Home

Nuk besoj se ka vend në rajonin e gjerë të Evropës qëndrore dhe Ballkanit që nuk do të dëshironte të ishte sikur Sllovenia, që javën që shkoi kremtoi 20 vjetorin e pavarësisë. Ky vend jo vetëm që ishte i pari shtet i dalur nga ish-Jugosllavia që u fut në NATO dhe BE, por tregoi një zhvillim të qëndrueshëm dhe stabil ekonomik që prej kohës së pavarësisë së saj. Rangimet botërore për demokratizim, sundim të ligjit dhe kontroll të korrupsionit e nxjerrin në ndër të parat në vendet e Evropës lindore. Sipas disa llogarive, jo vetëm që Sllovenia është, për kokë banori, më e pasur se secili shtet tjetër i Evropës lindore, por nëse llogaritet në bazë të vlerës së “Purchasing Power Parity” (paritetit të fuqisë blerëse – PPP), për nga BPV-ja për kokë banori Sllovenia tejkalon Greqinë, ndërkaq i afrohet Italisë. Kësaj mund t’i shtojmë faktin se përkundër goditjes së krizës financiare të 2008-ës, Sllovenia nuk ballafaqohet me problemin e madh të borxheve greke dhe ekonomive tjera periferike të eurozonës. Krejt kjo tregon për një sukses të jashtëzakonshëm të shtetit të ri slloven në pikëpamje e zhvillimit ekonomik, si dhe në standardet e matësve socialë.

Si e arriti Sllovenia këtë? Një studim nga Stephen Crowley nga Oberlin College dhe Miroslav Stanojeviç nga Universiteti i Lubjanës botuar në revistën akademike Politics & Society synon që t’i përgjigjet pikërisht kësaj pyetje. Enigmës së suksesit slloven ia shton fakti se Sllovenia arriti sukses ekonomik duke mos ndjekur ortodoksinë neoliberale që predikohej nga institucionet ndërkombëtare financiare, që për arritjen e tranizicionit të suksesshëm nga socializmi në ekonomi të tregut sugjeronin “shok-terapinë” e privatizimit të shpejtë të ndërmarrjeve prodhuese, thithjen e investimeve të jashtme, uljen e tatimeve dhe “liberalizimin” e tregut të punës, që përkthehet në reduktimin e të drejtave të punëtorëve dhe dobësimin e organizimit sindikal. Sllovenia pati tranzicion jashtëzakonisht të suksesshëm – duke mos bërë asnjërën nga këto. Në fakt, vlera e investimeve të jashtme në Slloveni (FDI), edhe gjatë 2000-ave, ka qenë dhe vazhdon të jenë më e vogël se sa në Kroaci ose Serbi. P.sh., në vitin 2009, 20,5 miliardë dollarë ishte vlera e investimeve të jashtme në Serbi, 36,6 miliardë dollarë në Kroaci, kurse vetëm 15 miliardë dollarë në Slloveni. Ndërkaq, siç vëjnë në dukje Crowley dhe Stanojeviç, Sllovenia pati dhe vazhdon ta ketë shkallën më të lartë të organizimit sindikal nga të gjitha vendet e Evropës lindore, sot anëtare të BE-së, duke treguar se “liberalizimi” i tregut të punës në Slloveni ka qenë shumë më i kufizuar se në vendet tjera.

Si shpjegohet paradoksi slloven? Veçoria kryesore që e dallon Slloveninë nga ekonomitë tjera që kaluan tranzicionin nga socializmi është se organizimi institucional i krijuar në Slloveni i përngjet më shumë asaj që Crowley dhe Stanojeviç quajnë organizim “neokorporatist” ose “ekonomi e koordinuar e tregut”. Ky kategorizim rrjedh nga shkolla e ekonomisë politike “Varieties of Capitalism” (“llojet e kapitalizmit”), e zhvilluar nga politikologu Peter Hall dhe ekonomisti David Soskice, që thotë se e ashtuquajtur “epërsi krahasuese” e një vendi për të qenë konkurrent në ekonominë botërore vjen në radhë të parë nga suksesi i koordinimit të suksesshëm të firmave prodhuese. Sipas Hall dhe Soskice, ndonëse një ekonomi e tregut veçohet nga disa parime bazë (si p.sh. mbrojtja e pronës private, tregu konkurrent dhe puna me pagë), kur flasim për organizimin e ekonomisë së tregut në shkallë nacionale, nuk ekziston një formë e vetme e saj. Veçori kryesore e formave të organizimit të një ekonomie kapitaliste është forma e koordinimit midis firmave, që mund të jetë konkurrente, ose të koordinohet përmes formave jo-konkurrente. Sipas tyre, koordinimi i suksesshëm i firmave është produkt i aranzhmaneve institucionale nacionale, ku rol qëndror koordinues luan shteti.

