të organizuar nga OKB-ja, ishte për të kërkuar njohje të reja për Kosovën dhe investime. Gjëja më pozitive në këtë mes ishte se kryeministri Thaçi po e sheh Kosovën si vend që i takon shoqërisë së vendeve më pak të zhvilluara, sepse krahasuar me nivelin ekonomik, shkallën e varfërisë dhe mungesën e investimeve, Kosova është më afër vendeve si Etiopia, Eritrea, Somalia, Afganistani, Kamboxhia e Haiti se sa mesatarës evropiane. Se sa njohje të reja ka arritur t’i sigurojë z. Thaçi do ta marrim vesh së shpejti, por se sa investime ka siguruar, këto natyrisht nuk do t’i presim nga klubi i vendeve më pak të zhvilluara, por nga biznesmenët e nikoqirit të konferencës, Turqisë.

Ardhja e kapitalit turk në Kosovë dhe lidhja gjithnjë e më e ngushtë midis kreut të Prishtinës dhe Ankarasë (për të mos përmendur edhe spekulimet e medieve serbe, që nuk duket se kanë ndonjë bazë në realitet, se SHBA do t’ia lëshojë ushtrisë turke kampin Bondsteel), ka nisë të bie në vëmendjen e vrojtuesve të zhvillimeve politike në Kosovë, disa nga të cilët, praninë gjithnjë e më të madhe turke në Kosovë e shohin me dyshim e herë-herë edhe me alarm. Disa po sugjerojnë se kjo ka të bëjë me të ashtuquajturën doktrinë neo-otomane të politikës së jashtme të qeverisë Erdogan, sipas së cilës Turqia synon të shtrijë sërish ndikimin e saj politik, ekonomik e kulturor në zonat e ish-perandorisë osmane. Mirëpo, ajo që duhet theksuar është se doktrina turke do të mbetej vetëm një doktrinë në letër, po të mos ishte kapitali turk i cili po zgjeron dhe shtrinë ndikimin e vet në rajon pavarësisht projektimeve politike e gjeostrategjike në Ankara. Investimet e jashtme të firmave turke janë në rritje; p.sh., një nga interesimet e mëdha të Turqisë në fatin e Libisë ka bëjë me faktin se firmat turke kanë 14 miliardë dollarë investime atje. Në një mënyrë, motori i ekspanzionit turk në rajon, përfshirë edhe në Kosovë, është më shumë kapitali turk se sa politika turke.

Firmat turke janë në pozitë të jashtëzakonshme për të bërë investime nga fakti se ekonomia turke përballoi më shpejt krizën financiare të vitit 2008, gjë që nuk dëmtoi ekonominë turke në shkallën e dëmit të parë në shumë vende evropiane. Dhe ky trend po vazhdon. Përderisa Eurozona vuan nga stagnimi dhe po përballët me problemin masiv të borxheve sovrane, Turqia shpejt ka rikuperuar rrugën e rritjes që e kishte pasur gjatë gjithë dekadës së kaluar. Kjo situatë i ka konvenuar në veçanti Partisë së Drejtësisë dhe Zhvillimit (AKP) të z. Erdogan, e cila sivjet ballafaqohet me zgjedhje dhe suksesin e saj ekonomik e ka atunë më të fuqishme për të kërkuar besimin për mbajtjen e pushtetit për një mandat të ri. Një nga çelësat e suksesit elektoral të AKP-së në Turqi karshi partive më të vjetra dhe të etabluara të Turqisë, ka qenë suksesi i saj në ngjizjen politike të formulës klasike konservatore në kontekstin turk: kombinimi i një mesazhi konservator që rezonon me shtresat më të varfëra urbane e rurale (që në Turqi kanë gjithashtu tendencë të jenë më konservatore dhe fetare), me politika neoliberale që favorizojnë kapitalin turk. Kjo shihet edhe me faktin se z. Erdogan dhe simpatizantë të partisë së tij nga shtresat intelektuale kanë bërë vazhdimisht përpjekje që AKP-në ta prezantojnë si një variantë islame të Unionit Demokristian të Gjermanisë (CDU). Është pikëpyetje se sa në të vërtetë vlen kjo paralele, ndërsa kritikët pohojnë se programi i AKP-së nuk është asgjë më shumë se sa neoliberalizmi i veshur me petk islam.

Sido që të jetë, ndikimi i shtuar dhe prestigji turk në rajon ka të bëjë më pak me filozofinë politike e shoqërore të z. Erdogan e bashkëmendimtarëve të tij, e më shumë me performansën e shquar ekonomike të Turqisë gjatë kohës së qeverisjes së z. Erdogan. Z. Erdogan pretendon se reformat e tij liberalizuese janë ato që qëndrojnë në bazë të suksesit ekonomik të Turqisë, por duket se kontributin më të madh në këtë sukses, dhe sidomos në rikuperimin e shpejt të Turqisë pas krizës globale financiare, janë reformat makroekonomike të bëra pas kolapsit spektakular të lirës turke në vitin 2001. Në këtë kontekst, Turqia ka shumë të përbashkëta me shtetet tjera në zhvillim si Argjentina, si dhe Korea Jugore dhe vendet tjera aziatike pas kolapseve monetare e bankare të viteve 1997-98. Kolapset e përjetuara nga këto shtete, që interpretohen të jenë pasojë e presioneve që këto kishin patur nga FMN-ja gjatë viteve 1990, përfunduan në reforma që sollen politika konservatore bankare me synim grumbullimin e rezervave dhe rritjen e shkallës së kursimeve dhe shmangien e risqeve të bankave në investime spekulative. Kur kriza globale financiare goditi në vitin 2008, si pasojë e masave të mëhershme këto banka nuk ishin të ekspozuara ndaj kolapsit të tregut të patundshmërive në SHBA, dhe si pasojë nuk u mbetën në dorë të ashtuquajturat “asete toksike” të patundshmërive amerikane, siç ndodhi me shumë banka të mëdha evropiane. Kështu, në krahasim, p.sh., me fqiun e saj Greqinë, që tani po ballafaqohet me një katastrofë të tërë bankare e fiskale dhe në falimentimin faktik të thesarit të saj për shkak të borxheve publike të shtetit, bilansi pozitiv i bankave dhe deficiteve turke e kanë pozicionuar mirë Turqinë që të përfitojë nga cikli i investimeve të pas-krizës, por gjithashtu ia kanë mundësuar z. Erdogan që të shtrëngojë muskujt e politikës turke në rajonin e Mesdheut lindor, përfshirë Afrikën veriore dhe Lindjen e Mesme.

