Home

Në rastin e zakonshëm, korrupsioni konsiderohet si akt individual, i cili bartë përgjegjësi morale dhe ligjore për zbatuesin. Flasim zakonisht për zyrtarë individualë të korruptuar, p.sh., një i cili ka kërkuar mito për miratimin e një kontrate. Një zyrtar i tillë gjykohet (moralisht nëse jo edhe penalisht) si individ që me veprimet e veta ka shprehur të meta personale morale.

Nisur nga një pikëpamje sociologjike, problemi i këtij vështrimi është i pamjaftueshëm për ta shpjeguar korrupsionin si dukuri sistemike, i tillë çfarë ekziston p.sh. në Kosovë.

Se a është një akt korrupsioni amoral apo jo në rrafsh personal ndoshta është çështje për teologun, por nuk është çështje që intereson sociologun, madje as që duhet ta interesojë politikbërësin dhe aktivistin që do ta ndryshojë sistemin politik dhe ekonomik që ushqen korrupsionin.

Polikologu amerikan Ken Jowitt, në një nga analizat që i bën korrupsionit të elitës politike në Bashkimin Sovjetik, i shmanget përkufizimit të korrupsionit si një të metë morale, pasi që si analizë historike e politike, ajo nuk çonte askund. Jowitt, ndërkaq, duke u mbështetur në teorinë organizative të sociologut Herbert Simon, korrupsionin e definon në terma organizativ. Korrupsioni nuk është shumtësi akte individësh, por një dukuri organizative. Përbrenda një organizate të caktuar (p.sh., një dikasteri shtetëror) korrupsioni, sidomos kur ndodh në shkallë të gjerë, është shprehje e humbjes së integritetit të vetë organizatës të së cilës këta individë bëjnë pjesë. Sipas Jowitt, një organizatë është e korruptuar kur ajo si e tillë nuk arrin të bëjë ndarjen e duhur midis detyrave organizative dhe interesit personal të anëtarëve të saj.

Ndarja midis detyrave organizative dhe e interesit personal është, siç ka vënë re sociologu i madh gjerman Max Weber, një nga karakteristikat e organizimit modern burokratik. Organizata burokratike bën një dallim të prerë midis detyrave organizative, pra rolit ose detyrave që ia ngarkon individit posti në atë organizatë, prej interesit personal të tij. Kjo e dallon substantivisht organizatën moderne burokratike nga organizatat patrimoniale, siç janë ato historike si rendet feudale, monarkitë dhe perandoritë klasike, ku një dallim i tillë nuk ekzistonte. Në sistemet moderne burokratike, hierarkia është formalisht meritokratike, postet janë fikse por individët janë të shkëmbyeshëm. Në sistemet patrimoniale, statuset dhe pozitat fitohen me trashëgimi kurse nuk ka dallim substantiv midis interesit të organizatës dhe anëtarëve individualë.

Korrupsioni modern është një lloj krijese neo-patrimoniale dhe shprehje e një kulture rezistente ndaj burokracisë. Përderisa formalisht, anëtarët e organizatës neo-patrimoniale shprehin nënshtrim ndaj premisave dhe qëllimeve formale të organizatës (ta zëjmë, dikasterit ku ata bëjnë pjesë), joformalisht ata shfrytëzojnë mundësitë që ofron organizata për të përfituar privatisht. Pra, korrupsioni në kontekst të organizimit burokratik, ku formalisht do të duhej të ekzistonte ndarja midis interesit privat dhe atij organizativ, është një lloj perversioni i vetë sistemit. Brenda një organizate të korruptuar do të krijohet një hendek i thellë midis përfaqësimit zyrtar të misionit, mandateve dhe detyrave të organizatës, dhe të kulturës joformale që vepron brenda organizatës në forma që minon vetë përmbushjen e këtyre misioneve dhe mandateve.

Nisur nga kjo, mund ta kuptojmë pse një organizim shtetëror i korruptuar, i cili formalisht dhe deklarativisht synon zhvillimin ekonomik, nuk do ta arrijë ta bëjë këtë.