Sipas kësaj Hall dhe Soskice veçojnë dy forma kyesore të “llojeve të kapitalizmit”: modelin liberal, zakonisht i njohur edhe si modeli anglo-amerikan, i identifikuar me vendet si Britania dhe SHBA-të, dhe modeli neokorporatist ose i ekonomisë së koordinuar të tregut, i identifikuar me vendet si Franca, Gjermania, shtetet nordike, si dhe disa nga ekonomitë e suksesshme të Azisë juglindore si Japonia dhe Korea e Jugut. Bazuar në këtë dallim midis dy modeleve, Crowley dhe Stanojeviç vlerësojnë se nga të gjitha vendet e Evropës lindore që kaluan tranzicion ekonomik gjatë viteve 1990, Sllovenia dallon me faktin se është i vetmi që mori rrugën e zhvillimit neokorporatist, karshi modelit liberal që u adoptua në shumicën e vendeve tjera tranzicionale (si Çekia dhe Polonia apo edhe Shqipëria). Modeli neokorporatist slloven u mbështetet në dy parime: kufizimin e investimeve të jashtme (duke favorizuar privatizimin “e brendshëm” të ndërmarrjeve) dhe ngritjen e institucioneve koordinuese midis kapitalit dhe punës. Kjo, sipas Crowley dhe Stanojeviç nuk ishte pasojë vetëm e koordinimit të suksesshëm midis firmave (që bëhej përmes Odës Ekonomike sllovene), por edhe e fuqisë dhe aktivizmit të lartë sindikal që imponoi një formë të kompromisit social midis shtetit, kapitalit dhe punës në momentin kyç tranzicional në Slloveni. Kulmi i këtij procesi ishte përfshirja e thellë e punëtorëve në proceset e privatizimit si dhe institucionalizimi i Këshillit Ekonomik Social, i cili në dallim prej tregut liberal të punës, rregullon në nivel nacional nivelet e pagave dhe kontratat kolektive të punës.
Cilët faktorë e shtynë Slloveninë që të ndjek një rrugë tjetër të zhvillimit institucional, një rrugë që jo vetëm që ishte e suksesshme, por edhe mundësoi që Sllovenia të bëhet shembull suksesi i tranzicionit? Crowley dhe Stanojeviç argumentojnë se një nga faktorët kyç që çuan Slloveninë në drejtim të neokorporatizmit ishte pikërisht fuqia e organizimit sindikal, që ishte, ironikisht, një trashëgimi e drejtpërdrejtë institucionale nga socializmi jugosllav. Në dallim prej vendeve tjera ish-socialiste të Evropës lindore, organizimi i veçantë i socializmit jugosllav bazuar në modelin e “vetëqeverisjes” kishte futur organizim të fuqishëm sindikal në të gjithë sektorët industrialë. Mirëpo, në dallim, p.sh., prej Polonisë, ku lëvizja Solidarnosc, i cili nga një organizim i madh sindikal u shndërrua në forcë politike, në Slloveni sindikatat mbetën aktive përgjatë periudhës tranzicionale. P.sh., Crowley dhe Stanojeviç dëshmojnë përmes të dhënave se gjatë viteve ‘90, në kohën kur po konstituoheshin institucionet e reja ekonomike të Sllovenisë, numri i grevave dhe protestave punëtore në Slloveni ishte më i lartë se cilido vend tjetër i Evropës lindore. Shkurt, ky organizim i fuqishëm sindikal, detyroi politikën sllovene dhe menaxherët e ndërmarrjeve që të marrin parasysh interesat e punëtorëve gjatë formulimit të politikave të transformimit pronësor, dhe i cili pati si rezultat njohjen e hisës së punëtorëve dhe mbrojtjes së interesave të tyre në ndërmarrjet që po i nënshtroheshin privatizimit. Një gjë e tillë jo vetëm që kooptoi punëtorët dhe sindikatat në procesin e privatizimit, por edhe kufizoi në masë të madhe kalimin e pronësisë së ndërmarrjeve të suksesshme eksportuese sllovene (si Krka dhe Gorenje) en masse në pronë të kapitalit të huaj, duke bërë të mundur që pjesa më e madhe e aseteve produktive sllovene të mbetët në pronësi vendore (p.sh., pjesa më e madhe e aksioneve të Gorenjës mbahen nga “Kapitalska Druzhba”, fondit pensional shtetëror slloven). Ndërkaq, themelimi i Këshillit Ekonomik Social institucionalizoi suksesin e aktivizmit të lartë të sindikatave sllovene në krijimin e një mekanizmi të përhershëm të përfaqësimit të interesave të punëtorëve karshi kapitalit industrial.

