Home

Në sajtin e njohur të internetit Youtube, dikush ka vendosur një xhirim të këngëtarës kosovare Genta Ismajli e cila, gjatë një performanse të këndimit ‘playback’, rrëzohet në binë. Por, për ta maskuar rrëzimin, në video Genta shihet duke bërë disa akrobacione dhe me disa lëvizje të shpejta të trupit ajo tenton që rrëzimin ta paraqesë si pjesë të kërcimit të saj, si pjesë e vetë performansës në skenë. Mund të ndodh që audienca e pranishme në sallë edhe nuk e ka vënë re se Genta kishte humbur balansin dhe ishte rrëzuar, por në video bëhet qartë se Genta përpiqet që me lëvizjet e pastajme ta fsheh këtë gaf të performansës dhe të vazhdojë me performansë thuajse nuk ndodhi asgjë. Mirëpo, ky synim i Gentës bëhet i pamundur në video, ku reprizimi i disahershëm i momentit të rrëzimit qartë tregon përpjekjet e Gentës për ta rikuperuar performansën nga ai moment.

I njëjtë me Gentën është Hashim Thaçi. Gjashtë-pikëshi i Ban Ki Moon-it dhe tani, Protokolli i bashkëpunimit midis EULEX-it dhe Serbisë janë sikur video-reprizat e rrëzimit të Gentës – ato pashmagshëm tregojnë për gafe, për lëshime dhe për përpjekje që ato të mbulohen, të fshehen e të relativizohen me akrobacione të improvizuara. Pos asaj, videoja e Gentës tregonte për faktin e ‘playback’-ut – derisa Genta merrte thu dhe trupi i saj binte për toke, këndimi i saj dëgjohej në altoparlante dhe vazhdonte sikur të mos ishte duke ndodhur asgjë. Edhe Hashim Thaçi këto ditë po përpiqet që sërish të sinkronizohet me playback-un e tij politik, sipas të cilit në Kosovë gjithçka është në rregull, gjithçka ecën mirë, Kosova është sovrane, është e pavarur, qeveria ka kontroll të plotë mbi territorin e Kosovës, mbi sigurinë etj. Por, për fat të keq, 6-pikëshi dhe Protokolli i EULEX-it për Thaçin do të jenë sikur videoja e Gentës në Youtube – një dëshmi e pamohueshme e gafeve politike që nuk mund të mbulohen, pavarësisht akrobacioneve retorike dhe mohimeve këmbëngulëse.

Por ç’të themi për revoltën kundër Protokollit të EULEX-it? Është interesant se kur Lëvizja Vetëvendosje dhe disa tjerë prej nesh, kritikonin formën e pavarësisë së Kosovës që vinte në formën e Pakos së Ahtisaarit, përbuzëshim, përqesheshim, quheshim të krisur, të papërgjegjshëm etj. Është interesant se sot, kur Kosovës po i vijnë në pragun e derës faturat dhe llogaritë e shumta që Kosova ia ka borxh Ahtisaarit (dmth pakos, jo individit), si p.sh. 6-pikëshi, Protokolli, decentralizimi, shthurja e TMK-së, borxhet ndërkombëtare etj., atëherë edhe ata që dikur me entuziazëm ngriteshin pas lidershipit politik kosovar, indinjohen, revoltohen, nervozohen etj. Sfida në politikë është gjithmonë të parashikohen disa rrjedha dhe t’u paraprihet të këqijave, jo që të bëhën revolta pas faktit të kryer. Edhe sot, pas faktit të kryer, kemi shumë të tillë që janë revoltuar për nënshkrimin e Protokollit, ashtu sikur disa ish-pjesëtarë të TMK-së u kujtuan të protestonin kundër përjashtimit të tyre nga puna shumë kohë pasi shpartallimi i TMK-së kishte hyrë si pjesë e marrëveshjes me Ahtisaarin, ndërsa në kohën kur bëhej kjo marrëveshje kishin qëndruar këmbëkryq. Kjo ngjan shumë me skenën komike pas hyrjes së NATO-s në Kosovë në qershor 1999: përderisa trupat e NATO-s hynin dhe po shtoheshin, kolonat e ushtarëve serbë tërhiqeshin nga Kosova duke bërë këngë e valle – edhe pse e kishin humbur luftën.

