Home

Para pak ditësh Ministria për Zhvillim Ekonomik – ministria që tashmë ka në dorë privatizimin e ndërmarrjeve publike të Kosovës – botoi listën e firmave të interesuara për blerjen e Distribucionit të KEK-ut. Ajo që është interesante (dhe që në një mënyrë ilustron argumentin e kolumnës së javës së shkuar për origjinën e kapitalit të interesuar në asetet e Kosovës) se nga katër firmat e interesuara, tri ishin firma turke. Firmat turke tashmë kanë një prani të shtuar në ekonominë kosovare. Firma turke Limak para pak kohësh mori në kontroll menaxhimin e Aeroportit “Adem Jashari”. Firma Enka, e cila në Kosovë vjen nën ombrelën e korporatës amerikane me aktivitete multinacionale Bechtel, është përfituesja e kontratës më të madhe infrastukturore në historinë e Kosovës. Duket se, me interesimin e firmave turke në Distribucionin e KEK-ut – e mbase edhe më tej në sektorin e energjisë në Kosovë, e që mundet, sikur në Shqipëri, mbase t’i shtohet edhe Telekomi i Kosovës (duke marrë parasysh se edhe Telekomi i Shqipërisë është nën kontrollin e kapitalit turk), duket se kapitali turk në përgjithësi synon një prani më të madhe në Kosovë.

Një nga supozimet që mund të ngrihen është se interesi i shtuar i kapitalit turk në Kosovë ka të bëjë me të ashtuquajturën politikë të jashtme “neo-otomane” e kryeministrit aktual të Turqisë Recep Erdogan. Protagonist kryesor i qasjes neo-otomane në politikën e jashtme turke është ministri i saj i Jashtëm, Ahmet Davutoğlu. Në vitin 2001, Davutoğlu, me profesion politikolog, ka botuar një libër ku ravijëzon premisat dhe synimet e kësaj politike. Në esencë, premisa e politikës neo-otomane (një emër i vënë nga të tjerët dhe që nuk pëlqehet nga vetë Davutoğlu) është që Turqia duhet të fillojë ta luajë rolin e një fuqie botërore, duke projektuar fuqinë dhe ndikimin e saj politik, ekonomik dhe kulturor veçanërisht në zonat e dikurshme të sunduara nga Perandoria Osmane. Sipas kësaj, Turqia do të forconte influencën e saj në Lindje të Mesme, Afrikë Veriore, Ballkan, si dhe në republikat turkomane të Azisë Qëndrore. Përveç investimeve të shtuara të kompanive turke në këto zona, Turqia pretendon edhe një rol të veçantë politik në rajon. Kjo shihet edhe në pretendimet e shtuara të kryeministrit Erdogan në fushën e politikës së jashtme. Është e njohur kritika e ashpër e kryeministrit Erdogan karshi Izraelit, pas incidentit të vitit të kaluar kur trupat izraelite okupuan dhe zbatuan dhunë ndaj flotës së anijeve me ndihma humanitare drejtuar Gazës – një gjest domethënës për një shtet aleat i SHBA-ve që të sfidojë politikat izraelite në Palestinë. Kohën e fundit, Turqia shfaqi rezerva serioze ndaj intervenimit ushtarak perëndimor në Libi – vend ku firmat turke kanë investime të konsiderueshme. Dhe më rastin e revolucioneve në Tunizi dhe Egjipt, Erdogan nuk ngurroi që të deklarojë në një forum ndërkombëtar se frymëzimi kryesor për këto revolucione është modeli turk i demokracisë.

Por pavarësisht nëse paradigma neo-otomane qëndron ose jo mbrapa mendimit dhe strategjisë së re të politikës së jashtme turke, duket se kapitali turk me kohë ka filluar zbarkimin e tij në brigjet e ish-perandorisë, pavarësisht ndryshimeve ideologjike në kreun e shtetit.

Një nga forcat kryesore që tërheq vendet e zonës ish-otomane kah Turqia është rritja e madhe ekonomike e këtij vendi gjatë viteve të fundit. Sot ekonomia turke radhitet në një nga njëzet më të mëdhat në botë. Vitin e kaluar, rritja ekonomike e Turqisë ishte afër 9%, në kohën kur krejt bota e zhvilluar – e në veçanti Eurozona – ishte në stagnim. Rritja ekonomike midis viteve 2009 dhe 2010 u përkthye në mbi një milion e gjysmë vende të reja pune. Këto janë rezultate që do t’i lakmonte çdo shtet.

Banka Botërore merr shembull Turqinë për të treguar se sa me dobi është hapja e një ekonomie për investime të jashtme. Në fakt, rritja e investimeve të jashtme në Turqi, nga një shifër e neglizhueshme në fillim të viteve 2000, gjatë vitit të kaluar arriti në mbi pesë miliardë USD. Por, Turqia nuk është vetëm pranuese e investimeve të jashtme. Firmat turke – siç kemi mundësinë ta dëshmojmë edhe në Kosovë – janë vetë investitore të mëdha në ekonomitë e jashtme. Investimet e jashtme të firmave turke, nga 849 milionë USD në vitin 2004, arritën në 2.500 milionë USD në vitin 2007, kurse numri i firmave që investojnë jashtë është rritur nga 183 në 283. Me një fjalë, fakti se firmat turke kërkojnë dalje në tregje të jashtme dëshmojnë se ekonomia turke posedon një tepricë kapitali që nuk mund të investohet në mënyrë profitabile në Turqi. Prania e likuiditetit në ekonominë turke dëshmohet edhe nga kamatat e Bankës Qendrore të Turqisë që sot janë ndër më të ultat historikisht.

