Home

një postim të kaluar, kam analizuar trendin e rënies ekonomike në Shqipëri gjatë viteve të fundit. Fatkeqsisht, të dhënat e reja për tremujorin e tretë të vitit 2012, të botuara nga INSTAT, nuk japin shenja të mira përsa i përket ndryshimit të këtij trendi. Duhet patur parasysh se llogaria e Prodhimit Bruto të Brendshëm (PBB-së) të ekonomisë së Shqipërisë, që nxjerr INSTAT-i, bëhet sipas qasjes së prodhimit ose të vlerës së shtuar (value-added). Kjo llogari ka përparësi ndaj formës standarde të llogarisë së shpenzimeve (expenditure approach) sepse na bën të mundur të mësojmë për aktivitetet ekonomike të sektorëve të veçantë të ekonomisë dhe kontributin e tyre në rritjen ekonomike. Andaj, sikur herën e kaluar, mund të shohim kontributin e disa sektorëve kyç në PBB-në e ekonomisë shqiptare gjatë periudhës së fundit raportuese për vitin 2012. Shifrat e raportuara nga INSTAT tregojnë për një rritje të lehtë ekonomike të vit-për-vitshme në çerekun e tretë të vitit 2012 për 2,7%, me rritje prej 5,6% në sektorin bujqësor, 11,4% në sektorin industrial, një rënie prej -16,5% në sektorin e ndërtimeve e kështu me radhë.

Por, llogaria e PBB-së në qasjen e prodhimit gjithashtu regjistron luhatjet sezonale. Dhe, si gjithnjë, me rëndësi është trendi. Shikuar kështu, trendi i rritjes ekonomike në Shqipëri megjithatë vazhdon të shkojë drejt rënies ose, shprehur më saktë, një ritmi më të vogël të rritjes. Më poshtë jepet grafiku që paraqet këto të dhëna.

Trendi i rritjes së PBB-së në Shqipëri, 2005 – T3-2012

Trendi i rritjes së PBB-së në Shqipëri, 2005 – T3-2012

Rënie të veçantë, si në të kaluarën, regjistron sektori i ndërtimeve, i cili për një pjesë të mirë të viteve 2000 ka qenë ndër sektorët më dinamik të ekonomisë shqiptare. Rënia e vazhdueshme e aktiviteteve të ndërtimit regjistrohet në grafikun më poshtë (kaltër). Aty po ashtu shihet trendi relativisht i njëjtë i aktivitetit industrial (kuq) dhe një rikthim i rritjes së këtij sektori pas një rënie serioze gjatë vitit 2011.

Sektori industrial dhe ai i ndërtimeve në PBB-në shqiptare, trendet.

Sektori industrial dhe ai i ndërtimeve në PBB-në shqiptare, trendet.

Se sektori i ndërtimeve, në veçanti, është në rënie, shihet në grafikun më poshtë, që vlerëson këtë sektor që nga viti 2010. Aty shihet se trendi negativ është si afatgjatë ashtu dhe afatmesëm, çka tregon për një rënie të theksuar të investimeve të reja në ndërtime. Si në të kaluarën, lidhur me këtë trend është edhe trendi i rritjes së borxheve të këqija, më të lartat në rajonçka tashmë ka çuar edhe në reagimin e FMN-së, pasi që një pjesë e madhe e kredive në Shqipëri janë derdhur në ndërtime. Sektorin e ndërtimeve e ka dëmtuar edhe zvogëlimi i investimeve publike në infrastrukturë dhe mospagimi i borxheve nga qeveria, pasi që duket që Berisha ka vendosur ta zgjidh problemin fiskal të qeverisë së tij duke mos i kryer detyrimet ndaj kontraktorëve të saj. Ndërkaq, kërkesa private ka mundësi të jetë në rënie edhe nga shkaku i rënies së remitancave, pasi që, sipas disa studimeve, emigrantët janë investues të mëdhej në patundshmëri në Shqipëri (si një formë e kursimit të të ardhurave të fituara jashtë). Goditja e dyfishtë, pra tërheqja masive dhe e njëkohësishme e investimeve publike dhe private nga ndërtimet tregon për një periudhë jashtëzakonisht të keqe për ndërtimtarët në Shqipëri.

Aktiviteti në sektorin e ndërtimeve, T1-2005 – T3-2012

Aktiviteti në sektorin e ndërtimeve, T1-2005 – T3-2012

Trend tjetër shqetësues është sëmundja e inflacionit, që ka kapluar tërë rajonin e Ballkanit. Ky trend po vazhdon në Shqipëri (ndonëse jo në nivele të larta si në Kosovë dhe Serbi), mirëpo, siç tregon grafiku më poshtë, inflacioni gjatë vitit 2012 ka qenë pak a shumë në nivel stabil.