Andaj, ndoshta para se të merremi me kritikën kundër Protokollit, duhet të merremi me EULEX-in si të tillë. Sot, kundërshtia ndaj EULEX-it paraqitet në terma nacional: EULEX-i është i keq sepse bashkëpunon me Serbinë, mbron serbët në veri etj. Kjo domethënë se sikur të kishim një EULEX “pro-shqiptar”, gjithçka do të ishte në rregull. Ky qëndrim është sa gabim aq edhe politikisht naiv. EULEX-i nuk është problem sepse është pro-serb apo pro-shqiptar. EULEX-i është problem sepse ekziston SI I TILLË. Një analizë kritike e EULEX-it është e domosdoshme jo vetëm për ta tejkaluar një vizion të tillë binar dhe manikeist për të, por edhe për ta refuzuar shantazhin aq të fuqishëm: “Ju jeni kundër EULEX-it? Ju qenkeni kundër Bashkimit Evropian!” Këtij shantazhi duhet t’i jepet një JO e menjëhershme dhe kategorike, dhe kjo bëhet duke problematizuar dhe treguar karakterin thelbësisht racist të EULEX-it.

Ç’është EULEX-i? Siç dihet, misioni formal i EULEX-it është vendosja e sundimit të ligjit në Kosovë duke dhënë përkrahje “teknike” për policinë, gjyqësinë dhe sistemin penal të Kosovës. Por, kjo nuk është e tëra. EULEX-i rezervon, sipas mandatit të PCN-së, Pakos së Ahtisaarit dhe 6-pikëshit të Ban Ki Moon-it, edhe pushtete ekzekutive në Kosovë, të trashëguara përmes Rezolutës 1244 nga UNMIK-u. Statusi juridik i EULEX-it është, sikurse dikur ai i UNMIK-ut, ambivalent dhe jo gjithmonë i përcaktuar. EULEX-i vepron në bazë të Rezolutës 1244, e cila nuk e njeh pavarësinë e Kosovës, por ai gjithashtu vepron në bazë të pushteteve që jepen nga Kushtetuta e Republikës së Kosovës, qeveria dhe ligjet e Kuvendit. EULEX-i është mision me pushtete ekzekutive në sistemin penal dhe juridik të Kosovës së pavarur, mirëpo EULEX-i ka në radhët e veta anëtarë nga shtetet që nuk e njohin Kosovën shtet të pavarur, domethënë e njohin si pjesë të Serbisë. BE-ja, nga ana tjetër, nga shkaku i mungesës së koncenzusit brenda shteteve anëtare, ka marrë qëndrim “neutral” karshi statusit të Kosovës.

Por, problemi i EULEX-it shkon edhe më thellë. EULEX-i, bashkë me PCN-në, përbën një entitet me pushtete mbisovrane. Misioni i EULEX-it, ndërkaq, fshehet mbrapa legjitimitetit universal që ngerthen diskursi i “sundimit të ligjit” – sigurisht se askush nuk do pushtete arbitrare dhe të gjithë janë për sundimin e ligjit. Mirëpo vetë ideologjia e EULEX-it na tundon që ta ngrisim kritikën e vjetër marksiste ndaj ligjit: ligji nuk ekziston si normë e izoluar, si rregull formale e mbyllur në vetëvete; përkundrazi, ligji shpreh dhe formalizon, pra institucionalizon dhe legjitimon, një marrëdhënie të caktuar shoqërore. Marrëdhënia themeltare shoqërore e ligjit është raporti që individi ka me sovranin, pra, me shtetin. Sistemi juridik konstituon individët si subjekte juridike, dhe funksioni i ligjit në këtë kontekst është rregullimi i marrëdhënieve midis subjekteve juridike. Por, cili është sovrani në Kosovë? A nuk janë qytetarët e Kosovës subjekte juridike të Republikës së Kosovës, shtet sovran? Formalisht, po, por me EULEX-in, sikur dikur me UNMIK-un, kemi të bëjmë me kthimin në praktikë të konceptit Schmittian të sovranitetit – të sovranitetit si “rregulla e përjashtimit”. Juristi gjerman Carl Schmitt, gjatë viteve 1920 ka zhvilluar konceptin e sovranitetit në të cilin sovrani paraqitet si element jashtë sistemit juridik. Sovrani, sipas Schmitt, nuk është ai që vepron brenda rendit normal juridik, brenda kufizimeve të normave pozitive juridike, por ai që ka të drejtën e pezullimit të së drejtës, pra, të pezullimit të rendit juridik si të tillë. (Ishte pikërisht ky element i kushtetutës së republikës së Weimarit që u shfrytëzua nga Hitleri për marrjen e pushteteve diktatoriale në Gjermani.) Jo sistemi juridik, por fuqia emergjente, “gjendja e jashtëzakonshme” është forma esenciale e sovranitetit, sipas Schmitt-it. Është pikërisht ky koncept që kthehet në praktikën juridike të EULEX-it. EULEX-i pohon se ka mision teknik, këshilldhënës në Kosovë. Kjo është e saktë, për sa kohë që EULEX-i kryen veprime teknike në sistemin juridik të Kosovës. Por kjo nuk është e tëra, për shkak të “fuqive të rezervuara” të EULEX-it që i takojnë sipas Pakos së Ahtisaarit dhe dokumenteve përkatëse. Në çdo moment, EULEX-i gëzon të drejtën e sovranit Schmitt-ian, ai ka të drejtë jo vetëm të pezullojë çfarëdo vendimi të dalur nga sistemi juridik i Kosovës, por edhe të ndërmarrë “masa emegjente” përmes forcave të veta ekzekutive. Për këtë arsye, EULEX-i nuk është thjesht një mision teknik, ai është element mbisovran i cili ka të drejta juridikisht të pakufizuara ndaj vetë sistemit juridik të Kosovës dhe përmes tij, ndaj çdo qytetari të Kosovës.

