Home

Është theksuar shpesh nga gazetarë dhe kritikë të politikave ekonomike në Kosovë fakti i normave jashtëzakonisht të larta të kredive në Kosovë, ndër më të lartat (në mos më e larta) në Evropë. Kjo analizë e shpejtë e të dhënave mbi normat mesatare të interesit për kursimet dhe kreditë në bankat që operojnë në Kosovë vërteton faktin e shpërputhjes së thellë dhe dallimit jashtëzakonisht të madh midis normave të kursimit dhe atyre të kredive.

Për laikët duhet përkujtuar me konceptin themelor të veprimit të një banke. Banka grumbullon depozita, të cilat i ofron me normë të caktuar të interesit për depozituesit. Të njëjtat depozita (apo më saktësisht, atë pjesë që rregullatori bankar nuk e obligon bankën ta mbajë në rezervë), banka ia jep me kredi huamarrësve. Dallimi midis normës së interesit për kursimet dhe asaj për kreditë quhet ‘net interest spread‘ apo shkurt vetëm ‘spread’. ‘Spread’ përbën profitin kryesor të një banke. Ti m’i jep mua 100 USD, që unë t’i kthej ty me 2% kamatë për një muaj, dmth do t’i kthej 102 USD. Mirëpo, këta 100 USD unë do t’ia jap Filanit për 10% kamatë. Filani m’i kthen mua 110 USD, unë t’i kthej ty 102 USD, 8 USD i fus në xhep. Kjo është logjika bankare, e shprehur në mënyrë brutalisht banale (në këtë shembull, unë nuk jam i obliguar të mbajë rezervë, siç kanë bankat normale). Megjithëse bankat mund të kenë burime tjera të profitit, siç janë investimet e ndryshme dhe të hyrat nga shërbimet, aktiviteti kredidhënës mbetët themelor për profitabilitetin e një banke. Sipas kësaj, për ta rritur profitabilitetin e bankës, interesi i bankës është që ‘spread’ të jetë sa më i madh.

Rrjedhimisht, vlera e ‘spread’ duhet të jetë pozitive, në kuptimin që një bankë duhet të japë kredi me norma më të larta se sa ofron për kursime. Kjo është e vetëkuptueshme. Ajo që është shokuese për bankat në Kosovë është se sa e lartë është vlera e ‘spread’ në krahasim me normën evropiane dhe të vendeve të rajonit. Grafikonet më poshtë i ilustrojnë këto të dhëna.

Grafikoni më lartë tregon ‘spreads’ midis normës mesatare të interesit për kursimet dhe asaj për kreditë në Kosovë. Vija e kaltër shpreh normën e interesit për kursimet (aktualisht 3,4%) dhe asaj për kreditë biznesore, shprehur me vijën e gjelbër (aktualisht 12,7%). Mesatarisht, nga viti 2007, ‘spread’ (dallimi mesatar midis normës së kursimeve dhe asaj së kredive, e shprehur në vijën e verdhë) është 10,8%. Kjo është normë jashtëzakonisht e lartë dhe kjo përkthehet në profit të drejtpërdrejtë për bankat.

Që të ilustrohet ky dallim, më poshtë është grafikoni i cili paraqet të njëjtat të dhëna për Kroacinë. Në Kroaci, normat bankare janë më të ulta (si ato të kursimit, ashtu dhe ato të kredive), por që është me rëndësi këtu edhe dallimi midis dy normave është shumë më i vogël. Për periudhën në fjalë, vlera mesatare e ‘spread’ është 2,1%, ose mesatarisht 8,7% më e ulët se në Kosovë. Për më tepër që në Kroaci, norma e interesit për kreditë pak a shumë ndjek ato të kursimeve, që është normale. Në Kosovë, luhatjet e normës për kredi ndodhin pavarësisht normës për kursimet. Madje, në disa raste vështrohen lëvizje të mëdha të normave të interesit për kreditë, si p.sh. gjatë vitit 2010, ndërsa ato për kursimet janë pak a shumë statike. Kjo dëshmon se përcaktues për normat e interesit për kreditë nuk janë kursimet (siç do të pritej nga logjika e operimit bankar), por ndonjë faktor tjetër që për ne mbetët mister.

Që të ilustrohet logjika përcaktuese e shkallës së interesit bankar më saktësisht, më poshtë janë disa të dhëna nga Austria. Austria është marrë si shembull pasi që paraqet një mjedis financiar dhe rregullator stabil dhe kompleks (si anëtare e BE-së dhe eurozonës) dhe në një ekonomi të zhvilluar, por edhe pasi që bankat austriake janë ndër pronarët më të mëdhej të bankave në Kosovë dhe Ballkan.