Në një anë, kjo është shenjë e mirë për rajonin përreth Turqisë. Si Afrika Veriore, ashtu dhe Azia Qëndrore dhe Ballkani (dhe natyrisht Kosova), janë të uritura për kapital dhe investime. Ky kapital duhet ta ketë një burim, dhe duke marrë parasysh ngathtësinë ekonomike të Eurozonës, duket se gjasat janë të vogla që investimet kryesore në Ballkan (dhe sidomos në Kosovë) të vijnë nga shtetet e Evropës perëndimore, apo edhe nga SHBA-të (sidomos kur firmat amerikane kanë shprehur shumë pak interesim për Kosovën). Është e vërtetë se shtetet e Evropës qëndrore, si Çekia, Polonia dhe Hungaria, përfituan nga qasja në ekonominë gjermane dhe investimet gjermane. Sllovenia pati fatin t’i ketë afër dy shtete të pasura, Austrinë dhe Italinë. Edhe Shqipëria u shndërrua në shënjestër të kapitalit italian dhe grek – dy vende anëtare të BE-së. Marrëdhënie të tilla nuk janë jashtë përvojave historike. Shtetet si Korea Jugore dhe Tajvani përfituan nga forca e shtuar ekonomike e Japonisë, sidomos gjatë viteve 1950-1970. Shpesh harrohet se industrializimi i Amerikës gjatë fundshekullit XIX u financua kryesisht nga kapitali evropian. Edhe Britania, ekonomia më e pasur e shekullit XIX, fillet e saj i pati në shekullin XVIII me derdhjen në ekonominë e saj të kapitalit holandez, në kohën kur Holanda me kolonitë e saj tejdetare ishte shteti më i fuqishëm komercial në botë.

A ekziston mundësia që rol të ngjashëm ta luaj Turqia në Kosovë? Natyrisht, është herët për të thënë nëse kapitali turk do të ketë rol dominant në Ballkan, ose edhe në Kosovë – një gjë e tillë njëherë për njëherë nuk është evidente. Por investimet e jashtme, qoftë ai me origjinë turke ose tjetërfare,  kanë anën tjetër të medaljes – ato mund të jenë të dobishme për pranuesin e saj, por, për vendet në zhvillim, ato mund të kenë gjithashtu karakter eksploatues. Ta marrim shembullin e një nga “tigrave të Azisë”, Koresë Jugore. Ndonëse pranues i investimeve të firmave japoneze gjatë viteve 1970, në kohën kur ekonomia japoneze kishte zhvillim të hovshëm dhe tepricë kapitali, këto investime u bënë në formën e subkontraktimit të punëve, siç është prodhimi i pjesëve, nga firmat koreane. Në këtë raport firmat koreane përfituan ekspertizën e nevojshme, por edhe qasjen në tregun e pasur amerikan, që ishte dalja kryesore për eksportet japoneze. Këto lidhje bënë të mundur që, pas disa dekadash, firmat koreane të zaptojnë vendet e atyre japoneze dhe të kenë qasje në tregun amerikan, tani me prodhime me vlerë të shtuar si pajisjet elektronike dhe automobilat. Me një fjalë, investimet japoneze mundësuan firmat koreane (që pjesërisht përkraheshin edhe nga shteti) që të ngrisin kapacitetet e tyre por edhe pozitën e tyre në zinxhirin e vlerës ekonomike, për të përfituar qasje në tregje eksporti.

Kapitali turk do të mund të luante një rol të ngjashëm sikur ai të investohej në krijimin e industrive përpunese në Kosovë, p.sh. si në tekstil (sektor ku gëzon epërsi Turqia), apo në hapjen e sektorëve të rinjë ekonomik të lidhur dhe me qasje në tregjet globale. Mirëpo me derdhjen e kapitalit në asete si Telekomi dhe Distribucioni, mbivlera e përfituar e ekonomisë së Kosovës është margjinale sepse bazohen jo në investime të reja por në përvetësimin nga kapitali i huaj i aseteve ekzistuese dhe me mundësi të vogla rritjeje.

Por problemi në këtë mes nuk është interesimi i kapitalit turk në Ballkan, por politika e gabuar ekonomike e Kosovës. Turqia mund të dëshirojë që të tregojë muskujt e saj politikë e ekonomikë në rajon, dhe kapitali turk të kërkojë pista të reja të profitit në tregjet e Ballkanit. Por deri më tani, duke marrë parasysh kornizat aktuale të ekonomisë politike në Kosovë, që investimet i kërkon duke shitur asete ekzistuese, me pak mundësi ekspanzioni, në dhënien në shfrytëzim të tregut të brendshëm të konsumit dhe jo në zgjerimin e prodhimit dhe eksportit, trokitja e kapitalit turk në dyert e Kosovës duket se do të jetë më i levërdishëm për të se sa për Kosovën.

Botuar te Koha Ditore, 10 prill 2011

Një mendim mbi “Merhaba, kapitalist efendi!

  1. Besnik, te uroj per kete shkrim, me pelqeu shume. Nje analize e mire. Por nuk duhet te kemi frike nga Turqia, siq that edhe ju, tpakten kemi me mujt pervojat e tyre me i marr. Por ne shqiptaret e Kosoves, duhet te distancohemi nga prodhimet sllave, qe Kosova eshte e mbushur me sosh. Kam pas rastin te takohem me Prof. Ahmet Davutoglu personalisht, Turqija ka nje plan te gjere te shtrirjes ne ish vendet e Osmanlinjeve. Edhe kjo duhet te jete e mirepritur nga ana jone. Gjeneratat tona te reja duhet te kemi nje miqesi me shume me Lindjen se sa me Perendimin. Siq po shihet perendimit i ka ardh edhe fundi sepse ka arrit kulminacionin veqse.

    T’pershendes perzemershit dhe t’uroj suksese.

    Hekurani, Malajzi.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s