Çështja është se sa mund të zgjas kjo valë e rritjes ekonomike për Turqinë. Revista The Economist tashmë paralajmëron “tejngrohjen” e ekonomisë turke, duke paralajmëruar një rritje më të vogël ekonomike gjatë vitit 2011 dhe rrezikun e shtuar të inflacionit. Siç thekson The Economist, problemi paradoksal i Turqisë nuk është mungesa, por teprica e kapitalit të ardhur nga jashtë. Kjo është arsyja pse vitin e kaluar, Banka Qendrore e Turqisë mori masa për të penguar këtë vërshim të kapitalit, që qëndron në bazë të presioneve të inflacionit. Në të vërtetë, një nga rreziqet e mëdha për Turqinë duket të jetë tejfryrja e sektorit të saj të ndërtimeve dhe patundshmërisë. Sipas Shoqatës së Investitorëve të Jashtëm të Patundshmërisë, Turqia shihet nga investitorët e jashtëm si një nga vendet më të levërdishme të investimeve në patundshmëri. Vitin e kaluar, investimet në patundshmëri formuan rreth 40% të transaksioneve në Turqi; kjo në krahasim me 12% në Evropë, 25% në SHBA dhe 35% në Azi. Kjo derdhje e fuqishme e kapitalit në patundshmëri është shenjë e mundshme e një “fluske” të re spekulative në ekonominë turke. Tashmë janë paraqitë edhe shpërthimet e para të fluskave të tilla, disa nga të cilat shkuan deri në lindjen e skemave piramidale. Muajin e kaluar, një skemë e tillë piramidale implodoi në provincën Diyarbakir, në juglindje të Turqisë. Në këtë vend, çmimet e tokës ishin rritur pesëdhjetëfish në pesë vitet e fundit, çka kishte shtyer banorët që të tentojnë të përfitojnë shpejt përmes shitblerjeve të shpeshta të tokës. Pas shpërthimit të këtij tregu spekulativ në Diyarbakir, çmimet e tokës ranë 80%, duke marrë me vete edhe pasurinë dhe kursimet e shumë banorëve të provincës. Në qoftë se del se Diyarbakir është model, ndoshta paksa i ekzagjeruar, për sektorin turk të patundshmërisë, motori ekonomik i Turqisë do të digjet shpejt. Dhe pa mbështetjen e forcës ekonomike të Turqisë, pretendimet neo-otomane të qeverisë së Erdoganit zor se do të prodhojnë ndonjë ndryshim të qëndrueshëm gjeopolitik në rajon.

Botuar te Koha Ditore, 15 maj 2011

Ruleti rus i Thaçit

Departamenti amerikan i Mbrojtjes ka një njësi të posaçme për hulumtime dhe inovacione që lidhen me avancimin e interesave ushtarake dhe të sigurisë së shtetit amerikan. Kjo njësi njihet si Agjensia e Projekteve të Avancuara Hulumtuese (Defense Advanced Research Projects Agency – DARPA). Një prej inovacioneve të saj më të njohura është rrjeti i decentralizuar kompjuterik të cilin ne sot e njohim si Interneti. Në vitin 2003, DARPA ishte pranë lansimit të një projekti të njohur si Tregu i Analizave të Politikave (Policy Analysis Market – PAM). Projekti PAM bazohej në konceptin e tregjeve të “futures”, në të cilët investitorët blejnë parashikime, qofshin ato parashikime të çmimeve të komoditeteve të caktuara, apo edhe të ngjarjeve të caktuara që ende nuk kanë ndodhur. Sot, në tregjet financiare ekzistojnë tregje të shumta të “futures”, në të cilat tregtohet me miliarda dollarë në vit. P.sh., ekziston tregu i “futures” për naftë, në të cilin investitorët spekulojnë mbi çmimin e naftës në muajt në vijim. Ekzistojnë “futures” për çmimet e rendimenteve bujqësore, si të misrit, grurit, orizit dhe vajin, apo të atyre xehërore, sikur të arit. Ekzistojnë “futures” për vlerën e valutave, mbi kompanitë, siç janë parashikimet për çmimet e aksioneve të korporatave ose të profiteve të tyre. Tregjet e “futures” janë të organizuara edhe rreth ngjarjeve të caktuara, siç janë gjasat për katastrofa natyrore, për suksesin financiar të filmave Hollywood-ian, apo të rezultateve të zgjedhjeve. Së fundmi është themeluar edhe tregu i “futures” për motin, në të cilin investitorët mund të blejnë “futures” për ngjarje që lidhen me motin (p.sh., “blihen” parashikimet për një dimër të ashpër, që mund të kenë efekt, fjala vjen, në të korrurat e atij viti dhe rrjedhimisht te çmimet e tyre). Bastoret sportive, shumë më të njohura për mjedisin kosovar, funksionojnë me një koncept të ngjashëm sikurse “tregjet” tjera të parashikimeve, ku bastorja shërben si një lloj tregu për “shitjen” e parashikimeve të rezultateve sportive, kurse “investitorët” i “blejnë” ato me çmime të përcaktuara nga “tregu” i parashikimeve.

Ideja e PAM ka qenë që këtë formë të aktivitetit spekulativ ekonomik ta përdorë në fushën e prognozave politike të ngjarjeve globale, por ku investimet do të ishin fiktive (pra, nuk do të investoheshin para të vërteta). P.sh., një “investitor” i mençur që para gjashtë muajsh do të “investonte” në parashikimin se gjatë këtij dimri do të rrëzoheshin regjimet autoritare në Lindjen e Mesme, sot do të përfitonte jashtëzakonisht shumë. PAM nuk u lansua, sepse disa senatorë amerikanë e konsideruan projektin të papërshtatshëm dhe indinjues në disa nga aspektet e tij (p.sh., dikush do të mund të blente “futures”, apo të vinte bast, se do të ketë sulm terrorist në SHBA, apo se do të kryhej atentat kundër ndonjë lideri të caktuar botëror) dhe si pasojë e ndërprenë financimin për te. Por koncepti është interesant. Mbase është moment i përshtatshëm që dikush të themelojë një bastore të tillë për zhvillimet politike në Kosovë.

Para nja një jave, atëherë kur shihej se Hashim Thaçi u gjunjëzua karshi ultimatumit të Behgjet Pacollit për marrjen e postit të presidentit si kusht për formimin e koalicionit, dhashë këtë “propozim”: formula e Hashim Thaçit për ruajtjen e pushtetit është që të heq dorë nga posti i kryeministrit, dhe atë t’ia lëshojë AKR-së. Në postin e presidentit të zgjedhet Jakup Krasniqi (për çka kishte përkrahje në PDK), ndërsa Thaçi të qëndrojë në prapaskenë. Pas gjashtë muajsh qeverisjeje të dështuar nga AKR (sepse çdo qeverisje në këto rrethana politike është e dështuar), të orkestrojë me partinë e tij rrëzimin e qeverisë dhe shpalljen e zgjedhjeve të reja, në momentin më të volitshëm për të, duke e prezantuar vetën si shpëtimtar. Gjatë kohës jashtë qeverisë, Thaçi do të kishte kohë që t’i riparonte marrëdhëniet me rivalet, e sidomos me AAK-në, me të cilën do të përgatitej koalicioni i ardhshëm. Pas zgjedhjeve të reja, PDK sërish do të fitonte numrin më të madh të votave dhe Thaçi do të kthehej në pushtet shumë më i fuqishëm. Në ndërkohë, vendi i presidentit do të ishte në duart e Jakup Krasniqit i cili do ta vazhdonte mandatin deri më 2016. PDK do të fitonte në të dyja frontet. Aq më shumë që do të ruhej uniteti i partisë, ndërsa koha e blerë në ndërkohë do t’i ndihmonte Thaçit për ta hequr vëmendjen nga vetëvetja dhe për t’u ripozicionuar në skenë.

Natyrisht, ky skenar hipotetik i imi ishte bërë më shumë për qëllim argëtimi me miq, por nëse nuk do të ndjekej ky kurs, kisha dhënë parashikim e dytë. Skenari i dytë është që Thaçi të vazhdojë rrugën e imponimit të formulës që atë e sjell në pushtet tani dhe menjëherë, me çmimin e zgjedhjes së Pacollit president. Rezultatet e kësaj: përçarja e PDK-së, shkatërrimi i AKR-së (apo shndërrimi i saj, pa Pacollin, në një grup gjithnjë e më irrelevant politik) dhe sërish – rrëzimi i qeverisë, kësaj radhe edhe të Thaçit bashkë me te. Nuk mund të them se kjo do të ndodh brenda gjashtë muajsh, por me rebelimin e hapur të Fatmir Limajt dhe Jakup Krasniqit, një skenar i tillë duket gjithnjë e më shumë i mundur. Po të kishte treg të “futures” në politikën kosovare, kjo është ajo në të cilën tani do të vëja bast.

