Home

Një nga teoritë klasike të zhvillimit është teoria e varshmërisë, e njohur zakonisht me emrin spanjoll të saj, dependencia, për shkak se origjinatorë të saj ishin ekonomistë dhe sociologë latino-amerikanë që ishin kritikë ndaj teorive të modernizimit që vinin nga SHBA-të dhe Evropa. Duke shikuar realitetet ekonomike në Amerikën latine gjatë viteve 1960 dhe 1970, këta studiues kishin ardhë në përfundim se zhvillimi në Amerikën latine është i pamundur përderisa këto ekonomi funksionojnë si ekonomi satelite të ekonomisë amerikane dhe asaj evropiane. Gjendja e tyre si satelit krijoi varshmëri. Varshmëria ishte ekonomike, për shkak se vendet e Amerikën latine ishin kryesisht eksportues të komoditeteve të lira, që ishin zakonisht prodhime bujqësore ose minerale të papërpunuara, që u shiteshin shteteve të pasura. Këto shtete kishin edhe varshmëri financiare, pasi që për zhvillimin e tyre varëshin nga financimi përmes kredive që siguroheshin nga shtetet e pasura, të cilat këto shtete dhe shoqëri i zhytnin në borxhe pa fund. Dhe varshmëria ishte edhe teknologjike, pasi që këto shtete, edhe kur kishin arritur industrializimin dhe rritjen ekonomike, e kishin të varur industrializmin nga teknologjitë e shteteve të zhvilluara. P.sh., ky është një nga problemet me të cilat sot ballafaqohet Kina, e cila pavarësisht sektorit të madh prodhues dhe eksportues, ende nuk ka kapacitete vetanake për zhvillimin e teknologjisë, të cilën duhet ta blejë nga SHBA-të, Japonia ose Gjermania.

Pavarësisht se disa aspekte të teorisë dependencia janë kritikuar dhe hedhur poshtë që nga koha e artikulimit të saj, ajo megjithatë hedh dritë mbi disa realitete të ekonomisë botërore dhe mundësive zhvillimore të shteteve të periferisë. Por, një nga aspektet e varshmërisë që teoricientët e dependencia nuk e kanë vënë re (ndoshta për shkak se nuk e kishin hasur si dukuri në kohën e tyre dhe në vendet që studionin), është varshmëria në nivel të ideve. Kjo është kur një shtet dhe një shoqëri nuk është vetëm ekonomikisht dhe financiarisht e varur nga ekonomitë e pasura, por që edhe idetë se kah dhe si ta realizojë zhvillimin e saj e mbështet në idetë që vijnë nga jashtë. Kjo lloj varshmërie, dependencia ideore, është shumë më fatale për një vend pasi që ajo shoqëri në një mënyrë heq dorë nga përcaktimi i caqeve dhe synimeve kolektive apo ato caqe dhe synime që i ka ia nënshtron ideve dhe instrumenteve që i importon nga jashtë.

Pikërisht ky është rasti i Kosovës. Po përmendi vetëm tre shembuj, nga sektorë të ndryshëm, sado që mund të merren edhe shumë të tjerë.

E para, një nga elementet fundamentale për një zhvillim të qëndrueshëm është ekzistenca e një administrate publike efektive. Studim pas studimi kanë dëshmuar se një administratë publike efektive, e jokorruptuar, ka efekte të drejtpërdrejta në zhvillimin ekonomik. Një shtet i korruptuar nuk mund të prodhojë zhvillim ekonomik. Çfarëdo rritje ekonomike që e prodhon do të jetë e njëanshme dhe e përqëndruar në një elitë të vogël e të privilegjuar. Dihet se në Kosovë, si në shumë vende tjera, korrupsioni më i madh është në sektorët e administratës ku bëhet prokurimi dhe ndërrojnë duar para nga arka e shtetit në sektorin privat, përmes kontraktimit të punëve dhe shërbimeve të ndryshme.  Në këto raste, zyrtarët publikë gjejnë mundësi që një pjesë të fondeve t’i përvetësojnë, qoftë duke kërkuar “përqindje” nga transaksionet, qoftë duke favorizuar firma të miqëve dhe familjarëve që shpërblehen me tenderë.

Në mungesë të ideve (apo ndoshta në radhë të parë edhe vullnetit!) se si të luftohet kjo dukuri, të masave reformuese që duhet të merren në planin e brendshëm të administratës, në Kosovë vjen Banka Botërore me projekt për përmirësimin e qeverisjes financiare në administratën publike. Problemi nuk është që Banka Botërore vjen me një projekt të tillë, por që administrata jonë publike nuk di si ta luftojë problemin (i cili është problem i brendshëm organizativ, në radhë të parë, para se të jetë vetëm problem me të cilin duhet të merren organet e drejtësisë), dhe as reformat që mund t’i bëjë për t’i pakësuar mundësitë për korrupsion në këtë nivel. Administrata jonë publike, bashkë me qeverinë që e drejton atë, nuk ka ide dhe ato i pret nga Banka Botërore.

