Home

Një nga kryeveprat inxhinierike të Shqipërisë është padyshim autostrada e re që lidh veriun e Shqipërisë me Durrësin. Ndërtimi i rrugëve me katër korsi mbi malet e egra por madhështore të Shqipërisë veriore, urat e shumta që lidhin rrugët, tuneli i famshëm i Kalimashit, gjitha këto tregojnë për një punë të madhe planifikuese dhe teknike që qëndron në themel të shpuarjes, asfalltimit dhe ndërtimit që realizoi këtë punim madhështor. Mirëpo shqiptarët kanë pak arsye për t’u lavdëruar për këtë vepër të madhe arkitektonike. Puna kryesore teknike dhe planifikuese është udhëhequr nga kompani të huaja, me personel të huaj. Inxhinerët shqiptarë nuk ishin ata që ndërtuan rrugën, as tunelin. Punën e bënë ekspertët e huaj, ekspertiza teknologjike dhe aplikimi i dijes shkencore ishte i tyre. E vetmja që u takon shqiptarëve është që të paguajnë faturën e madhe që tash i servirët përpara nga Bechtel dhe kompanitë tjera që realizuan punimin. Dhe këtë llogari do ta paguajnë për shumë kohë – para që shumë më mirë do të shpenzoheshin brenda ekonomisë shqiptare.

Nuk e them këtë për të minimizuar rëndësinë ekonomike e strategjike të autostradës, e as – dorën në zemër – vullnetin politik që u desh për ta realizuar atë. E them vetëm si një vështrim për të ardhmen ekonomike të Shqipërisë, por edhe të Kosovës, të cilat gradualisht po humbin resurset e tyre njerëzore si pasojë e politikave zhvillimore që po ndiqen nga dyja shtetet. Shqipëria dhe Kosova, si duket, nuk kanë më nevojë për inxhinerë, specialistë dhe njerëz të tjerë të profilit të lartë profesional, pasi që nevoja ekonomike për ta po zhduket si pasojë e një politike zhvillimore që favorizon investimet dhe kompanitë e jashtme ndërsa lë në harresë investimin në resurset njerëzore të brendshme. Kjo është një tragjedi e përmasave të mëdha, me pasoja që do të ndjehen me gjenerata, sepse është provuar – gjithmonë dhe gjithkund në histori – se investimi në burimet njerëzore, në kapacitetet punuese, organizative, teknike e shkencore, janë motori më i madh i çfarëdo zhvillimi ekonomik. Aq më tepër sot në ekonominë e informatizuar globale.

Në demonstratat e famshme të vitit 1981 në Kosovë, një nga parullat kryesore ishte “Trepca radi, Beograd se gradi” (“Trepça punon, Beogradi ndërtohet”). Ishte kjo një shprehje e protestës kundër eksploatimit ekonomik të Kosovës nga Serbia – por jo vetëm. Në ish-Jugosllavi, orientimi ekonomik i Kosovës ishte kah industria e rëndë dhe nxjerrja e lëndëve të para. Për shkak të pasurisë së saj nëntokësore, Kosova shihej si burim i lëndëve të para, një burim i pashtershëm që furnizonte gjithë ekonominë ish-jugosllave. Këto lëndë të para nxirreshin në Kosovë, përpunoheshin në Serbi, Kroaci apo Slloveni, për t’u kthyer në produkte që sërish shiteshin në tregun e Kosovës. Logjika ekonomike është e thjeshtë: nxjerrja e lëndëve të para, ndonëse kërkon punë të rëndë dhe intenzive (kujtoni rrezikun e punës në miniera), është ekologjikisht e dëmshme (përfshirë efektet shëndetsore në popullatë), por është rrallëherë burim i mbivlerës për një ekonomi. Mbivlera më e madhe gjithmonë nxirret nga përpunimi teknik i lëndevë të para, nga aplikimi i njohurive teknologjike dhe prodhimi e shitja e produkteve finale. Kina është një nga vendet më të pasura me thëngjill, mirëpo rritja e saj ekonomike nuk vjen nga eksporti i thëngjillit (apo produktit të tij, rrymës), por të produkteve elektronike dhe konsumatore që prodhohen në uzinat e saj. Deri tani, Kina ka prodhuar sende me licensë nga kompanitë e jashtme dhe nën firmat e tyre (shembull konkret: iPhone-at dhe iPod-at e dezajnuar nga kompania amerikane Apple), mirëpo ajo tani po bën politikë tjetër, duke investuar në inxhinerët, shkenctarët, menaxherët dhe punëtorët e tjerë profesionistë që do ta udhëheqin krijimin e markave globale kineze për të qenë konkurrente në tregun global. Kina e ka kuptuar atë që kanë kuptuar Korea Jugore, Brazili, India e shumë shtete tjera: që të zhvillohesh, nuk mjaftojnë burimet natyrore dhe puna e krahut, madje as puna e krahut që kërkon shkathtësi (siç është prodhimi i komponenteve elektronike), por kërkohet një investim i madh në burimet njerëzore, në shkencë, teknologji, menaxhment.

