Home

Varfëria, gjendja e rëndë ekonomike e shumë kategorive shoqërore dhe paperspektiva e një qeverie me shumë plane për privatizime dhe shpenzime gjigande por pa plan dhe strategji zhvillimore, është përdorur jo rrallë viteve të fundit si zë alarmi për situatën aktuale ekonomike në Kosovë. Madje, jo rrallë është ngritur frika për perspektivën e një “shpërthimi social”. Ky alarm u riaktualizua sërish si rezultat i grevave të shumta që kanë ndodhur apo janë paralajmëruar javëve dhe muajve të shkuar dhe atyre në vijim, të kategorive të ndryshme të punonjësve – kryesisht ata të sektorit publik – që kanë të bëjnë kryesisht me ngritjen e pagave dhe sigurimin e të drejtave të tjera të punës.

Padyshim, gjendja në shumë sektorë është jo vetëm alarmante por shokuese. Ndërtimi i sektorëve kyç të administratës dhe të shërbimeve publike në Kosovë që nga viti 1999, ka ndjekur me përpikmëri doktrinën neoliberale mbi tregun e punës, duke krijuar vende pune me kontrata afatshkurtëra, pa mbrojtje pensionale dhe invalidore, pa mbrojtje në punë dhe pa siguri afatgjatë për vendin e punës. Nëse marrim si shembull vetëm gjendjen në polici, një polic jo vetëm që nuk përfiton kurrfarë sigurie në kontratën e tij/saj të punës, por as familja e tij/saj nuk gëzon kurrfarë mbrojtje pensionale në rast lëndimi apo pësimi fatal, përkundër faktit se kemi të bëjmë me një kategori pune me shkallë të lartë rrezikshmërie. Gjendja nuk është shumë më e mirë as në sektorët tjerë, qoftë në administratë, qoftë në arsim apo në shëndetsi.

Në sektorin privat, ndërkaq, gjendja e punëtorëve është e mizershme. Ndonëse ekonomia kosovare dominohet nga bizneset familjare, firmat e mëdha private, p.sh. ato të ndërtimtarisë, të hotelierisë dhe të shitjes së mallrave, jo vetëm që përndjekin dhe pengojnë organizimin sindikal, por nuk ofrojnë asnjë mbrojtje për punëtorët, shumë prej të cilëve janë sezonalë dhe nën mëshirën e punëdhënësit. Femrat përjetojnë represionin dhe abuzimin më të madh, e intensifikuar nga fakti se, përkundër traditës kosovare të punësimit mashkullor në bujqësi dhe në industri të rëndë, shumë sektorë të rinjë si shërbimet konsumatore preferojnë punësimin e femrave, gati tërësisht në pozita sekondare, me efekte të ndjeshme edhe në strukturën familjare. Natyrisht, firmave të mëdha private u konvenon ruajtja e gjendjes së çorganizimit punëtor dhe vakumit ligjor në fushën e mbrojtjes së punëtorit (qoftë në mungesën e legjislacionit, qoftë në mungesën e zbatimit të legjislacionit ekzistues), sepse i ruan kushtet për super-eksploatim që mundëson nxjerrjen e përfitimeve të mëdha në kurriz të punëtorëve. Ndërmarrësi paguan minimumin e mundshëm për djersën e punëtorit, duke mos marrë asnjë përgjegjësi për mirëqenien e punëtorit dhe të familjes së tij/saj. Shteti, kryesisht nga mungesa e vullnetit politik, nuk merr rolin që i takon në ndërmjetësimin e kontratës dhe në përcaktimin e kushteve të punësimit, që, përveç pagesës mbi një minimum të caktuar, detyron punëdhënësin të paguaj kontributet shoqërore, invalidore dhe pensionale për punëtorët, si dhe të garantojë respekt për të punësuarin dhe mbrojtjen e dinjitetit të punës.

Se gjendja ekonomike është alarmante e dëshmon jo vetëm shkalla e papunësisë prej mbi 40%. Një nga gjetjet interesante të sondazheve të UNDP-së të të ashtuquajturit “Paralajmërin të hershëm” janë dy trende: (1) që nga viti 2006 (dmth periudha pak kohë para shpalljes së pavarësisë), shohim një rritje marramendëse të gatishmërisë së qytetarëve për të protestuar kundër gjendjes ekonomike, ku tashmë deri në 80% të popullatës janë të gatshëm për protesta ekonomike dhe (2) që nga e njëjta periudhë, shumica dërrmuese e qytetarëve identifikon drejtpërsëdrejti Qeverisë si përgjegjëse për gjendjen ekonomike, kundrejt përgjegjësisë që më parë ndahej midis Qeverisë dhe prezencës ndërkombëtare në Kosovë, konkretisht UNMIK-ut. Kjo dëshmon një gjë: problemi në Kosovë nuk është vetëm papunësia, por pasiguria dhe perspektiva e zymtë ekonomike. Mbajtja e një vendi të punës nuk përbën kurrfarë garance ekonomike, sidomos në ambientin e sotëm ekonomik të determinuar nga jostabiliteti i tregut të punës. Ndryshe nuk shpjegohet fakti se përqindja e atyre të gatshëm për protesta ekonomike është dyfish më i lartë se përqindja e popullatës së papunësuar. Me një fjalë, nuk janë vetëm të papunësuarit ata që janë të gatshëm të protestojnë, por edhe të punësuarit. Madje, të punësuarit, sidomos në sektorët që gjenden pranë organizimit sindikal, posedojnë gjithashtu edhe mjetet organizative për organizimin e protestave, mjete që të papunët, si një popullatë amorfe dhe e paorganizuar, nuk i kanë. Rreziku i të ashtuquajturit “shpërthim social” vjen nga sektorët e organizuar të punëtorëve dhe i atyre që do të organizohen, e jo të të dëshpëruarve dhe të skamnorëve që gjenden jashtë kuadrit formal ekonomik.