Pavarësisht çështjeve teknike e kushtetuese që janë ngritur nga opozita për procedurën e zgjedhjes së presidentit, zgjedhja e Behgjet Pacollit në vetëvete nuk ishte vetëm irritim për shumë qytetarë që nuk e shohin figurën e tij si të denjë për një post të tillë, por tani siç shihet, nxiti një përçarje të thellë dhe serioze brenda PDK-së. Problemi i Thaçit është se tani është shpërndarë në shumë fronte. Në vjeshtën e vitit të kaluar, Thaçi dukej i pathyeshëm. Ai orkestroi me mikun e tij të ri (të vjetër), Pacollin, votëbesimin kundër qeverisë, i bindur se do të shkonte i palëkundur drejt fitorës në zgjedhjet e jashtëzakonshme. Në Kuvendin zgjedhor farsë të PDK-së, Thaçi tregoi dhëmbët brenda partisë duke u rizgjedhë kryetar i partisë me aklamacion dhe pa asnjë kundërkandidat. Dukej se s’kishte forcë që do ta ndalte atë në marrjen e sërishme të kontrollit të qeverisë, tani edhe më fuqishëm se më 2007. Por, pikërisht zgjedhjet dhe formimi i qeverisë dolën të jenë Thembra e Akilit për Thaçin. Gjithçka mori teposhtëzën. Cënimi i procesit zgjedhor përmes vjedhjes dhe manipulimit të votave, akuzat brendapartiake në PDK për vjedhje votash, eliminimi i Jakup Krasniqit nga perspektiva e ruajtjes së pozitës së presidentit (për çka ai duket të jetë shqetësuar tej mase), si dhe nevoja për t’iu nënshtruar presionit që Fatmir Limajn ta lë jashtë qeverisë, ka krijuar një lëmsh të ri për Thaçin. Vëmendjen mediale që ia solli raporti i Dick Marty-it, i solli Thaçit levërdi të padëshiruar në prishjen e imazhit ndërkombëtar, pikërisht atëherë kur ai po rrezikohet politikisht brenda.

Pse bëri kështu Thaçi? Siç pat thënë një mik i imi, Thaçi është takticien, nuk është strateg. Kalkulimi i tij nuk është suksesi në plan afatgjatë, por mbijetesa momentale. U pa kjo edhe gjatë zgjedhjeve, dhe rrezikimi me vetë stabilitetin ekonomik e shoqëror me premtimin për rritje drastike rrogash të sektorit publik, që duhet të jetë hera parë që Thaçi politikan shkel një marrëveshje me një palë të rëndësishme ndërkombëtare (kësaj radhe me Fondin Monetar Ndërkombëtar). U pa me gatishmërinë e tij të dukshme për t’i acaruar marrëdhëniet me figurat kryesore brenda partisë së tij, me teatrin absurd të “negociatave” (që dikush me të drejtë i quan “presione”) me deputetë brenda partisë së tij gjatë pauzave të detyruara midis raundeve për zgjedhjen e presidentit në Kuvendin e Kosovës, vetëm që të mos dështojë zgjedhja e Pacollit president dhe marrja e mandatit nga Thaçi për qeverinë e re.

Po të ekzistonte një treg sikur PAM-i për politikën kosovare, apo edhe një bastore e thjeshtë për prognozat politike, do të kishte qenë një gjë e mirë për Thaçin pasi që ai do ta shihte shumë më qartë se si qëndrojnë llogaritë për perspektivën e tij. Në ndërkohë, duket se Thaçi ka vendosur që për fatin e tij politik të mos bëjë baste, as të merret me prognozat e tipit të “futures” për zhvillimet në periudhën gjashtë-mujore ose njëvjeçare. Thaçi po dëshmohet të jetë shumë më riskant se kaq, dhe si duket me fatin e tij politik, por edhe atë të vendit, parapëlqen ta luaj ruletin rus.

Botuar te Koha Ditore, 27 shkurt 2011

Partitizimi i presidentit

Kushtetuta e Republikës së Kosovës thotë se Presidenti i Republikës “përfaqëson unitetin e popullit”. Mbase, në realitet, Kushtetuta do të duhej të thoshte se Presidenti ka pak lidhje me unitetin e popullit dhe përfaqëson hiç më shumë se sa unitetin e partive të koalicionit qeveritar.

Është hera e katërt që nga themelimi i institucioneve të pasluftës që Kosova zgjedh presidentin e saj. Dhe është hera e katërt që politika kosovare në mënyrën më galopante dështon në përmbushjen e kërkesës kushtetuese për një president gjithpërfshirës. Si pjesë e marrëveshjes së koalicionit, PDK ka pranuar ultimatumin e AKR-së së Behgjet Pacollit që koalicioni shkon vetëm nëse ky i fundit përfiton postin e presidentit të vendit.

Posti i presidentit është shndërruar në një post ordiner politik, i dhënë në pazare politike sikurse ndarja e ndonjë resori ministror apo e ndonjë pozite ambasadori ose këshilltari. Në kohën e një jostabiliteti të vazhdueshëm politik, dhe pas një periudhe të gjatë të humbjes së besimit të qyetarëve në institucionet e tyre politike, emërimi i një figure partiake në pozitën e presidentit përbën edhe një goditje të rëndë në qëndrueshmërinë dhe autoritetin politik të institucioneve.

Në sistemet parlamentare, ndonëse përmban pushtete të caktuara, posti i presidentit është gjithashtu një post ceremonial, me funksion të përfaqësimit të shtetit dhe, siç thotë shprehimisht edhe Kushtetuta, të unitetit të popullit. Mu për këtë, Kushtetuta kërkon që kandidati fitues për president të marrë dy të tretat e votave në Kuvend. Asnjë president i deritanishëm i Kosovës nuk është zgjedhur me dy të tretat e votave të Kuvendit. Çdo herë, procedura zgjedhore ka kaluar në variantën rezervë, atë të raundit të tretë ku zgjedhja bëhet më një shumicë të thjeshtë të votave.

Për fat të keq, kjo është një traditë e keqe që i ka ngelur Kosovës qysh nga viti 2001, me rastin e zgjedhjeve të para nacionale të pasluftës, kur Ibrahim Rugova u zgjodh në postin e presidentit pa arritur ta fitonte përkrahjen e PDK-në, asokohe në opozitë. Rugova dhe LDK lëshuan pe vetëm atëherë kur e panë se presidenca e Rugovës po rrezikohej nga mungesa e votave dhe kryeadministratori i atëherëshëm i UNMIK-ut arriti ta sajojë një koalicion artificial në të cilën në këmbim të presidencës, PDK merrte kryeministrin, e udhëhequr atëherë nga Bajram Rexhepi. Me atë rast, Rugova inauguroi traditën e ndjekur më vonë nga pasardhësi i tij në LDK, Fatmir Sejdiu, të mos-heqjes dorë nga udhëheqja e partisë deri sa mbante postin e presidentit (megjithëse Rugova pat dhënë dorëheqje nga lidershipi i LDK-së gjatë mandatit të tij të dytë si president).

Në zgjedhjet e vitit 2004, Rugova ndërroi pazarin dhe bëri hapin e papritur, atë të lidhjes së koalicionit LDK-AAK. Pazari qe i lartë, dhe partia që asokohe ishte e para në vota, bëri të pazakonshmën dhe ia lëshoi postin e kryeministrisë partnerit të saj minoritar.

Duket se apetitet për poste të larta janë shumë të mëdha dhe sërish, një parti fare e vogël me elektorat, përfiton ndër postet më të rëndësishme institucionale në Republikën e Kosovës.