Në qeverinë tonë kemi nga ata që ishin pjesëmarrës në demonstratat e vitit 1981, kemi disa edhe që kishin përfunduar në burgje për shkak të aktivitetit të tyre politik para dhe pas atyre demonstratave. Mirëpo është e çudtishme që të gjithë ata sot harrojnë njohuritë dhe përvojat nga e kaluara. Më 1981 ata u çuan kundër eksploatimit ekonomik të Kosovës; sot e mirëpresin duarhapur, madje bëjnë propagandë të paskrupullt për të.

Fjala është patjetër për termocentralin e planifikuar Kosova C (e Re). Është interesant, p.sh. se plani për këtë termocentral kishte lindur në vitet 1980, madje me po atë kapacitet që flitet sot: 2100 MW. Lidershipi i atëhershëm politik i Kosovës kishte kundërshtuar këtë projekt, jo vetëm për shkak të kostos ekonomike, por për shkak se sërish, pyetja ishte për një politikë eksploatuese që Kosovën do të shndërronte në moçalin industrial të ish-Jugosllavisë, konsumuesin e pluhrave dhe dëmëve tjera ekologjike në mënyrë që, në krah të Kosovës, “nga Vardari deri në Trigllav”, të ketë rrymë 24 orë.

Qeveria e sotme mendon se ndërtimi i një termocentrali kaq të madh me kosto kaq të mëdha ekologjike dhe shëndetsore është i nevojshëm për Kosovën – përkundër vlerësimeve të ekspertëve kosovarë se Kosovës nuk i duhet aq shumë kapacitet prodhues. Qeveria gjithashtu parasheh dhënien me koncesion të termocentralit si dhe të minierës një konsortiumi të huaj që do të ndërtonte, ta menaxhonte dhe ta ketë në pronësi termocentralin, produktin e saj si dhe minierën e Sibofcit nga ku planifikohet nxjerrja e linjitit.

Është folur mjaft për pasojat ekonomike dhe ekologjike të një projekti të tillë, por disa fakte kanë mbetur pa u përmendur. P.sh., firma gjermane RWE, e cila deri para do kohe kishte shprehur interesim për projektin Kosova (C) e Re, në vitin 2005 u regjistrua si ndotësi më i madh me dioksid karbon në Bashkimin Evropian. Në vitin 2006 në Britani gazeta The Independent ka shkruar për një rast ku kjo kompani akuzohej për ndotje ujrash për shkak të tentativës për të hedhur në liqenin Oxfordshire një gjysëm milioni ton hi nga termocentrali i saj. Kompanitë si RWE sot gjithnjë e më shumë ndjehen të kufizuara për prodhimin e energjisë nga burimet minerale për shkak të ligjeve dhe rregullacionit që synon reduktimin e ndotësive dhe dëmeve ekologjike në BE dhe shtetet e zhvlluara. Mirëpo në vendet në zhvillim si Kosova, kompanitë si RWE kanë duart e lira të bëjnë ndotje dhe shkatërrim ekologjik pa ndonjë pengesë ligjore apo politike, shfrytëzim të punëtorëve, shëndetit të tyre dhe komuniteteve nga vijnë ata, për hir të profiteve që vijnë nga eksploatimi i pamëshirshëm i burimeve natyrore. Është shumë treguese që qeveria e Kosovës, megjithëse me nxitim të madh nënshkroi anëtarësimin në FMN, nuk nxitoi njësoj që ta nënshkruajë Protokolin e Kiotos kundër emitimit të gazrave që kontribojnë në ngrohjen globale. Me një fjalë, në Kosovë ka pak norma ligjore që të pengojnë që të bëhesh shkatërrues i mjedisit i përmasave astronomike.

Por pavarësisht kostos ekologjike dhe shëndetsore të projektit në formën e tij aktuale, të kthehemi te pasojat zhvillimore të tij.