Në mungesë të të dhënave për normën e kredive për bizneset, këtu kam shfrytëzuar një indikator tjetër, atë të normës së EURIBOR-it që është norma e interesit për huatë përbrenda sistemit bankar evropian  (dmth për kreditë që bankat ia japin njëra-tjetrës). Kjo normë mund të jetë më e ulët se kreditë për bizneset (apo edhe për konsumatorët), pasi që bankat zakonisht favorizojnë njëra-tjetrën, por ajo që shihet qartë këtu është që normat e interesit për kursimet dhe ato për kreditë janë jashtëzakonisht të sinkronizuara. Dhe për më tepër, niveli mesatar i ‘spread’ është negativ (-0,3%). Kjo domethënë se kreditë që këto banka i japin, i japin me humbje, apo, me fjalë të tjera, që subvencionohen nga të hyrat tjera të bankave (nga investimet, kreditë e tjera etj.). Sido që të jetë, ‘spread’ me afër 11% siç është në Kosovë është vlerë jashtëzakonisht e madhe.

Një fakt tjetër ilustrativ është dallimi midis normave për kreditë biznesore në Kosovë, me normat ndërbankare të EURIBOR-it. Dallimi është jo vetëm për dhjetëra pikë, por nëse merret një shtet tjetër tranzicional, Estonia, shihet se edhe aty normat ndërbankare pak a shumë ndjekin ato të EURIBOR-it (me përjashtim të viteve të krizës financiare 2008-09). Kuptohet që Estonia nuk është rast krejt i krahasueshëm me Kosovën, për shkak të shumë faktorëve. Estonia është anëtare e BE-së, si dhe ekonomi me shkallë të lartë të investimeve të jashtme. Por, kjo vetëm ilustron përjashtimin që përbën Kosova përsa i përket operimit “normal” (në kuptimin statistikor të fjalës) të sistemit bankar dhe të shkëputjes së saj nga mjedisi makroekonomik.

Pse ndodh kjo? Me vite të tëra, bankat në Kosovë arsyetohen me faktin se mjedisi biznesor në Kosovë ka risk të lartë. Kjo mund të jetë e vërtetë, por nga kjo rrjedhin dy pyetje: pasi që normat bankare për kreditë kanë ndryshuar pak që nga viti 2004, a domethënë kjo se mjedisi financiar, ekonomik dhe institucional në Kosovë nuk ka ndryshuar fare që nga atëherë? Që nga viti 2004, Kosova ka pësuar shumë ndryshime institucionale – largimi i UNMIK-ut, shpallja e pavarësisë dhe ardhja e EULEX-it. Me sa duket asnjë nga këto nuk i kanë bërë përshtypje bankave në Kosovë, që punojnë me logjikë të njëjtë që nga vitet e para të pasluftës.

E dyta, shkalla e kredive të këqija në Kosovë është e vogël. Nëse këtë e marrim si një matës objektiv të riskut (pasi që vetë “risku” si koncept është shumë labil), çka atëherë e arsyeton këtë lloj politike bankare? Thuhet se një nga problemet tjera është kohëzgjatja e lëndëve në gjykata. Por shkalla e ulët të kredive të këqija tregon se janë vetë bankat që po ndjekin një politikë jashtëzakonisht konservatore të kredidhënies, por që ndërkohë është gjithashtu jashtëzakonisht profitabile për ta. Pse është kështu?

Ka disa shpjegime. E para, Qeveria aktuale e Kosovës nuk ka fare koncept monetar dhe financiar që lidhet me nevojat e zhvillimit ekonomik në Kosovë. Vetë koncepti i zhvillimit ekonomik që ka Qeveria aktuale është joserioz (shprehur butësisht). Aspekti i tij financiar dhe monetar, që është themelor për një vend në zhvillim (dhe që po dëshmohet kyç për shtetet në zhvillim), nuk është askund. Rezultat i kësaj është neglizhimi total i sistemit financiar dhe i politikës bankare nga ana e Qeverisë, përderisa ai nuk i hyn në punë nevojave të veta buxhetore (si p.sh., tani Ministria e Financave ka filluar shitjen e bonove që blihen kryesisht nga bankat vendore).

E dyta, lidhet me ambientin e dobët rregullativ. Banka Qëndrore e Kosovës ka bërë përpjekje gjysmake për uljen e normave të interesit, por autoriteti i saj mbi bankat është jashtëzakonisht i vogël, nga fakti që Kosova nuk ka politikë monetare që lidhet gjithashtu me mungesën e monedhës sovrane.

Një shpjegim tjetër, që është mjaft kredibil, është se bankat aktuale në Kosovë kanë ndërtuar një oligopolBankat kryesore dhe më të mëdha në Kosovë nuk përballen me konkurrencë serioze. Kolektivisht, atyre u intereson mirëmbajtja e kësaj gjendjeje nga e cila ata nxjerrin përfitime të mëdha nga një ekonomi e varfër.

Por një gjë është e qartë. Bankat në Kosovë, dhe sistemi financiar në përgjithësi, nuk po vepron në funksion të zhvillimit ekonomik të vendit. Bankat në Kosovë, ndërkohë që shumica syresh janë në pronësi të huaj, po nxjerrin përfitime të mëdha nga Kosova, ndërsa po i ngulfasin bizneset dhe rrisin barrën financiare për qytetarët e Kosovës me norma të tejfryra të interesit. Përderisa ky problem mbetët i paadresuar çfarëdo shprese për zhvillim ekonomik në Kosovë është iluziv.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s