Nga kjo pasqyrë e kemi të qartë që Kosova, ballafaqohet jo me krizë ekonomike, por me krizë sociale. Kriza sociale është cilësisht e ndryshme nga kriza ekonomike. Kjo e fundit ka të bëjë vetëm me aktivitetet ekonomike, të shprehura në një shifër abstrakte (p.sh. përiqindja e ngritjes apo rënies së prodhimit bruto të vendit), por ato, si të tilla, nuk tregojnë asgjë për realitetet shoqërore të një vendi. Aktivitetet ekonomike ndodhin edhe në kushte krize, në kushte katastrofe, në kushte varfërie të skajshme, por edhe në kushte lufte, madje në këto kushte aktivitetet ekonomike mund të jenë shumë profitabile. Aq më tepër që krizë ekonomike zyrtarisht nuk ka, sepse sipas Ministrisë për Ekonomi dhe Financa, Kosova sivjet do të shënojë rritje ekonomike, ashtu siç ka shënuar çdo vit që prej vitit 1999. Aktivitete ekonomike në Kosovë ka, problemi është se brenda çfarë strukture ndodhin, ku gjenerohet mbivlera (profiti) dhe si shpërndahet ajo shoqërisht. Ajo që po bëhet e qartë nga dëshmitë është se kapitalizmi kosovar po shkon drejt përqëndrimit të kësaj mbivlere në duart e një pakice të vogël që, përmes lidhjeve dhe rrjeteve formale dhe jo-formale, po e dominon ekonominë kosovare duke përfituar nga ajo në krah të shumicës së varfëruar dhe të lënë në një gjendje të përhershme të jetës në margjinat e ekzistencës ekonomike.

Në këto kushte, një gjë është pozitive, e ajo është që qytetarët e Kosovës e kanë gjithnjë e më të qartë adresën e përgjegjësisë politike për krizën sociale. Ata janë të gatshëm që pakënaqësitë e tyre t’i kanalizojnë në protesta, si në greva dhe demonstrata. Por, përveç adresës, kjo krizë ka edhe emër, një përfaqësim ideologjik. Ideologjia, duhet patur shumë qartë, nuk është vetëm një përmbajtje formale, një sërë premisash dhe doktrinash mbi rendin shoqëror, por është në radhë të parë FORMA e artikulimit dhe distribuimit të asaj përmbajtjeje, ashtu sikur në ekonomi, vlera e një malli nuk determinohet nga përmbajtja e brendshme e tij, por nga mënyra e prodhimit dhe e shpërndarjes së tij. Patem fatin e mirë që ideologjinë dominante, atë që në emër të lirisë dhe demokracisë ka prodhuar premisat institucionale për krizën e sotme, ta vështrojmë në shfaqje para pak dite nga ambasadori amerikan në Kosovë. Ambasadori ngriti dy ankesa, në dukje të lidhura logjikisht njëra me tjetrën. Ai u ankua se në Kosovë shteti kontrollon së tepërmi ekonominë, duke na e dhënë të kulluar sërish doktrinën neoliberale që bën thirrje për akoma privatizime. Sugjeroi që privatizimet shmangin korrupsionin, ndërsa harroi faktin se vetë dukuria e korrupsionit, jo vetëm në Kosovë por në terë Evropën lindore, lidhet drejtpërdrejtë me procesin e privatizimeve. E dyta, ai kritikoi partitë ekzistuese duke u ankuar se në Kosovë nuk ka parti politike që përfaqësojnë interesat qytetare. Me një fjalë, ai bëri thirrje për akoma privatizime dhe akoma zhveshje të shtetit të Kosovës nga detyrat ekonomike, si dhe bëri ftesë për daljen e partive të reja, padyshim të tilla që do t’i implementojnë pëlqimet ideologjike të ambasadorit, pasi që ato aktualet me sa duket nuk po bëjnë mjaft në këtë drejtim, edhe pse po e ndjekin me përpikmëri programin ekonomik që gëzon përkrahjen e ambasadorit dhe miqëve të Kosovës në institucionet ndërkombëtare financiare. Ambasadori bëri dy gjeste këtu – përveç që artikuloi doktrinën neoliberale në përmbajtjen formale të saj (më shumë privatizime, shtet të tredhur nga funksionet sociale dhe ekonomike, parti që përfaqësojnë interesat qytetare sipas idealit liberal të ambasadorit etj.), ai gjithashtu na e shpërfaqi formulën operuese të ideologjisë neoliberale, e kjo është paraqitja e saj e përhershme në formën e një kritike ndaj rendit ekzistues (po e lëmë mënjanë për momentin faktin se pozicioni nga i cili artikulohet kjo kritikë, ajo e një ambasadori të një shteti të fuqishëm, lë shumë për të dëshiruar për kah ndershmëria, objektiviteti dhe paanësia e asaj që është thënë). Këtu edhe qëndron një pjesë e efektivitetit simbolik të saj – neoliberalizmi mohon në çdo moment realitetin institucional që ai vetë ka prodhuar: krizë sociale, shtet dhe ekonomi të korruptuara, parti politike të deligjitimuara, qeverisje kleptokratike. Karshi këtyre realiteteve, neoliberalizmi thotë: nuk është bërë mjaft, duhet shkuar edhe më tej! Larg këtij deformimi ideologjik, e vërteta duhet të thuhet: kriza ka emër, kurse emri i tij është neoliberalizëm.

Botuar te Koha Ditore, 25 shkurt 2010

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s