Në nivel të politikave, zhvillimi ekonomik është, në esencë, një projekt organizativ. Ai kërkon veprimin dhe koordinimin e shumë agjentëve për qëllime shumë specifike. Mirëpo, një organizatë e korruptuar (ose një grup organizatash të korruptuara, siç janë p.sh. një grup ministrishë dhe agjensionesh tjera shtetërore) do ta kenë të pamundur ta realizojnë këtë mandat apo cilindo tjetër, sepse anëtarët e tyre, energjitë substantive organizative i shpenzojnë më shumë në synimet dhe projektet e tyre personale, se sa në qëllimet e pëbashkëta. Rolet organizative instrumentalizohen për projekte personale ose të nëngrupeve brenda organizatës. Si pasojë, në mjedise të tilla kultivohet një kulturë organizative e cila favorizon klikat e vogla, mosbesimin, sjelljet mashtruese dhe mosbashkëpunimin, që si rezultat të pashmangshëm kanë dështimin në arritjen e qëllimeve kolektive.

Por, korrupsioni ka edhe një efekt tjetër kulturor. Korrupsioni modern burokratik është, pothuajse në të gjitha rastet përdorim i posteve publike për përfitime personale e grupore, kryesisht ekonomike. Kur ky lloj korrupsioni është i gjithanshëm, pervertohet vetë ideja e zhvillimit dhe e rritjes ekonomike, duke e kthyer atë në atë që antropologu George Foster e quan “të mirë të kufizuar” (ang. limited good). Foster gjen një kulturë të tillë në shoqëritë agrare. Ekonomitë primitive agrare mbështeten në idenë se prodhimi shoqëror është i kufizuar, pra një sasi fikse. Nëse tjetri merr shumë, mbetët më pak për mua. Nuk ekziston ideja se me koordinim dhe bashkëpunim mund të rritet produktiviteti, dhe me këtë prodhimi mund të rritet dhe të shtohet, andaj do të ketë më shumë edhe për mua, edhe për tjetrin. Një nga sukseset historike të zhvillimit ekonomik kapitalist në Evropën perëndimore është rritja e vazhdueshme ekonomike dhe e produktivitetit shoqëror, duke shkulur nga rrënjet idenë se ekonomia është një produkt fiks. Si pasojë, sot mbizotëron ideja se rritja ekonomike bazuar në rritjen e produktivitetit dhe të zhvillimit teknologjik është proces thuaja pa fund.

Ndërkaq, kultura ekonomike e korrupsionit, sidomos kur shndërrohet në një kulturë të përgjithshme e të të kuptuarit të marrëdhënieve ekonomike (siç ka ndodh, në një mënyrë, në Kosovë) vazhdon të përforcojë idenë e ekonomisë si produkt fiks. Ajo përforcon, të paktën në imagjinatën kolektive, idenë e ekonomisë së “të mirave të kufizuara” ku bëhet luftë e të fortëve për përvetësimin (zhvatjen) e një sasie të kufizuar. Kjo zbeh idenë e ekonomisë që ka mundësi rritjeje të përhershme, ku marrëdhëniet ekonomike bazohen në bashkëpunimin dhe besimin e ndërsjellë, ku shpërblehet inovacioni dhe ku rritja ekonomike mund të shpërblejë të gjithë.

Në agregat, korrupsioni krijon një kulturë ekonomikisht vetëshkatërruese, sepse kthen energjitë individuale kah aktivitetet që, ndoshta individualisht të dobishme në afat të shkurtër, por që janë shoqërisht të dëmshme në afat të gjatë. Koncepti se ekonomia është një produkt fiks, bëhet i vërtetë në praktikë sepse kur të mirat ekonomike përfitohen jo në saje të meritave individuale, por në saje të lidhjeve shoqërore e politike, produktiviteti ndëshkohet dhe vetë ekonomia stagnon. Dalja nga kjo kornizë kërkon, në rastin e Kosovës, një ndryshim vërtetë revolucionar.

Botuar në revistën “Ekonomia”, qershor 2014.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s