Racizmi i EULEX-it gjehet pra në vetë strukturimin e tij. Nuk është fjala për qëndrimet subjektive të zyrtarëve të EULEX-it – ata jo që mund të mos jenë subjektivisht racistë, ata bile mund të shfaqin motivet dhe dëshirat më të mira për Kosovën, mund të jenë liberalë dhe multikulturalistë që çmojnë traditat kulturore kosovare, që promovojnë tolerancën multikulturore etj. Kjo nuk është esenca. Esenca është te vetë rezoni prapa EULEX-it. Pyetja themelore është, pse ka Kosova nevojë për EULEX? Siç pyet me të drejtë Albin Kurti, pse i duhen Kosovës mijëra policë, prokurorë e gjykatës evropianë, por jo po aq mjekë, arsimtarë, shkenctarë e specialistë të tjerë nga Evropa? Me fjalë tjera, çka është e veçanta e Kosovës që e bën atë të ketë nevojë për një strukturë të mbisovrane që ka si funksion klasifikimin dhe regjimentimin juridik të shoqërisë kosovare? Më saktësisht, me çka arsyetohet marrëdhënia shoqërore prej një sovrani karshi një subjekti juridik që ky mision ka me popullatën vendore në Kosovë?

Nëse mund të përdorim terminologjinë e Michel Foucault-së, funksioni i EULEX-it është “biopolitik”. Siç na përkujton Foucault, ideologjia pozitive e sundimit të ligjit pashmagshëm lidhet me diskursin juridik të kriminalizimit të subjekteve juridike dhe teknologjive të ndërlidhura të kontrollit dhe menaxhimit disiplinor, policor dhe penal të një popullate të caktuar. “Misioni” i EULEX-it pra, më pak se me ideologjinë e tij pozitive, duhet të identifikohet pikërisht me aktin e patologjizimit të shoqërisë kosovare si një element i paasimiluar ndaj ligjit dhe normave juridike. Kjo është, nëse mund të përdorim gjuhën e psikanalizës, e pavetëdijshmja institucionale e EULEX-it – ai vjen në Kosovë për spastrimin e hapësirës shoqërore evropiane nga ato që Zizek i quan “subjekte toksike” – Tjetri (etnik, tribal, fetar) i cili nuk i asimilohet normës, dhe i cili si pasojë ka nevojë për teknologji të kontrollit normativ. Si mund të jetë ndryshe në epokën e multikulturalizmit liberal, i cili i indinjohet shprehjeve të hapura të racizmit dhe për të cilin ndërhyrja e drejtpërdrejtë në vlerat kulturore të Tjetrit përbën akt të papranueshëm? Racizmi i EULEX-it pra nuk është racizëm në kuptimin kulturor të fjalës, por është racizëm që gjehet brenda strukturës së saj institucionale: racizëm që ka bazë ideologjinë e sundimit të ligjit dhe Tjetrin si qenie barbare (etnike, tribale) i cili kërkon zbatimin e dhunës juridike karshi universalitetit të Ligjit Perandorak – Lex de Imperio. EULEX është simptomë e transfigurimeve të sovranitetit që ka nxitur eksperimenti i Bashkimit Evropian, por edhe të tenativës Perandorake për kontroll të kufijve jo vetëm politik, por edhe normativ dhe kulturor të “Evropës”, duke kategorizuar popullatat e pranueshme dhe të papranueshme brenda bashkësisë shoqërore të saj. Ashtu sikur fushatat kundër imigrantëve dhe kundër të huajve, diskurset e kriminalizimit të minoriteteve etnike dhe fetare brenda BE-së, përpjekjet për ndalimin e hyrjes së afrikanëve dhe jo-evropianëve të tjerë brenda BE-së, EULEX-i është shprehje e një racizmi universal evropian karshi Tjetrit dhe duhet të luftohet vetëm si i tillë.

(Botuar te Koha Ditore, 12 shtator 2009)

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s