Së pari, ndërtimi i një termocentrali të ri në pronësi dhe menaxhment të huaj përbën grushtin e vdekjes për traditën edhe ashtu të brishtë inxhinerike dhe menaxheriale të Kosovës. Ka pak gjasa që kompania e huaj do ta udhëheq punën e termocentralit të ri me ekspertë kosovarë. Jo vetëm pronarët, por edhe menaxherët dhe inxhinerët e lartë të kësaj kompanie të do të jenë ekspertë të jashtëm. Shikoni, në këtë rast, bankat e huaja në Kosovë. Asnjë nga menaxherët e lartë të tyre nuk është vendas. Si një nga kompanitë më e mëdha në Kosovë (çfarë mund të pritet të jetë një termocentral i përmasave të tilla), efekti i saj shoqëror do të jetë i shënueshëm dhe, thuaja katastrofik përsa i përkët zhvillimit shoqëror. Një nga këto efekte do të jetë krijimi i një varësie dhe subordinimi të ri, jo vetëm në kapitalin ekonomik, por edhe në kapitalin njerëzor të jashtëm. Investimet gjatë shumë dekadave që janë bërë, për ndërtimin e një kapitali njerëzor profesionist dhe teknik në Kosovë, shkatërrohen me një të rame të lapsit nga kryeministri Hashim Thaçi.

E dyta, një varësi e tillë rrezikon të shtrihet në sektorët kryesorë të ekonomisë kosovare. Privatizimi i aseteve publike të Kosovës, siç janë PTK dhe Aeroporti, nesër padyshim edhe Trepça dhe burimet tjera, do të ndjekin të njëjtën vijë. Një gjeneratë e tërë ekspertësh teknik e menaxherial kosovarë sot janë humbur, si pasojë e dislokimeve ekonomike të viteve 1990 dhe të luftës. Politika aktuale garanton që baza e resurseve njerëzore e Kosovës të degradojë edhe më tej, pasi kosovarëve u zvogëlohen shansat për marrjen e pozitave udhëheqëse, vendimarrëse dhe teknike në kompanitë që veprojnë në Kosovë. Sipas vizionit ekonomik të qeverisë aktuale, duket se qytetarët e Kosovës janë të vlefshëm vetëm si punëtorë krahu dhe si konsumatorë, por jo si ekspertë, ndërtimtarë, krijues, organizatorë, shkenctarë. Vizioni turbo-kapitalist i klasës aktuale politike tashmë është shndërruar në paradigmë zhvillimore, një vizion në kohrencë të plotë me doktrinat neoliberale të një zhvillimi që vjen si magji nga tregu i hapur për investime të jashtme.

E treta dhe si pasojë, një politikë e tillë rrezikon që Kosovën ta shndërrojë në një vartësi neokoloniale të interesave të jashtme ekonomike. Tregu është fushë lufte interesash, ndërsa qeveria e Kosovës sot nuk mbron interesat ekonomike të Kosovës (përveç ndoshta ato të pjesëtarëve të saj që përfitojnë personalisht nga kjo politikë). Shfrytëzimi ekonomik nuk është vetëm shfrytëzimi i burimeve natyrore dhe njerëzore. Këtë leksion e ka marrë tash e shumë kohë e gjithë Bota e Tretë. Shfrytëzimi më brutal ekonomik është edhe privimi nga dija dhe njohuria teknologjike dhe shkencore aq e nevojshme për zhvillimin e një ekonomie vendore. Politika e privatizimit të gjithçkaje ka si pasojë degradimin total të burimeve njerëzore, të ekspertizës dhe të njohurisë modeste teknologjike kosovare, shndërrimin e Kosovës në një burim të lëndëve të para natyrore dhe njerëzore (punës së lirë të krahut) – po ashtu si dikur synonte politika ekonomike jugosllave, por tani në kuadër e një sistemi ekonomik regjional e global të përmasave më të mëdha.

Si pjesë e një politike të përgjithshme ekonomike, Kosova C (e Re) do të jëtë kështu sikur autostrada e re shqiptare – kryevepër për të cilën populli i vendit mund të pretendojë pak krenari, ndërsa do të paguajë shumë llogari. Aq më keq, në këtë rast, po flasim për llogari që do të paguhen me gjenerata të tëra, si ekonomike, ashtu edhe ekologjike dhe shoqërore.

Botuar te Koha Ditore, 15 korrik 2009

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s