Kësaj radhe fajtore është ambicia e Hashim Thaçit për ta formuar me çdo kusht qeverinë dhe për të qenë vetë kryeministër. Por edhe opozita e re në Kuvend qëndroi anash dhe nuk ngriti as kundërshtinë më të vogël në kohën kur PDK bënte pazare politike me pozitën e kreut të shtetit. Sikur PDK-ja, opozita nuk e pa zgjedhjen e presidentit si proces të ndarë nga pakoja e marrëveshjeve të koalicionit qeverisës.

Ndërsa PDK, e rrezikuar nga mundësia që të mos jetë në gjendje të gjejë partnerë për koalicion, ishte tepër e motivuar që presidencën ta mbajë brenda lojës së pazareve politike. Atë ia ofroi si karrotë AAK-së, e cila me sa duket ngriti epshet brenda një pjese të kësaj partie që të shkilet premtimi parazgjedhor dhe të konsiderohet shumë seriozisht oferta e PDK-së për koalicion. Strategjia e drejtë për postin e presidentit, sidomos pas dëmit që i është shkaktuar legjitimitetit të institucioneve pas skandalit të vjedhjes së votave gjatë zgjedhjeve, do të kishte qenë që PDK të merrte nismën për një tyrezë me të gjitha partitë parlamentare, përfshirë ato të opozitës, për gjetjen e një figure konsensuale që do të emërohej në postin e presidentit. Një figurë e tillë do të ishte një figurë jo-partiake, e respektuar popullore, e njohur për kontributin e saj apo të tij politik dhe profesional, dhe e cila do të kishte mbështetjen e shumicës dërrmuese të partive në Kuvend. Kjo figurë, pavarësisht emrit, do të kishte qenë sidomos e rëndësishme tani kur institucionet kanë nevojë për riparimin e besimit dhe ndërtimin e legjitimitetit pas një krize të vazhdueshme politike që filloi qysh në gjysmën e dytë të vitit të kaluar.

Një president i fuqishëm, i respektuar në popull dhe politikisht i pavarur do të ishte një kundërpeshë e rëndësishme ndaj një Kuvendi të fraksionalizuar dhe një qeverie të dobët, sidomos në kohën kur Kosovës i duhen një sërë reformash të rëndësishme, duke filluar nga ato të sistemit zgjedhor deri te ato ekonomike. Për të mos thënë se negociatat me Serbinë do të jenë një barrë e rëndë që gjithashtu rrezikojnë qëndrueshmërinë e institucioneve në periudhën që vjen. Një figurë e qëndrueshme dhe e besuar presidenciale, me një mandat pesëvjeçarë, do të ishte garancë për qëndrueshmërinë dhe koherencën e bashkësisë politike dhe për integritetin e institucioneve, përkundër krizave potenciale politike që mund të paraqiten në periudhën që po vjen.

Një gjë e tillë duket shumë më pak e mundur me figurën e Behgjet Pacollit si president. Problemi nuk është vetëm te aktivitetet kundërthënëse të z. Pacolli gjatë njëzet viteve të fundit, të problemeve të tij të kaluara me skandalet e korrupsionit dhe me ligjin, por edhe faktit se z. Pacolli imponon vetën si president nga pozita e një kryetari të një partie të vogël, si pasojë e një konjukture të caktuar politike. Z. Pacolli mbase mund edhe të dëshmohet si figurë e denjë për presidencën, por mënyra e katapultimit të tij në postin e presidentit do të jetë një hije që do ta ndjek atë gjatë gjithë kohës së tij në mandat.

Si president, z. Pacolli do të jetë, ndër të tjera, Komandat Suprem i Forcave të Sigurisë, do të emërojë prokurorët dhe gjykatësit e Republikës në një kohë kur gjyqësie ende përpiqet të ndërtojë pavarësinë e saj, dhe do të emërojë postin e lënë bosh të Guvernatorit të Bankës Qendrore të Kosovës. Si president, z. Pacolli do të ketë rol të veçantë në udhëheqjen e politikës së jashtme të vendit dhe do t’i duhet të di të veprojë si krerë shteti në suaza të një diplomacie të hapur dhe publike, larg nga forma e tij e preferuar e takimeve të fshehta të aranazhuara përmes kanaleve joformale. Si president, z. Pacolli do të ketë shans të dëshmohet nëse është figurë politike udhëheqëse dhe e gatshme të marrë vendime të vështira dhe të pavarura dhe për të vepruar në situata të vështira. Por pavarësisht kësaj, politika jonë konfirmoi edhe një herë traditën e mbrapshtë të politizimit dhe partitizmit të figurës së presidentit, diçka që ka dhe do të vazhdojë të ketë pasoja negative në zhvillimin e institucioneve të qëndrueshme politike të shtetit tonë të ri.

Botuar te Koha Ditore, 20 shkurt 2011

Çmimi i lartë i manipulimit të votave

Athua çka u shkonte ndërmend atyre, çka i motivonte ata, qofshin komisionerë, vëzhgues apo thjesht miltantë partiakë, që më 12 dhjetor të vitit të kaluar vendosen që të dhunojnë votën e qytetarit duke mbushur kutitë, falsifikuar nënshkrime, duke votuar me emër të rrejshëm apo duke kryer çfarëdo malverzimi tjetër që të shtojnë numrat e votave për partinë apo kandidatin e tyre apo të dëmtojnë votat e partive dhe kandidatëve rivalë. Këtë ndoshta nuk do ta dimë asnjëherë, por atë që e dimë me siguri është qëllimi i tyre: që të fitojë partia apo kandidati i tyre me çdo kusht, qoftë edhe duke ndërhyrë për ta manipuluar integritetin e procesit zgjedhor. Ndoshta ata që bënin këto veprime nuk kishin menduar se veprimet e tyre do të çonin në skandalin më të madh zgjedhor të demokracisë së brishtë kosovare në dhjetë vitet e fundit. Se do të bëhëshin rinumërime, rivotime dhe kontestime serioze të legjitimitetit të zgjedhjeve; se Kosova do të qortohej ashpër nga instanca ndërkombëtare, duke rrezikuar perspektivën e saj të integrimit në BE dhe perspektivën e saj të pranimit të plotë në bashkësinë ndërkombëtare; se Kosova rrezikon të kalojë një periudhë të re me institucione me legjitimitet të sfiduar rëndë. Duket se edhe në këtë rast kemi të bëjmë me një racionalitet që tashmë është shndërruar në normë të përgjithshme shoqërore: se është në rregull që të synohet përmbushja e interesit të një individi apo një grupi, qoftë edhe nëse përmbushja e atij interesi mban kosto të lartë kolektive. Ta vonojmë konstituimin e institucioneve të reja, ta rrezikojmë legjitimitetin e institucioneve politike të vendit dhe ta kthejmë Kosovën akoma më mbrapa në sytë e BE-së. Zor se ata që manipuluan me vota, duke menduar se të vjedhësh vota në një shkollë diku në një fshat të Drenicës apo Deçanit nuk çon ndonjë peshë serioze si skandal, që kostoja e papërgjegjësisë dhe cinizmit të tyre mund të jetë kaq e lartë për krejt vendin.

Por çmimi është më shumë më i lartë se kaq. Shpenzimi i kohës dhe energjisë që po bëhet për të sanuar procesin e dëmtuar zgjedhor vetëm po i shtohet kohës tashmë të humbur që prej 27 shtatorit 2010 kur Fatmir Sejdiu zyrtarisht dha dorëheqje nga posti i presidentit. Që nga ai moment Kosova gjendet në një ortek të pandalshëm të çintegrimit politik. Kriza e presidentit prishi balansin e koalicionit qeveritar, duke e bërë qeverinë joefektive. Pas prishjes zyrtare të koalicionit, vendi kaloi në një disfunksion të plotë politik. U gjymtua Kuvendi. Zgjedhjet duheshin ta riparonin këtë situatë duke i dhënë vendit një Kuvend dhe qeveri me mandat të ri, për t’i ngarë punëve përpara. Çka pasoi pas zgjedhjeve është një krizë e re, fundi i së cilës nuk po duket në horizont.