Indeksi i Çmimeve të Konsumit, ndryshimi, janar 2006-nëntor 2012

Indeksi i Çmimeve të Konsumit, ndryshimi, janar 2006-nëntor 2012

Papunësia, ndërkaq, gjithashtu mbetët në nivel të njëjtë prej rreth 13.3%. Ka shpesh akuzime se INSTAT manipulon me të dhënat e papunësisë. Nuk di për vërtetësinë e kësaj. Por, nga ajo që di është se INSTAT definon pjesëtarët e familjeve rurale që jetojnë nga vetëprodhimi bujqësor si “të punësuar”. Kjo dukshëm nënvlerëson numrin e vërtetë të të papunëve, pasi që familjet rurale që jetojnë nga toka dhe vetëprodhimi janë pjesë margjinale e strukturës ekonomike dhe larg së qeni “të punësuar” në kuptimin e pjesëmarrjes në ekonominë formale të punës. Sido që të jetë, më poshtë janë shifrat zyrtare për papunësinë.

Shkalla e papunësisë në Shqipëri, 1997-2012.

Shkalla e papunësisë në Shqipëri, 1997-2012.

Një moment pozitiv në trendet ekonomike në Shqipëri është rritja e eksporteve. Ky është një trend kurioz për disa arsye. E para, se Shqipëria, më tepër se vendet tjera të Ballkanit, zhvillon tregti me Greqinë dhe Italinë, dy nga vendet e prekura thellë nga kriza e eurozonës. E dyta, është fakti se trendi i rritjes së eksporteve e ka ngritur nivelin e eksporteve shqiptare përtej nivelit që kishin para krizës financiare të vitit 2008. Ky nivel ishte tejkaluar qysh më 2010 ndërsa në krahasim me vitin 2007 eksportet janë dyfishuar. Ky fakt më bën të kem pak më shumë optimizëm për ecurinë ekonomike në Shqipëri (në dallim, p.sh., nga Kosova, e cila është në një situatë të dëshpëruar).

Eksportet e Shqipërisë (në miliona euro), 2004-2012.

Eksportet e Shqipërisë (në miliona euro), 2004-2012.

Rritja e eksporteve shqiptare është një zhvillim “kundërciklik” në kontekstin e krizës së eurozonës, siç do ta quanin makroekonomistët. Në rritjen e eksporteve prijnë veçanërisht dy sektorë: ai i metaleve, mineraleve dhe i naftës, por siç shihet më poshtë, ka rritje edhe në sektorët prodhues: atë të këpucëve, i cili është sektor i madh eksportues i Shqipërisë (me prodhime “offshore” për firmat e jashtme, veçanërisht ato italiane), dhe ai i ushqimeve të përpunuara, që duket të jetë një sektor i ri në rritje. Rritja e grupit të parë (mineraleve, metaleve dhe naftës) ka të bëjë edhe me rritjen e çmimeve të këtyre komoditeteve në tregjet botërore (sidomos i naftës), mirëpo rritja e prodhimeve industriale është shenjë e mirë për të ardhmen e rritjes industriale të vendit.

Eksportet e Shqipërisë, sipas llojit (eksportet kryesore), 2008-2012, në miliardë lekë.

Eksportet e Shqipërisë, sipas llojit (eksportet kryesore), 2008-2012, në miliardë lekë.

Shikuar përgjithësisht, kemi disa zhvillime interesante në ekonominë e vendit. Rënies ekonomike të Shqipërisë po i kontribuon tkurrja e ashpër në sektorin e ndërtimeve. Kjo është indikative e dy gjërave. E para, se rritjes ekonomike bazuar në aktivitetet spekulative të ndërtimit dhe një qeverie me projekte të mëdha investuese në infrastrukturë (një pjesë e mirë e financuar me kredi të jashtme), që ka dominuar ekonominë shqiptare nga fillvitet 2000, i ka ardhur fundi. Kostoja e kësaj ende nuk dihet, por ai me sa duket do të paguhet më së shumti nga bankat, që kanë derdhur shuma të mëdha të kredive në këtë sektor, ndërtuesit, që tashmë ballafaqohen me rënie serioze të tregut, por edhe taksapaguesit shqiptarë, të cilët duhet të paguajnë për epshet e mëdha infrastrukturore të qeverisë Berisha. Nga ana tjetër kjo mund të kontribojë në rritjen e vlerës së patundshmërive në vitet që vijnë, që mund të jetë lajm i mirë për shumë familje shqiptare me prona të vogla. Trendi i dytë është që bartës i rritjes ekonomike në periudhën e paskrizës po bëhet gjithnjë e më shumë sektori industrial, veçanërisht ai eksportues. Kjo është shenjë e mirë për perspektivën e zgjerimit të bazës industriale të vendit, veçanërisht kur, sipas sondazheve vjetore të World Economic Forum, në Shqipëri, pronësia vendëse e distribuimit ndërkombëtar të mallrave të eksportit tejkalon të gjitha vendet e rajonit, përfshirë edhe shtetet si Sllovenia, Çekia dhe Estonia, ndërsa po renditet gjithnjë e më lartë edhe në shkallën e sofistikimit të proceseve të prodhimit (por, me shtrirje të cekët të zinxhirit prodhues). Sido që të jetë, rritja e eksporteve është zhvillim kurioz pasi që, siç theksova më lartë, kriza e eurozonës ka shkaktuar tkurrje të eksporteve në pothuaj të gjitha vendet e Ballkanit perëndimor. Mund të jetë kërkesa për mallra gjithnjë e më të lira në ekonomitë e dëmtuara evropiane që po stimulon kërkesën e prodhimeve shqiptare, por sido që të jetë, duket se Shqipëria, në njëfarë forme, po përfiton nga kriza.

