Home

Një kolumne e botuar në websajtin MarketWatch nga Wall Street Journal, tërheq vëmendjen kah një vlerësim i fundit i Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) mbi mundësinë që brenda jo më shumë se pesë vitesh, bota të përjetojë një ndryshim drastik në barazpeshën ekonomike. Sipas FMN-së, viti 2016 është ai i cili do ta shënojë tejkalimin, në terma real, të fuqisë ekonomike kineze karshi asaj amerikane. Llogaria e bërë nga FMN bëhet jo me vlera nominale, por me të ashtuquajturin Purchasing Power Parity (PPP), e cila vlerën monetare e llogarit në bazë të fuqisë blerëse. Tek e fundit, një dollar nuk vlen njëjtë si në New York, si në një fshat kinez, dhe një milion dollarë si investim nuk çojnë peshë në Kaliforni aq sa mund të çojnë peshë në Shanghai. Kështu, me vlera të shprehura në PPP, ekonomia kineze do të rritet nga 11,2 bilionë në 19 bilionë (një bilion = një mijë miliardë) dollarë, kurse ajo amerikane nga 15,2 bilionë në 18,8 bilionë dollarë. Prodhimi i gjithmbarshëm amerikan në botë do të jetë 17,7%, ndërsa ai kinez 18% dhe në rritje e sipër. Sipas FMN-së, nëse këto parashikime dalin të sakta, viti 2016 do të shënojë fundin e “Epokës së Amerikës”. Sipas kolumnistit të MarketWatch, presidenti i ardhshëm amerikan, kushdo qoftë ai, do të jetë i fundit president, që nga fillimi i shekullit XX (kur SHBA-ta tejkaluan Britaninë si shteti më i fuqishëm ekonomik në botë), që do t’i prijë vendit me ekonominë më të madhe në botë.

Natyrisht, për ekonomistët e qendrës, të dhënat që parashohin fundin e hegjemonisë ekonomike amerikane janë shokuese. Mirëpo shkolla e sistemit botëror (world-systems) ka kohë që parashikon fundin e hegjemonisë ekonomike (dhe mbase dikur edhe atë ushtarake) amerikane, duke marrë për bazë jo vetëm rritjen e hatashme ekonomike të Azisë, por edhe logjikën historike të kapitalizmit. Sipas shkollës së sistemit botëror, e frymëzuar nga vepra e historianit Fernand Braudel, kapitalizmi që nga fillet e tij ishte një sistem ekonomik botëror, ndërsa akumulimi kapitalist në shkallë globale mundësohej gjithmonë brenda një konstelacioni të caktuar politik dhe tregtar të dominuar nga një fuqi hegjemone. Në shek. XV ishte Spanja e Habsburgëve në aleancë me qytet-shtetet italiane si Gjenova dhe Venecia (ku ishin shpikur institucionet themelore financiare të kapitalizmit, siç janë bankat, shoqëritë aksionare dhe këmbimoret e letrave me vlerë), për t’u pasuar nga Holanda, e cila brenda shek. XVI, nga një provincë habsburge u shndërrua në perandori botërore, pastaj nga Britania, që në kulmin e saj në shek. XIX sundonte mbi 80% të rruzullit tokësor, për të arritur në shek. XX dhe epokën e hegjemonisë amerikane. Këto janë njohuri me vlerë për një vend të vogël e periferik si puna e Kosovës (dhe e rajonit të Ballkanit në përgjithësi), sepse shënjojnë pistat e mundshme të zhvillimeve ekonomike, gjeopolitike, e mbase edhe kulturore, që na presin në të ardhmen jo shumë të largët.

Immanuel Wallerstein, një nga themeluesit e shkollës së sistemit botëror, ka hedhur tezën e “rënies së SHBA-ve” që në vitet 1970. Kriza globale ekonomike e viteve të fundit mund të na bëjnë të harrojmë se edhe vitet 1970 ishin moment i një krize të thellë ekonomike botërore. Embargoja e OPEC-ut dhe e ashtuquajtur krizë e Petrodollarëve, inflacioni i pakontrolluar në SHBA shoqëruar me efektet e para sociale të deindustrializimit (sidomos në qendrat urbane amerikane), rritja e borxheve ndërkombëtare dhe zhytja e SHBA-ve në deficite të thella (që shkuan drejt shpërthimit gjatë viteve 1980), bashkë me vendimin e administratës së Nixon-it për ta shkëputur rregullimin e vlerës së dollarit përmes rezervave të arit (duke nxitur lindjen e tregjeve të valutave me vlera të luhatshme), të përcjellura me turpërimin e SHBA-ve me humbjen e luftës në Vietnam, vërtetë krijonin përshtypjen e fundit të një epoke. Siç kishte theksuar Wallerstein, fundi i një hegjemonie mund të ndiqet me një kataklizmë botërore (siç ndodhi me luftërat botërore që përcollën rënien e gjatë të hegjemonisë britanike). Megjithatë, pas 1945-ës, Britania përfundimisht kuptoi se epokës së saj i kishte ardhë fundi, ndërsa vendin ia liroi SHBA-ve, përderisa gradualisht çmontoi perandorinë e saj të formuar gjatë epokës së lavdishme të kolonializmit.