Dhe problemet politike vetëm sa po thellohen. Buxheti i vendit ka kaluar në menaxhim emergjent si pasojë e mosmiratimit të buxhetit për vitin 2011. Shumë shpejt edhe kjo mundësi ligjore do të skadojë pasi që ligji parashikon financim vetëm për dy muajt e parë të vitit. Vendi atëherë do të ballafaqohet edhe me krizë buxhetore. Situata është përkeqësuar dhe ndërlikuar më tej edhe nga vendimi ligjërisht arbitrar dhe unilateral i kryeministrit në detyrë që të ngrisë pagat e punonjësve publik pa një proces të rregullt ligjor të hartimit dhe miratimit të buxhetit. Kjo është një krizë e re që i shtohet problemeve politike që tashmë i kemi në pjatë. Në këtë pjatë është financimi i autostradës, për të cilin akoma nuk është gjetë (apo nuk është treguar) formula e re, pas dështimit të formulës së parë dhe humbjes potenciale (siç po pritet) të kredisë nga FMN-ja.

Gjëja tjetër e paqartë është edhe aftësia e fituesve nominalë të zgjedhjeve, PDK-së dhe liderit të saj, që të thurrë një kompakt dhe përbërje të qëndrueshme të koalicionit. Por edhe nëse kjo ndodh, opozita do ta mbajë skandalin e vjedhjeve të 12 dhjetorit si kartë të përhershme me të cilën do ta sfidojnë legjitimitetin e institucioneve, dhe përsëritjes së kërkesës për zgjedhje të reja. Kjo do t’i kontribuojë edhe intensifikimit të polarizimit politik, që tashmë ka marrë përmasa të reja dhe të rrezikshme.

Në këto kushte, mund të harrojmë se Kosova do të bëjë ndonjë progres të rëndësishëm në përmbushjen e kushteve për liberalizimin e vizave, apo se do të ndërmerret ndonjë masë konkrete për ndryshimin e kahjes ekonomike të vendit. Reformat institucionale, si në drejtësi apo në luftën kundër korrupsionit, nuk mund të jenë të suksesshme në këto kushte. Kosova do të vazhdojmë të vendnumërojë, partitë të merren me njëra-tjetrën dhe me vetëvetën, në kohën kur do të duhej të punohej drejt ndryshimeve konkrete dhe substanciale në jetën e qytetarëve.

Institucione me legjitimitet të kontestuar, rrezik finaciar, dy muaj të kaluar në shpenzim të kotë energjie, me rrezikun që krejt ky vit i rëndësishëm Kosovës t’i kalojë pa bërë asnjë hap përpara.

Por ajo që po bëhet e qartë është se prioriteti numër një i Kuvendit të ardhshëm do të jetë reforma zgjedhore. Është e qartë se kjo reformë duhet të jetë rrënjësore. Duhet të riorganizohet dhe ristrukturohet KQZ-ja dhe tërë formati i menaxhimit të procesit zgjedhor. Duhet të reduktohet roli i partive në procesin zgjedhor dhe atë të numrimit të votave. Duhet të krijohet një staf i përhershëm i menaxherëve të qendrave të votimit që menaxhojnë qendrat e votimit në mënyrë rotative dhe anëmbanë Kosovës, e jo që strukturat politike të të njëtit fshat ta kontrollojë krejt procesin zgjedhor në atë fshat. Duhet të ashpërsohen dënimet për manipulimin e votës, që tani nuk mbartin më shumë se disa muaj burg. Dhe duhet të vazhdohet të ngulet këmbë tek prokuroria që të sjell para gjykatës ata që kryen dhe organizuan manipulime, dhe me këtë t’i jepet emër e mbiemër krimit, në mënyrë që të nxirren nga njollosja kolektive qoftë partitë e akuzuara për më së shumti manipulime, qoftë rajonet ku pati më së shumti manipulime. Kjo do të duhej të ishte në radhë të parë interesi i PDK-së, e cila ka një mundësi tani të dëshmojë se nuk është krejt e marrë në dorë nga manipulantët. Duhet të tejkalohen ndasitë partiake në mënyrë që të bëhen hapa drejt vendosjes së një procesi të drejtë zgjedhor. Kurrë nuk do të mund të pengohet çdo manipulim, por mund të vështirësohet dhe të rritet çmimi që paguhet për manipulimit të zgjedhjeve. Dhe që këtë çmim ta paguajnë drejtpërdrejt individët e implikuar në keqpërdorime, e jo që krejt një vend të paguaj për keqpërdorimet e tyre. Sepse këto zgjedhje i kushtuan dhe po i kushtojnë Kosovës tepër shtrejtë.

Botuar te Koha Ditore, 16 janar 2011

Shteti i verdhë

Është bërë bujë e madhe për raportin e Dick Marty-it, që do t’i dorëzohet Këshillit të Evropës, i cili riaktualizoi çështjen që mendohej se ishte mbyllur, mbi pandehjet se disa struktura brenda UÇK-së kishin qenë përfshirë në tregti organesh, të siguruara, siç pandeh raporti, nga të burgosurit e ekzekutuar të UÇK-së. Raporti nuk sjell ndonjë fakt të ri bindës për këtë akuzë (duke e asociuar rastin, pa argumentuar ndonjë lidhje direkte, me arrestimet e fundit për trafikim organesh në një klinikë në Prishtinë). Raporti dhe komentuesit e tij gjithashtu nuk vëjnë në pah se, të paktën përsa i përket rastit të arrestimeve të fundit, dukuria e shitblerjes së organeve është e përhapur gjithandej vendeve të varfëra, nga favelat e Brazilit deri në zonat rurale të Indonezisë. Mjerimi i shtynë të varfërit që për një përfitim të vogël t’i shesin organet e tyre, ndërsa blerësit janë perëndimorët e pasur që kanë nevojë për transplantim organi por të cilin nuk mund ta sigurojnë përmes kanaleve legale. Në këtë biznes të ndyrë, sikur në shumë tregje tjera ilegale (sikur ato të drogës apo prostitucionit), problem nuk janë vetëm vendet e origjinës, por edhe ato të destinacionit, që janë zakonisht klientët perëndimorë.

Por problemi i Kosovës nuk janë akuzat e projekt-raportit të KE-së për ekzistencën e të ashtuquajturës “Shtëpi të Verdhë” gjatë viteve 1998-99. Problemi më i madh i Kosovës, dhe më i dëmshëm në çdo pikëpamje se çfarëdo akuze tjetër, është zverdhja që iu bë shtetit me farsën e madhe të zgjedhjeve të 12 dhjetorit. Ta nisim nga e para.

Efekti i një raporti të këtillë do të kishte peshë tjetër politike sikur ai të nxirrej para 17 shkurtit 2008. Pavarësia e Kosovës është e pakthyeshme, andaj edhe çfarëdo akuze për liderë apo grupe të caktuara nuk përbën dëm i përgjithshëm për Kosovën, aq sa mund të jetë për elitën politike që po e udhëheq atë.