Rezultat i këtij procesi nuk ishte vetëm mbrojtja më e madhe e punëtorëve nga procesi i tranzicionit (duke ruajtur kështu substancën e klasës së mesme), por edhe në izolimin e pjesshëm të ekonomisë së vendit nga liberalizimi i shpejt, model që asokohe promovohej nga ekonomistë si Jeffrey Sachs, dhe i cili u implementua në vendet si Rusia me rezultate katastrofike ekonomike dhe sociale, përfshirë kolapsin financiar rus të vitit 1998.

Natyrisht, një faktor i rëndësishëm që i dha epërsi Sllovenisë ishte orientimi i një pjese të industrive të saj prodhuese kah eksporti perëndimor. Lidhjet e industrive përpunuese sllovene me tregjet perëndimore e dallonin Slloveninë qysh edhe në periudhën e ish-Jugosllavisë, në krahasim me industrinë e rendë xehtare të jugut të ish-Jugosllavisë, përfshirë edhe Kosovën, të përqëndruar në nxjerrjen e lëndëve të para dhe shkëmbime tregtare me bllokun sovjetik. Crowley dhe Stanojeviç marrin parasysh këtë fakt, por theksojnë se jo e tërë industria sllovene ishte e përqëndruar drejt eksporteve perëndimore: përveç disa ndërmarrjeve përpunuese që mbështeteshin në teknologji të lartë (si Gorenje), pjesa tjetër e industrive sllovene, sikur ajo e prodhimeve ushqimore dhe e prodhimeve të drurit, ishte e lidhur me tregun jugosllav që gjatë viteve ’90 po shkatërrohej. Përveç kësaj, autorët theksojnë se shumica e grevave dhe protestave punëtore kishin burimin në këto industri, dhe jo në ato eksportuese, mirëpo ishte aleanca e krijuar midis punëtorive të këtyre dy industrive të veçanta ajo që çoi në suksesin slloven.

Për vendet sikur puna e Kosovës, Sllovenia është shembull se ekziston një rrugë tjetër nga politika tranzicionale e ndjekur në Kosovë, e cila nuk ka treguar pothuajse asnjë sukses në rigjenerimin ekonomik të vendit. Baza industriale e dikurshme është pothuajse e shkatërruar ndërsa ato pak asete të mbetura synohen t’i shiten shpejt dhe lirë kapitalit të huaj. Mirëpo, siç tregon rasti slloven, nuk ishte vetëm dashamirësia e klasës politike sllovene ajo që çoi në suksesin e tranzicionit slloven, por edhe aktivizmi i paepur i sindikatave sllovene për të institucionalizuar mekanizmat për mbrojtjen e interesave të punëtorëve. Megjithëse organizimi sindikal i shumë industrive të vjetra kosovare i mbijetoi presioneve të kohës, një aktivizëm më i madh sindikal në Kosovë deri më tani është treguar – të shprehemi butësisht – tepër i mangët, ndërsa lidershipet sindikale deri më tani tepër lehtësisht janë kooptuar nga qeveritë dhe pushtetet. Çmimi i kësaj në aspektin e zhvillimit të gjithmbarshëm ekonomik dhe social fatkeqsisht është i dukshëm për të gjithë.

Botuar te Koha Ditore, 26 qershor 2011

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s