Rasti i dytë. Para jo shumë kohe dëgjuam lëvdata nga ministri i Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural për suksesin e Kosovës në shtimin e rendimenteve bujqësore gjatë këtij viti. Ministria kërkon t’i marrë meritat për këtë duke thënë se kjo reflekton suksesin e Ministrisë në zbatimin e planit të saj për zhvillimin e bujqësisë. Në fakt, një plan i tillë ekziston dhe është ndoshta plani më i detajuar nga cilido tjetër i punuar për cilindo sektor tjetër të ekonomisë. Dhe, ironikisht, ajo rritje e prodhimit bujqësor që është realizuar në vitet e fundit dëshmon se një shtet që intervenon në ekonomi me planifikim dhe subvencione mund të krijojë rezultate pozitive në zhvillim. Por, ironia tjetër është se plani për zhvillimin e bujqësisë nuk është rezultat i programeve të ideuara nga kjo Ministri dhe as nga qeveria jonë dhe as – larg qoftë – nga ndonjëra prej partive politike në pushtet. Një pjesë e madhe e programit rrjedh nga puna e USAID-it që ka financuar një sërë hulumtimesh të sektorit të bujqësisë të bëra kryesisht nga konsulentë amerikanë. Krejt kjo është në rregull, natyrisht, pasi që asistenca teknike e jashtme nuk është diçka për t’u përjashtuar. Mirëpo, çështja është se qeveria jonë nuk kërkon vetëm asistencë teknike nga jashtë, por që agjensionet nga jashtë t’i tregojnë komplet nga e para se çka duhet të bëjnë në bujqësi. Ministria është pa ide të veta dhe rezulton më shumë si një super-OJQ që implementon projekte në bashkëpunim me donatorët e huaj.

Rasti i tretë është ai i reformës së sistemit zgjedhor. Sërish, idetë e brendshme dhe ekspertiza luajnë rol sekondar, karshi konsulentëve të huaj që u propozojnë qeveritarëve dhe parlamentarëve tanë se çka dhe si duhet të bëjnë reformën zgjedhore. Nuk është larg mendësh që edhe iniciativa për reformë zgjedhore është lansuar nga qarqet diplomatike në Kosovë, pas debaklit të zgjedhjeve parlamentare të vitit të kaluar, ndryshe nuk do të kishte as reformë. Sido që të jetë, pasi që reforma është e nevojshme, sërish idetë se cili është qëllimi i reformave, ku duhet të përqëndrohen ato, si duhet të realizohen, janë gjëra që priten nga ekspertët dhe agjensionet e huaja.

Thjesht, kjo ngreh një pyetje shumë më fundamentale: a mund të zhvillohet një vend, aq më shumë një vend që pretendon të jetë demokratik, i cili nuk është i aftë të gjenerojë as idetë më elementare për nevojat e veta zhvillimore? Propozimi nuk është që vendi të mbyllet ndaj ideve që vijnë nga jashtë. Mirëpo askund nuk ekzistojnë ide për reforma, për ndryshime, qofshin ato në rrafsh të administrimit publik, qofshin në rrafsh të zhvillimit ekonomik, që vijnë si pako dhe mund të implementohen në cilindo shoqëri pavarësisht kontekstit dhe historisë së atij vendi. Një shoqëri mund të ndërtohet dhe të zhvillohet me asistencë teknike nga jashtë, por nuk mund të ndërtohet dhe të zhvillohet duke ia subkontraktuar tërë projektin zhvillimor agjensioneve zhvillimore, ekspertevë dhe konsulentëve që i thërret nga jashtë – me një fjalë, duke krijuar varshmëri edhe në nivel të ideve.

Vendet si Kosova, që shndërrohen në punishte të agjensioneve zhvillimore dhe presin që çdo ndryshim pozitiv dhe çdo ide për vendin t’u vijë në formën e ekspertizës së jashtme, zakonisht nuk kalojnë mirë. Raste ka të shumta – shikoni kontinentin afrikan, ku miliarda dollarë janë derdhur në projekte zhvillimore që nuk kanë çuar askund. Të paktën, latino-amerikanët, sado që kishin dhe kanë varshmëri ekonomike dhe financiare ndaj SHBA-ve dhe shteteve tjera të zhvilluara, kishin elita të veta intelektuale që ishin në gjendje të prodhonin ide, për atë se si duhet të drejtojnë politikën dhe ekonomitë e tyre. Sot një pjesë e mirë e shteteve latino-amerikane janë në drejtim të mirë të zhvillimit, jo pse përnjëherë u kujtuan t’i ftojnë konsulentët dhe agjensionet e jashtme dhe ato ndërkombëtare që t’ua rregullojnë shtetet dhe shoqëritë, por sepse në radhë të parë krijuan dhe ruajtën autonominë në nivel të ideve, të projekteve politike, ekonomike dhe shoqërore që i synojnë. Tek e fundit ç’i duhet një vendi zhvillimi në aspekte tjera, kur nuk di as të mendojë?

Kolumna javore, Koha Ditore, 2 tetor 2011

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s