E dyta, është vetë përmbajtja e raportit, i cili me gjasë do të miratohet zyrtarisht nga KE-ja, trupi kryesor evropian për të drejtat e njeriut. Për këtë vlen të rikujtohet një barcoletë e treguar nga shkrimtari indian Salman Rushdie, ndaj të cilit qe shpallur “fatva” e ajatollave të Iranit për shkak të novelës së tij “Satanic Verses” (Vargjet satanike), që këta të fundit e kishin e cilësuar si libër anti-islamik. Barcoleta ka të bëjë me një aktivist anti-Rushdie në Londër. I intervistuar nga një gazetë londineze, aktivisti në fjalë derdh vrerë të paparë mbi Rushdie-n dhe librin e tij të pandehur anti-islamik. I pyetur nga gazetari nëse e ka lexuar librin, aktivisti përgjigjet, “jo, nuk jam tip që lexon”.

Një gjë e ngjashme po ndodh me raportin e Marty-it, mbi të cilin ka komente të shumta nga njerëz që me sa duket nuk e kanë lexuar atë. Ndonëse ai pjesërisht i kushtohet rastit të trafikimit të organeve, një pjesë e konsiderueshme e raportit flet për krimin e organizuar në Kosovë pas luftës. Kjo pjesë e raportit, në fakt, është shumë më skandaloze dhe më serioze se sa pjesa për akuzat spekulative për trafikimin e organeve gjatë luftës. Është krejt e pavërtetë se Marty në raportin e tij akuzon UÇK-në si organizatë kriminale. Në fakt, Marty pohon faktin se UÇK ishte një organizim i pacentralizuar dhe fraksionalizuar, ndërsa veçon një grup të caktuar brenda UÇK-së, në krye të të cilit e vendos Hashim Thaçin, për aktivitete kriminale që fillojnë në luftë dhe vazhdojnë pas luftës. Ndonëse dëshmitë për trafikimin e organeve mbështeten mbi ca dëshmi jo-materiale (çfarë nuk janë gjetur asnjëherë as nga hetuesit e EULEX-it), për krimin e organizuar pas lufte, raporti mbështetet mbi burimet e FBI-së dhe shërbimeve inteligjente të shteteve të NATO-s, disa nga të cilat thotë se janë dokumente publike (siç është një raport 27 faqesh i BND-së gjermane). Konstatimi i Marty-it është i drejtpërdrejtë: edhe pse shtetet perëndimore e kanë ditur se pjesëtarë të strukturave udhëheqëse politike kosovare kanë qenë përfshirë në aktivitete kriminale, si reket, monopole nafte dhe cigareje, trafikim droge e prostitucioni, vrasje të organizuara etj. (fjala është gjithmonë për aktivitete pas luftës), ata i kanë toleruar ato dhe nuk kanë ndërmarrë asgjë për ndalimin apo ndëshkimin e tyre.

Flasim për krimin e organizuar, gjë që na sjell, shumë natyrshëm, te zgjedhjet.

Ato që kishin dëshmuar vëzhguesit, përfshirë edhe ambasadori amerikan, francez dhe ai zvicran, që folen publikisht në emisionin “Jeta në Kosovë” për ato që kishin parë në vendvotime në komunën e Skënderajt, dhe ajo që ata vetë kishin konkluduar nga ato që kanë parë, është se nuk kishim të bënim me ca militantë partiakë paksa tepër të ekscituar nga euforia zgjedhore, por me një sistem të organizuar të vjedhjes dhe manipulimit të votave, i cili me sa dukej qe ushtruar me kohë, me një përgatitje dhe përvojë të theksuar organizimi nga zbatuesit. Ambasadorët vënë në pah se në vendvotimet që kishin vëzhguar, konspiracioni i plaçkitjes së votave kishte përfshirë jo vetëm militantët partiakë, por edhe komisionerët (përfshirë ata të partive opozitare, që manipulonin në favor të PDK-së) dhe vëzhguesit, të cilët shikonin seri apo mbyllnin sytë para mbushjes së kutive, plotësimit të fletëvotimeve apo moskontrollimit të nënshkrimeve nga komisionerët gjatë numrimit. Dhe aq konfor ishin ndjerë këto figura, që nuk shqetësoheshin fare që po dhunonin procesin demokratik mu para syve të diplomatëve të vendeve mike të Kosovës, të cilëve nuk kishin përtuar as që t’u fikin dritat në objektet e votimit, duke i konsideruar ata si të marrë, në tentativë për t’iu hedhur (literalisht) terr mbi sy.

Analisti dhe gazetari tiranas Mero Baze, ka bërë një përllogaritje në bazë të manipulimeve në Skënderaj dhe Drenas, sipas të cilës llogarit se manipulimet vetëm në këto komuna i kanë dëmtuar partitë tjera për mbi tre për qind të rezultatit final, qoftë edhe duke llogaritur se PDK do të fitonte në këto komuna gjithsesi, me një proces të ndershëm zgjedhor. (Baze është autoritet i besueshëm, meqë Shqipëria ka një përvojë më të gjatë në vjedhjen e votave, atë që tashmë po bëhët një specialitet shqiptar në të dyja anët e kufirit). Sipas Bazes, kurdisja e rezultatit në Skënderaj dhe Drenas ka mjaftuar që ta nxjerr PDK-në të parën. Kjo, kuptohet, është spekulative. Ndoshta, ndoshta, PDK do të kishte dalë e para edhe sipas një votimi të ndershëm. Por këtë nuk do ta dimë asnjëherë, pasi që manipulimi që tashmë është konstatuar zyrtarisht në 21 vendvotime (aty ku PZAP ka urdhëruar rivotime), e që sipas shumë dëshmive ka ndodh edhe në shumë vendvotime tjera, e ka vënë në sprovë integritetin e gjithë procesit zgjedhor, neutralitetin politik të KQZ-së dhe aftësinë e vëzhguesve të pavarur si të atyre të “Demokracia në Veprim” që të bëjnë ndërhyrje dhe raportime atëherë kur shohin keqpërdorime dhe shkelje ligji.

Por manipulimi i organizuar i votave është indikativ për diçka tjetër. Se ato që tregojnë pjesë të raportit të Marty-it, për infiltrimin e thellë të krimit të organizuar në strukturat politike dhe ekonomike të Kosovës, nuk është krejt pa lidhje me kulturën e vjedhjes dhe dhunimit të paskrupullt, të paturpshëm dhe ende fare të padënuar të demokracisë që dëshmuam më 12 dhjetor. “Shtëpia e verdhë” është një spekulim kalimtar dhe i cili do të përmbyllet atëherë kur hetimet ta konstatojnë të vërtetën mbi akuzat për trafikimin e organeve. Ndërkaq, problemi më i madh dhe më serioz i Kosovës është jo “Shtëpia e verdhë” por shteti i verdhë: kultura e vjedhjes, plaçkitjes, kërcënimit dhe dhunimit të organizuar dhe orkestruar të shtetit, të demokracisë, të shoqërisë dhe të ardhmes së vendit. Ky trend, ky problem i brendshëm i shoqërisë kosovare, e me të cilin duhet të merren vetë kosovarët, e rrezikon demokracinë, sundimin e drejtësisë, liberalizimin e vizave, njohjen e mëtejme të pavarësisë së Kosovës, zhvillimin ekonomik dhe integrimin në BE, më shumë se çfarëdo raporti me çfarëdo akuza i çfarëdo raportuesi nga akëcili institucion botëror. Sprova për ndryshim radikal të kahjes politike dhe institucionale të vendit nuk përfundoi, por filloi, më 12 dhjetor.