Giovanni Arrighi çon argumentin e Wallersteinit më tej duke zbërthyer logjikën e akumulimit kapitalist i cili qëndron në bazë të ngritjes dhe rënies së një konstelacioni të caktuar hegjemonik në sistemin botëror. Sipas Arrighit, i cili mbështetet mbi analizën ekonomike të Marksit, pas një periudhe të caktuar, barrierë për akumulimin kapitalist paraqitet vetë kapitali – konkurrenca e shtuar në një treg përfundimisht çon në rënien e mbivlerës së përfituar, i cili detyron mobilizim të kapitalit në drejtime të reja. Kjo është arsyeja, sipas Marksit (me çka pajtohet edhe ekonomisti Schumpeter) pse kapitalizmi gjithmonë ka nevojë ta revolucionarizojë vetëvetën – kapitalizmi (i cili sipas Arrighit, NUK është sinonim i asaj që e quajmë “ekonomi e tregut”) është dhe mbetët një forcë revolucionare në epokën tonë. Në këto momente, argumenton Arrighi, akumulimi kapitalist ka tendencë që ta zhvendos bazën e saj nga aktivitetet prodhuese dhe tregtare në ato financiare – me një fjalë, spekulimi financiar (huatë, kreditë, borxhet, tregtimi i letrave dhe synimi që kapitali të shumohet nga vetë kapitali) shndërrohet në aktivitetetin kryesor ekonomik në periudhën e pjekur të një cikli akumulues.

A nuk është pikërisht kjo që po ndodh në SHBA, ku që nga vitet 1970, po ndodh ajo që sociologia Greta Krippner e quan “financiarizimi i ekonomisë amerikane”? Që nga vitet 1960, pjesëmarrja e profiteve nga prodhimi në BPV-në amerikane ka rënë nga 5% në më pak se 2%, ndërsa profitet nga aktivitetet financiare janë ngritur nga 1,5% në mbi 3%. Me një fjalë, aktiviteti dominant ekonomik në SHBA sot nuk është prodhimi, por aktivitetet financiare. Ky kalim i ekonomisë amerikane në ekonomi që përfitimin e mbështet në aktivitete financiare (të ilustruar me kalimin e prodhimit industrial në vendet e Azisë dhe të Amerikës Latine, ndikimin e rritur politik të Wall Streetit dhe krizën e fundit ekonomike të shkaktuar drejtpërsëdrejti nga spekulimet bankare dhe financiare në tregun e patundshmërive), dëshmon se logjika e vënë re nga Arrighi mbi përfundimin e një sistemi historik të akumulimit kapitalist në spekulime financiare nuk është në shpërputhje me ndryshimet ekonomike që po i vështrojmë në realitet. Shto kësaj edhe faktin që SHBA-të, nga kreditori më i madh në botë në vitet e pasluftës, është shndërruar në kredimarrësin më të madh në botë, me borxhin e saj prej rreth 14 bilionë dollarëve (afër 90% të BPV-së amerikane), të financuar në masë të madhe nga (kush tjetër), shtetet aziatike si Kina, që sot ballafaqohen me teprica kapitali.

Fundi i hegjemonisë ekonomike amerikane mund të vijë shumë më shpejt se që e kishte menduar Arrighi, i cili ndërroi jetë më 2009, diçka që po vënë re edhe ekonomistët e qendrës që po ballafaqohen me shifra të pamohueshme mbi ngritjen e pashmangshme të Azisë në raport me SHBA-të dhe Evropën perëndimore. Çka do të thotë kjo? Rënia e hegjemonisë amerikane nuk do të thotë se do të ndiqet shpejt nga rënia ushtarake amerikane, megjithëse deficitet e mëdha amerikane do ta detyrojnë se shpejti Amerikën që të zgjedh midis shpenzimeve të mëdha ushtarake (e cila ka buxhetin më të madh ushtarak në botë) ose shkurtimin e programeve të brendshme sociale. Dhe ngritja e Azisë, ndonëse e dominuar aktualisht nga Kina, nuk duket se do të çojë shpejt në krijimin e një hegjemonie të re kineze. Ngritja aziatike është policentrike, e cila, ndonëse e përqëndruar në Kinën, përfshin edhe vendet e zhvilluara si Japona, Korea e Jugut, Taivani e Singapuri, por edhe ato me zhvillim të shpejt si India, Rusia, Indonezia, shtetet arabe e Turqia. Siç kam theksuar në një kolumne të mëhershme, kapitali turk tashmë po troket zhurshëm në dyert e Kosovës. Se orientimi ynë politik e kulturor kah Evropa mund të shoqërohet heshturazi me një gravitim ekonomik kah Azia – të nxitur nga vetë fakti se Azia është sot qëndra globale e përqëndrimit dhe gravitimit të kapitalit – nuk është diçka e pamundur në perspektivën që e kemi përpara.

Botuar te Koha Ditore, 1 maj 2011

Një mendim mbi “Fundi i hegjemonisë ekonomike amerikane?

  1. Pingback: Kriza e ekonomisë botërore dhe roli i ri gjerman në Evropë « Globalisti

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s