Home

“Institucionet bankare janë më të rrezikshme për lirinë tonë se sa armatat.” Këto fjalë i ka thënë revolucionari amerikan dhe presidenti i tretë i SHBA-ve, Thomas Jefferson, dhe janë një koment tepër real për gjendjen e sotme në ekonominë botërore, veçanërisht për qendrën euro-atlantike të saj.

“Tregjet e bonove janë shndërruar në sundimtarët e rinjë të Evropës”. Kështu thotë George Irvin nga Universiteti i Londrës, duke komentuar zhvillimet e fundit në Itali, e cila gjatë kësaj javë miratoi një pako shkurtimesh buxhetore prej rreth 40 miliardë eurosh, për të pacifikuar tregjet financiare që kanë filluar të bëhen skeptike për gjendjen e financave italiane, me frikën se Italia mund të marrë rrugën e falimentimit faktit që mori Greqia, Portugalia dhe Irlanda. Problemi me Italinë është se përderisa ndërhyrja financiare në këto ekonomi më të vogla ishte i përballueshëm për Bashkimin Evropian dhe institucionet financiare ndërkombëtare, një falimentim i mundshëm italian do të ishte katastrofik për gjithë ekonominë evropiane. Italia përbën rreth 16% të BPV-së së Eurozonës, kundrejt tre ekonomive tjera që bashkërisht janë vetëm 6%. Siç thotë Andrew Watt nga Instituti Sindikal Evropian, “vinçat ekzistues të Evropës janë tepër të dobët për ta ngritur një gur të tillë”, duke aluduar në mundësitë ekzistuese evropiane për ndërhyrje financiare në Itali.

Mirëpo tregjet financiare nuk kanë vënë në hall vetëm Italinë dhe Eurozonën, e cila tash e dy vite lëngon nga kanceri financiar i borxheve sovrane të euro-periferisë, i cili po rrezikon të shtrihet në ekonomitë më qëndrore evropiane. Një luftë e madhe politike po ndodh aktualisht midis presidentit Barack Obama dhe republikanëve në Kongres, për ngritjen e të ashtuquajturit “kulm të boxhit” i cili kufizon mundësitë ligjore për qeverinë e Shteteve të Bashkuara që të tërheq kredi nga tregjet financiare përmes shitjes së bonove. Qeveria e SHBA-ve është borxhliu më i madh në botë dhe huazon 0,40 dollarë për çdo 1 dollar që shpenzon për financimin e shpenzimeve buxhetore. 2 gushti është dita e caktuar nga sekretari amerikan i Thesarit, Timothy Geithner, kur SHBA-të do të arrijnë kulmin e përcaktuar ligjor të borxhit publik prej 14,3 bilionë dollarëve. Po qe se Kongresi, i kontrolluar në Dhomën e ulët nga republikanët, nuk miraton ngritjen e kulmit ligjor, qeveria e SHBA-ve ligjërisht nuk mund të tërheq më kredi. Kjo përkthehet në pamundësi të qeverisë federale amerikane që të paguajë pensione, të financojë shërbime të brendshme si dhe të paguajë për angazhimet e veta ushtarake nëpër botë.

Skenari është alarmant për shumë arsye, dhe jo vetëm për shkak të pamundësisë së qeverisë amerikane që të financojë angazhimet e veta administrative. Përkundër borxhit të madh, bonot e SHBA-ve deri më tani janë konsideruar nga tregjet financiare si pika zero e investimit të sigurt. Që nga themelimi i saj, qeveria e SHBA-ve historikisht asnjëherë nuk ka dështuar në përmbushjen e zotimeve kreditore. Organizatat e rejtingut kreditor, tashmë kanë paralajmëruar mundësinë që bonot amerikane të humbin rejtingun AAA+ (rejtingu më i lartë), që e mbajnë pandërprerë që nga viti 1911, rejting i cili vlerëson sigurinë e investimit dhe kapacitetet e huamarrësit që ta përmbushë zotimin kreditor. Efekti i kësaj do të shkaktonte një tërmet të sigurt në tregjet financiare dhe do ta shkundte deri në themel ekonominë botërore. Pasojat janë jo edhe krejt të njohura edhe për ekspertët financiarë dhe ekonomistët, pasi që një situatë e tillë do të ishte krejt e re për botën moderne, dhe është vështirë të parashikohen veprimet e tregjeve si pasojë e bllokimit financiar të qeverisë së SHBA-ve, mirëpo një epilog të tillë disa e përshkruajnë si “shpërthim bërthamor” në ekonominë botërore.