Botuar te Koha Ditore, 19 dhjetor 2010

Në panik

Është normale që në një fushë konkurrente politike, kandidatët dhe partitë të shkojnë drejt një shtimi premtimesh, disa nga të cilat mund të tejkalojnë kufijtë e së realizueshmes. Në demokracitë e pjekura parlamentare, megjithatë ekziston një normë që kërkon nga kandidatët të mos gënjejnë plotësisht në premtime, sidomos kur ato jepen në formë të premtimeve konkrete ndaj sektorëve të caktuar të shoqërisë. Kjo jo për arsyen se në Perëndim medoemos kemi të bëjmë me politikanë me një ndërgjegje më të madhe morale se këta të Kosovës, por nga fakti se dhënia e premtimeve që nuk mund të përmbushen u kthehet si bumerang po atyre kandidatëve, të cilët shpejt humbin besueshmërinë e elektoratit dhe me këtë e përshpejtojnë mbarimin e karrierës së tyre politike. Ndonëse periudhat historike në të cilat ka kaluar Kosova gjatë dekadave të fundit, gjithmonë u ka dhenë një vlerë të shpërpjestueshme figurave simbolike karshi politikave konkrete (të gjithë kujtojnë fituesin e madh të zgjedhjeve, Ibrahim Rugova, i cili nuk njihej si ndonjë specialist i veçantë për probleme konkrete të qeverisjes, zhvillimit ekonomik, shëndetësisë apo çfarëdo fushe tjetër), jam i bindur se pas pavarësisë vlera e aduteve simbolike gjithnjë e më shumë po zbehët karshi masave konkrete që elektorati kosovar pret të zbatohen nga politikanët e tyre në pushtet dhe qeverisje.

Por një normë tjetër e pashkruar e demokracive parlamentare, kjo në raport jo vetëm me elektoratin por edhe me partitë tjera me të cilat duhet të ndërrohet pushteti atëherë kur njëra humb zgjedhjet dhe tjetra fiton, është që të mos shfrytëzohen, apo më mirë të themi të abuzohen, ditët e fundit në pushtet për përfitime elektorale. Pikërisht kjo është ajo që ndodhi në Kosovë në ditët e fundit të kësaj qeverie, sidomos me premtimet (disa nga të cilat kryeministri në ikje i quajti “vendime”) për rritje rrogash në sektorët e ndryshëm të administratës publike.

Në ditët e fundit të mandatit të tij, kryeministri Hashim Thaçi iu rrek, qysh para të së mërkurës, ditës kur fillonte zyrtarisht fushata paraelektorale, këtij lloji specifik premtimesh, i cili ka në shënjestër rreth shtatëdhjetë e pesë mijë punonjësit e sektorit publik, që përbën një bllok të konsiderueshëm elektoral. Premtimet filluan që nga arsimtarët, arriten deri tek policët dhe zjarrfikësit, madje edhe shtesa e marrur në formë të ndihmës sociale nga ish-minatorët. Sektori publik në çdo vend elektoral përbën një grup të rëndësishëm shoqëror dhe me peshë politike, por lidhjet e krijuara midis tyre dhe partive të caktuara janë në radhë të parë institucionale (ndaj edhe ekzistojnë dallimet midis partive historikisht të majta dhe të djathta, të parat zakonisht si favorizuese e sindikatave, përfshirë ato të sektorit publik). Hashim Thaçi dhe as PDK-ja e tij, që një kohë reklamoheshin si parti me prirje të majta, nuk bënë ndonjë tentativë që të kultivojnë lidhjet institucionale me këtë bllok elektoral, gjë që kanë mundur ta bëjnë qysh me ardhjen në pushtet. Në vend të kësaj, Thaçi nxjerr në përdorim metodën e vjetër (dhe si duket atë që e ka perfeksionuar më së miri) të blerjes së klientelës politike. Në Kosovë shpesh flitet për blerje votash, por në këtë rast patëm të bëjmë me një tentativë për një formë institucionale të blerjes së votave.

Një gjë e tillë jo vetëm se del përtej normave të një demokracie zgjedhore (dhe sidomos për një kryeministër që përditë flet për standarde ndërkombëtare), por përbën një papërgjegjësi të dyfishtë, sepse me premtime që marrin përsipër obligime të reja të shpenzimeve nga shteti, e që nuk kanë mundësi të mbulohen me të hyra, krijon një situatë të rrezikshme dhe potencialisht shpërthyese qoftë për të (nëse rizgjedhet për një mandat të dytë), qoftë për cilindo tjetër që merr timonin e qeverisë në mandatin që po vjen. Sepse po qe se premtimet për rritje pagash nuk realizohet, pakënaqësia do të arrijë pikën e shpërthimit. Në Kosovë shpesh flitet për shpërthim social, por nuk merret parasysh fakti se lëvizjet sociale (sidomos që kanë shkas gjendjen e mjerë ekonomike) në të shumtën e rasteve nuk vijnë nga shtresat e varfëra dhe më të margjinalizuara të shoqërisë, por nga ato që gjenden përpara rrezikut të drejtpërdrejtë ekonomik dhe njëkohësisht posedojnë mjetet organizative për veprim kolektiv. Këto janë në radhë të parë sindikatat formale dhe rrjetet tjera të organizimit punëtor, prandaj dhe çdo presion ekonomik që bie mbi sektorin publik, do të ketë mundësi të nxisë greva, protesta dhe demonstrata ashtu siç po ndodh sot në tërë Evropën, ku tkurrja e buxheteve publike po shton presionet mbi sektorin publik, gjë që po i mobilizon sindikatat e këtij të fundit të pushtojnë rrugët. Tashmë ka paralajmërime se disa nga sindikatat i kanë marrë me seriozitet të plotë premtimet e kryeministrit (pasi që fjala është për një kryeministër zyrtarisht në detyrë, jo për një kandidat që garon në zgjedhje), që është një paralajmërim i hershëm për atë se çfarë mund të pritet vitin që vjen, sidomos kur dihet qartë se zotimet e kryeministrit për rritje pagash nuk reflektojnë në planifikimet aktuale për shpenzimet buxhetore të vitit 2011.

Kjo na bie të çështja e fundit lidhur me këtë lloj sjellje nga kryeministri Thaçi, që është paniku politik që shfaq kjo shellje. Një kryeministër që është treguar gjithnjë “kooperativ” me (të mos themi i dëgjueshëm ndaj) institucioneve ndërkombëtare, zotimet për rritje të pagave shkelin me këmbë e me duar mbi marrëveshjet që qeveria në ikje ka lidhur me Fondin Monetar Ndërkombëtar për mbajtjen e ritmeve të shpenzimeve buxhetore, gjë që lidhet drejtpërdrejti me kredinë që kjo qeveri ka pritur ta përfitojë në vitin 2011 për financimin e ndërtimit të autostradës. Para disa ditësh në Kosovë ishte edhe udhëheqësi i kompanisë Bechtel e cila po bën ndërtimin e autostradës, dhe ne si publik nuk patem mundësi të mësojmë nëse gjatë vizitës edhe ky ngriti ndonjë shqetësim për mundësitë aktuale të qeverisë për ta bërë pagesën për ndërtimin e autostradës gjatë muajve në vijim. Është interesante nëse Hashim Thaçi është i gatshëm që ta flijojë edhe autostradën vetëm me kusht të ruajtjes së pushtetit, duke i marrë parasysh mundësitë e brishta financiare dhe ekonomike të Kosovës.

Krejt kjo çon në dyshime se mos Hashim Thaçi dhe PDK-në gjenden në një gjendje paniku, sidomos kur rizgjedhja e tij nuk do të jetë aq e lehtë sa që kishte kalkuluar, dhe kur disa nga sondazhet e nxjerrin PDK-në afër e në disa raste edhe përfundi LDK-së. Në këtë situatë, Thaçi duket i gatshëm të përdorë çdo mjet për ruajtjen e pushtetit.

Natyrisht, është e drejtë e çdo partie të luftojë për pushtet dhe të luftojë për ruajtjen e pushtetit, por mbase arrijmë në disa kufijë kur një parti dhe një lider është i gatshëm që ta vëjë në rrezik edhe stabilitetin financiar të shtetit dhe të shoqërisë në një gjendje mjerimi ekonomik, si dhe të keqpërdorë besimin e elektoratit, për mbajtjen e pushtetit.