Që ky trend të vazhdojë, natyrisht, Shqipëria duhet urgjentisht ta zgjidh problemin e energjisë, e cila po i kushon jo vetëm zhvillimit industrial, por edhe paraqet ngarkesë të përhershme për buxhetin e shtetit dhe problem për rritjen e borxheve edhe ashtu të mëdha publike, pasi që shteti duhet të vazhdojë të bëjë subvencionimin e importit të energjisë. Ky problem është përkeqësuar sidomos pas dështimit spektakular të modelit privatizues/neoliberal të qeverisë së Sali Berishës në këtë sektor (shih edhe këtë).

Elementi tjetër është ai politik – ndryshimi i bazës ekonomike gjithnjë ka implikime në koalicionet dominante politike, ashtu siç koalicionet dominante politike ndikojnë në kahjet e proceseve zhvillimore. Një gjë që dihet është se organizatat që përfaqësojnë interesat e kapitalit në Shqipëri janë të fragmentuara (p.sh., ekzistojnë, në nivel nacional, dhjetëra organizata përfaqësuese të biznesit, nga të cilat shtatë përfaqësohen në Këshillin Kombëtar të Punës). Ky fragmentim në nivel formal vetëm më tepër përforcon rëndësinë e lidhjeve direkte personale midis figurave të biznesit dhe të politikës, por që pothuaja pashmangshëm çon në mungesën e koherencës në politikat zhvillimore (siç dëshmon, ndër të tjera, refuzimi i Berishës i kërkesave të komunitetit të biznesit në prill 2012), pasi që interesat e ngushta dhe individuale shpesh bien ndesh me interesat kolektive të kapitalit. Indikative për këtë është edhe mosorientimi i qartë i politikave zhvillimore të qeverisë Berisha, e cila deklarativisht ka synuar gjithçka dhe gjithkë (infrastrukturën, eksportin, energjinë, turizmin, sektorin publik etj.), ndërsa ka akomoduar dhe privilegjuar një grup të përzgjedhur aleatësh (me synimin e zakonshëm korruptiv pasurimin e grupit politik në pushtet, bashkë me miqtë dhe të afërmit).

Sido që të jetë, do të jetë interesante të shihet se çfarë do të ndodh me mundësinë e çelur për ndryshime pas rënies spektakulare të ndërtimeve dhe e ekonomisë spekulative që ky ka gjeneruar për një kohë të gjatë dhe, ta quajmë kushtimisht, grupit politik që e ka përfaqësuar atë. Ndërkohë është e qartë se fraksioni i kapitalit që kontrollon sektorin e eksporteve, nëse vazhdon me trendin e rritjes, do të bëhet faktor gjithnjë e më i rëndësishëm politik, sidomos kur marrim parasysh që deri më tani, shumë prej kërkesave që kanë të bëjnë me lehtësimin e investimeve në industri janë injoruar (shih, p.sh., këtë dhe këtë). Transformimet ekonomike, sidomos gjatë momentit të kthesave dhe ristrukturimeve, janë gjithnjë trazuese për aleancat dominante shoqërore dhe politike, ndërkohë që trendet ekonomike japin shenja se Shqipëria është duke kaluar një periudhë të tillë, ku industritë eksportuese po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme për procesin e akumulimit. Ajo që mund të thuhet është se qeverisja e re politike në Shqipëri, që do të formohet pas zgjedhjeve të sivjeme, do të duhet patjetër të thurrë aleancat me fraksionët në rritje të strukturës ekonomike, ose të paktën t’i marrë interesat e tyre në konsideratë (që është indikative nga rastet sikur ai i luhatjes së socialistëve përsa i përket kërkesave të Konfindustrisë për taksën e sheshtë). Sfida kryesore është nëse këto aleanca politike do të jenë mjaftueshëm të qëndrueshme dhe koherente politikisht që ta çojnë vendin drejt një cikli të ri të akumulimit pas atij 2000-2008, e cila do të mbështetet në rritjen e sektorëve prodhues eksportues si tekstili dhe agro-biznesi, jo vetëm në vëllim të eksporteve por edhe në thellimin dhe zgjerimin e zinxhireve të prodhimit (të ashtuquajtur zinxhirit të vlerës së shtuar – value chain). Në qoftë se (1) fillon e zgjidhet problemi i energjisë, (2) krijohen aleancat e duhura politike me sektorët “progresiv” të kapitalit, duke nxitur shtetin që të lehtësojë barrierat fiskale dhe financiare për investime në industritë eksportuese dhe (3) rrethanat në tregjet e jashtme vazhdojnë të jenë të volitshme, Shqipëria ka shans që në periudhën pas vitit 2013, ta kthejë motorin zhvillimor më larg aktiviteteve spekulative dhe “rritjes politike” me investime infrastrukturore dhe shumë më fuqishëm kah eksporti dhe një zhvillim më i qëndrueshëm industrial.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s