Siç kanë vënë re analistët e ndryshëm, gjatë tre viteve të fundit ekonomia botërore ka përjetuar një permutacion të krizës financiare të vitit 2008, e cila nga tregjet financiare dhe akterët privatë si bankat dhe korporatat, është mbartur tek financat publike të shteteve. Ndonëse problemi i borxhit publik në SHBA tani për tani është problem politik dhe jo ekonomik (pasi që, në dallim prej vendeve si Greqia, nuk janë tregjet financiare ato që kanë tërhequr besimin e tyre nga bonot amerikane), shumë prej shteteve federale amerikane, shumë nga të cilat nuk kanë mundësi tërheqje kredish sikur qeveria federale, janë në gjendje të rëndë financiare. Masat shkurtuese në nivel shtetesh federale po godasin të gjitha fushat, përfshirë arsimin publik, pensionet, shëndetësinë dhe asistencën sociale. E djathta republikane, si guvernatori i shtetit Wisconsin Scott Walker, po shfrytëzojnë krizën buxhetore të shteteve për të goditur sindikatat e sektorit publik, duke shkurtuar të drejtat negociuese të tyre dhe për shkurtimin e programeve sociale. Në SHBA, si në Greqi dhe shumë shtete evropiane, krizat buxhetore janë përkthyer në luftë kundër klasës së mesme, duke shfajësuar spekulimet financiare të bankave dhe institucioneve financiare si shkaktarë të krizës, dhe duke e hedhur fajin tek angazhimet e shumta sociale të shteteve.

Në ndërkohë, fuqia në ngritje ekonomike në Azi, dhe veçanërisht e Kinës, po paraqitet si mundësi e ‘shpëtimit’ financiar si në SHBA, ashtu dhe në Evropë. Përderisa SHBA-të janë borxhliu më i madh në botë, Kina është kredidhënësi më i madh në botë, dhe ka rol të rëndësishëm në financimin e deficitit amerikan si blerësi më i madh ndërkombëtar i bonove të thesarit amerikan. Përveç kësaj, sipas disa vlerësimeve, investimet e vazhdueshme kineze në bonot evropiane janë ato që kanë ndihmuar që kriza e borxheve sovrane evropiane të mos përkthehet në devalvim të mëtejmë të euros.

Assesi nuk duhet parë sipërfaqësisht zhvillimet e fundit dhe as nuk duhet parë ato si një anomali e përkohshme pas së cilës gjërat do të kthehen në “normalitet”. Jemi në ballafaqim të drejtpërdrejtë me ndryshime të thella strukturore në ekonominë botërore, në të cilat po sfidohen thellë kapacitetet e institucioneve ekzistuese për t’u bërë ballë presioneve ekonomike dhe financiare që rezultuan nga 30 vite sundimi doktrinar dhe politik të neoliberalizmit. E djatha ka përgjigjen e vet: më shumë neoliberalizëm! e cila realisht përkthehet në favorizim të mëtëjmë të interesave të fuqishme të kapitalit karshi klasës së mesme. Dhe shantazhi financiar i shteteve po i detyron, sidomos shtetet më pak të pasura, që t’i nënshtrohen logjikës financiare të neoliberalizmit, ironikisht të implementuara (si në Greqi, Portugali e Spanjë) nga qeveri të majta. Në SHBA, e djathta i është kthyer fuqishëm diskursit të vjetër për “shtetin e madh” i cili duhet të shkurtohet (kuptohet, me shkurtimin e shpenzimeve sociale dhe të drejtave punëtore).

Por përderisa qendra tradicionale euro-atlantike e ekonomisë botërore po vërshohet nga krizat politike dhe rritje të pakënaqësive popullore, në mbrapavijë po shohim një përmbysje graduale të hierarkisë financiare të botës. Kjo po shihet në ndryshimet që po ndodhin që në instrumentin kryesor të neoliberalizimit global financiar dhe ekonomik, Fondit Monetar Ndërkombëtar. Udhëheqësja e re e FMN-së, Christine Lagarde, pritet të krijojë një post të ri të nën-drejtorit, i cili do t’i takojë kinezit Zhu Min, duke reflektuar peshën e shtuar kineze në këtë institucion dhe në ekonominë botërore në përgjithësi.

Krizat politike, sidomos kur ato sjellin në pikëpyetje institucione fundamentale të organizimit politik e ekonomik në shkallë botërore, janë gjithashtu shansa për transformime radikale në hierarkitë dhe strukturat e jetës shoqërore. Kur Jefferson-i tërhoqi vërejtjen për rrezikun që lirisë i paraqesin institucionet bankare dhe financiare, ai e kishte fjalën për fuqinë e lëshimit të monedhës, që sipas tij nuk duhet assesi t’i lihej nën kontroll interesave private, pasi që, siç kishte thënë ai, përmes manipulimeve me monedhë “këto institucione do ta shpronësojnë popullin nga çdo pasuri, deri sa fëmijët e tyre të zgjohen pa strehë mbi kokë në kontinentin që vetë e pushtuan”. Por vërejtja e Jefferson-it mund të vlejë edhe për pushtetin aktual të tregjeve financiare mbi financat publike të shteteve, që përmes kamatave të larta efektivisht po e shpronësojnë publikun nga shërbimet elementare. Zgjidhja e Jefferson-it ka qenë që bankave t’i hiqet e drejta e lëshimit të monedhës, e cila sipas tij duhet t’i takojë popullit – apo, institucioneve publike. Një zgjidhje e ngjashme radikale duket e nevojshme edhe për situatën e sotme, kur nënshtrimi i financave publike ndaj tregjeve financiare dhe i interesave publike ndaj atyre private po kërcënojnë deri në themel jetën ekonomike të globit.

Kolumna javore, Koha Ditore, 17 korrik 2011

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s