Botuar te Koha Ditore, 5 dhjetor 2010

A ka plan?

Inflacioni i premtimeve po merr premisa të reja. Jemi mësuar që në kohën parazgjedhore, partitë të dalin me sllogane idilike për “një jetë më të mirë”, të premtojnë ujë, rrymë, asfallt, shkolla, rritje rrogash dhe vende pune pa fund. Ndoshta një hap përpara tani është fakti se nga kjo gjuhë përgjithësuese e cila premton gjithçka për gjithkë, po kalojmë gradualisht në premtime pak më specifike për masa dhe synime konkrete. Në hap me strukturimin e shtetit dhe kapaciteteve të tij vjen edhe specializimi i diskursit elektoral: nga gjuha që premton gjithçka për gjithkë, jemi në situatë ku flitet gjithnjë e më shumë për politika konkrete dhe rezultate të kapshme dhe të matshme në fusha të caktuara. Por, përderisa partitë politike, dhe kultura politike kosovare në përgjithësi, ka shënuar këtë progres, një hap tjetër i nevojshëm është që partitë të fillojnë të kalojnë nga çka, në si.

Ta marrim p.sh. shpalosjen e programit qeverisës të AAK-së (po e marrë si shembull ndoshta arbitrar, pa qëllim që ta vëjë në shënjestër vetëm këtë parti). Gjatë një konference për shtyp, në prani të dy zyrtarëve të lartë të kësaj partie, Melihate Tërmkollit dhe Besnik Tahirit, foli edhe një kandidat, emrin e të cilit nuk arrita ta regjistroj (ndërkohë që nuk po e gjej në Internet, meqë AAK-ja nuk ka azhurnuar websajtin e saj që nga zgjedhjet e vitit të kaluar), i cili shpalosi idetë e AAK-së për zhvillim ekonomik. Dy deklarime i bëri ky kandidat, të cilat kaluan pa u transmetuar nga mediat, pasi që ato më shumë u moren me deklaratën e Tërmkollit për koalicionin e mundshëm me PDK-në. E para, ky zyrtar tha se AAK-ja, me ardhjen e saj në pushtet, premton rritje të rrogave në TËRË sektorin publik për 70% (po – pikërisht shtatëdhjetë për qind!). Më tej, ai tha se sipas kalkulimeve të AAK-së (që mbeten misterioze për ne), rritja ekonomike në Kosovë në vitet e ardhshme do të jetë 7% (po – shtatë për qind!).

T’i zbërthejmë këto dy deklarata. Përderisa Kosova sot ballafaqohet me mundësinë e zhytjes në deficite, për shkak të angazhimeve të mëdha financiare të qeverisë së kaluar, AAK-ja premton rritje rrogash në sektorin publik për 70%. Çka do të thotë kjo, e përkthyer në euro? Për vitin 2010, me gjithë rritjet e pagave që janë instituuar në arsim dhe sektorë të tjerë nga qeveria në ikje, në buxhetin e Kosovës kanë qenë planifikuar për paga 313 milionë euro, apo rreth 26% e buxhetit shtetëror. Në qoftë se qeveria e re do të vendoste rritje të përgjithshme pagash për 70% në tërë sektorin publik, pjesa e buxhetit e ndarë për paga do të duhej të ishte mbi 530 milionë euro, domethënë afër gjysmës së tërë buxhetit të Kosovës! Kemi të bëjmë me një matematikë të thjështë që as në teori nuk e kap atë që premtoi ky zyrtar.

Por – do të thoshte ky zyrtar – kur të arrijmë shkallë të rritjes ekonomike vjetore në 7%, kjo rritje rrogash do të jetë e mundur. Ta lëmë anash njëherë se çfarë plani ka AAK-ja (apo cilado parti tjetër!) për një rritje ekonomike vjetore 7%, të tillë çfarë do ta lakmonte edhe Singapuri, e që sivjet nuk e arrin asnjë shtet i rajonit, në një kontekst në të cilin, me pak përjashtime, gjithë ekonomitë evropiane janë në stagnim. Lëre që një rritje 7% të GDP-së për vitin 2011 nuk do të mjaftonte për një rritje 70% rrogash në sektorin publik, por edhe po qe se kjo shkallë e rritjes vazhdon për katër vjet (sa do të zgjatte hipotetikisht qeveria e ardhshme), një rritje e tillë rrogash do të ishte vështirë e realizueshme edhe në kushtet e një rritje vjetore 7% deri në vitin 2015 (nëse llogarisim se, po qe se niveli i tatimeve mbetet i njëjtë, me një rritje 7% në vit deri më 2015, buxheti i Kosovës do të arrinte pak mbi një miliardë e gjysëm euro – akoma e pamjaftueshme për rritje pagash deri në shkallën 70%).

Natyrisht, premtime të tilla pa mbulesë ndodh që do të dëgjojmë edhe më shumë javën që vjen. Por, edhe më cinik është manipulimi i fundit nga qeveria me pagat e arsimtarëve, që sipas kryeministrit në ikje, do të rriten për 50% që nga janari i vitit të ardhshem. Se një gjë e tillë jo vetëm që nuk e kap kalemi (meqë ai 50% i arsimtarëve duhet të derdhet në asfalltin e autostradës Vermnicë-Merdare), një gjë e tillë është edhe proceduralisht e pamundur, siç kanë theksuar vëzhgues të tjerë. Por, kemi të bëjmë me një manipulim të pastër elektoral, por një i cili duhet të vetëdijësojë arsmitarët për rëndësinë e tyre në rritje si bllok elektoral. Po qe se sindikata e arsmitarëve fillon dhe e merr seriozisht rolin e saj për mbrojtjen e interesave të arsmitarëve (pa u shndërruar në vegël të asnjë partie ose qeverie), numrat që qëndrojnë prapa saj, e që mund të jenë vendimtare për zgjedhjen apo jo të një partie në pushtet, do të jenë gjithnjë e më të rëndësishme për politikën elektorale në Kosovë. Një gjë e tillë do të ishite zhvillim pozitiv jo vetëm për arsimtarët, por për tërë sektorin publik.

Por, të kalojmë tek çështja më thelbësore. Ato që nuk e tha zyrtari i AAK-së, e që do të duhej të na shpaloste ai (si dhe çdo parti tjetër që duhet patjetër ta adresojë çështjen e ekonomisë), është se SI do të arrihej një rritje vjetore prej 7%. Cilat akivitete ekonomike do të stimulohen nga qeveria, në mënyrë që të arrihet një zhvillim i tillë? Fatkeqsisht, në Kosovë nuk do të zbulohet nafta e as gazi, që ta katapultojë Kosovën ekonomikisht brenda pak vitesh, prandaj partitë tona duhet të mendojnë pakëz më kreativisht, megjithëse një gjë të tillë nuk e kemi dëshmuar që shumë kohë. Në fund të fundit, problemi në Kosovë nuk qëndron edhe aq shumë te rritja e ekonomisë, se sa të ndryshimi thelbësor i strukturës së saj. Përderisa vazhdojmë me modelin aktual të ekonomisë T-T (tregti-tender) – pra, se në Kosovë, pasuria krijohet o përmes tregtisë, o përmes tenderave, mund të kemi rritje edhe 15% në vit dhe efektet e kësaj rritje nuk do të jenë të ndjeshme e të kapshme për shumicën e popullatës. Cilado parti që vjen në Kosovë, duhet të dalë me një Plan – si do ta arrijë zhvillimin e shpejt ekonomik, për ta filluar nxjerrjen e vendit nga varfëria.

Botuar te Koha Ditore, 28 nëntor 2010

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: