Home

Një nga argumentet e përsëritura shpesh dhe që përdorët kundër pavarësisë së Kosovës është se pavarësia e Kosovës do të përbënte një precedent të rrezikshëm për rajone tjera ku zhvillohen konflikte secesioniste. Ndërsa, si përgjigje ndaj kësaj kritike, anëtarët Ekipit të Unitetit me vendosmëri ngulin këmbë se Kosova nuk përbën kurrfarë precendenti, se Kosova është rast i veçantë me karaktertistika të veta etj. Sigurisht se ky insistim në veçantinë e Kosovës ka edhe dobinë e saj politike dhe mund të krijojë edhe një lloj satisfakcioni personal te “baballarët themelues të shtetit” të Kosovës, që mund të besojnë se janë pjesë e një procesi të veçantë që po e çon në përfundimin e vet një mision historik për çlirimin e Kosovës nga sundimi i Serbisë.

Kjo situatë paksa absurde, ku luhet me gjysëm-argumente dhe “debate” gjoja intelektuale por ku jepen deklarata që kanë funksione politike (siç bëhet rëndom në politikë), është e papranueshme për këdo që do t’i hedh një vështrim të drejtë çështjes së precedentit për të cilën bëhet fjalë këtu. Për ata që pohojnë se Kosova do të jetë precedent, përgjigja është, po! – jo vetëm që do të jetë por edhe duhet të jetë. Për ata që kujtojnë se Kosova është rast i veçantë, përgjigja është jo! – mos kujtoni se historia ka krijuar ndonjë përjashtim për ju dhe se pasojat e kësaj që po bëni do të jenë pa jehonë në historinë e sistemit ndërkombëtar. Në fakt, pikërisht ky është mesazhi universal (universal sepse tejkalon partikularitetin e Kosovës) përbrenda projektit politik për pavarësinë e Kosovës – Kosova nuk lufton për pavarësinë e saj vetëm për përmbushjen e ndonjë interesi të ngushtë të vetin politik (apo të shqiptarëve të Kosovës në veçanti), por sepse pavarësia e Kosovës është çështje drejtësie. Kurse drejtësia është drejtësi sepse bëhet mbi parime të vlefshme për gjithkë dhe në çdo kohë. Kosova, në momentin që ndahet përfundimisht nga Serbia, do të jetë precedent i një parimi të drejtësisë për çlirimin e popujve të shtypur që duhet të universalizohet në analet e ligjit ndërkombëtar. Në realitet, kjo do të ndodh përkundër dëshirave dhe vullnetit të cilitdo.

Pikërisht këtu, në këtë universale, qëndron mesazhi universal i parimit të vetëvendosjes. Nuk mund të thirresh në parime universale për kërkimin e një të drejte që i takon vetëm një grupi partikular – me fjalë të tjera, nuk mund të thuash se Kosovës i takon vetëvendosja pa e artikuluar dhe mbrojtur konceptin e vetëvendosjes si koncept global që i ka takuar dhe potencialisht i takon edhe të tjerëve. Ndryshe argumenti për vetëvendosje humbë forcën morale të tij dhe shndërrohet në një manipulim cinik të argumenteve që bëhet në kuadrin e një realpolitike të intersave partikulare, të tillë çfarë bën p.sh. Rusia me gjoja “brengën” e saj për precendentin që u bëka Kosova, duke u thirrur në rastet e krahinave pro-ruse që kërkojnë pavarësi (siç janë Transnistria në Moldavi dhe Abkhazia dhe Osetia Jugore në Gjeorgji), por duke “harruar” rastin e Çeçenisë, Dagestanit, Tatarstanit apo të krahinave tjera përbrenda federatës ruse që sot ose nesër mund të kërkojnë shkëputje nga Rusia.

Në fakt, ishte pikërisht një aktiviste e njohur dhe e respektuar ruse për të drejtat e njeriut, Galina Starovoitova, e cila u vra me motive politike në vitin 1998 nga disa ish-pjesëtarë të shërbimit sekret rus, ajo që gjatë një periudhe studimi në vitin 1997 pranë Institutit amerikan për Paqe punoi një studim që mëtonte të jepte kriteret që duhet plotësuar për aplikimin e të drejtës për vetëvendosje. Starovoitova, si etnografe dhe ish-këshilltare e presidentit rus Boris Jelcin për çështje të minoriteteve, ishte shumë e vetëdijshme për karakterin multinacional të federatës ruse dhe se me shpërbërjen e konglomeratit multinacional të Bashkimit Sovjetik, presionet secesioniste nga grupet më të vogla nacionale nuk do të pushojnë. Në vend të masave të represionit dhe luftës, ajo propozoi masën radikale të vetëvendosjes për krahinat dhe territoret që kanë ngelur në shtetet e reja të dalura nga shpartallimi i BRSS-së e që synojnë pavarësi të veten. Problemi, sipas asaj, ishte artikulimi i kritereve konkrete që duhet të plotësohen në mënyrë që një territor të mund të kërkojë në mënyrë legjitime ushtrimin e të drejtës për vetëvendosje. Sipas Starovoitovës, këto kritere ishin: (1) patolerueshmëria e sundimit nga një qendër tjetër, pavarësisht karakterit dhe formës së sundimit; (2) e drejta historike, domethenë e një vazhdimësie historike të banimit të një territori nga një grup i caktuar etnik; (3) përbërja etnike e territorit, ku ekziston një mazhorancë e theksuar; (4) deklarimi i vullnetit të popullit përmes një referendumi ose një instrumenti tjetër plebicitar; dhe (5) gatishmëria e shtetit të ri për t’i marrë përsipër obligimet dhe pasojat për të ardhmen politike dhe ekonomike të vendit. Sigurisht se këto kritere autorja nuk i ka shpikur nga asgjëja, por rrjedhin nga precedentet historike të pavarësimit dhe të vetëvendosjes, një koncept me histori të konsiderueshme në mendimin politik modern, që përfshin emra si presidenti i dikurshëm amerikan Woodrow Wilson (i cili më 1919 invokoi këtë parim për ta shpëtuar Shqipërinë nga coptimi) deri te Lenini, i cili tentoi që çështjen e vetëvendosjes ta trajtojë në kuadrin e ideologjisë revolucionare marksiste.

Por, që t’i kthehemi epokës tonë historike, Starovoitova me qëllim vuri një paralele midis shpërbërjes së ish-BRSS-së dhe procesit të dekolonizimit në Afrikë dhe Azi gjatë mesit të shekullit XX, ku dhe u kristalizua për herë të parë në ligjin ndërkombëtar e drejta e vetëvendosjes, e artikuluar dhe e përfshirë në një numër rezolutash dhe traktesh ndërkombëtare të OKB-së. Por në rrethanat e ish-BRSS-së (dhe, mund të shtojmë ne, të ish-Jugosllavisë, një lloj mini-perandorie multinacionale socialiste e llojit të vet), çështja e aplikimit të parimeve të vetëvendosjes nuk ishte punë e thjeshtë. Edhe në BRSS, si në ish-Jugosllavi, republikave ju njoh ndërkombëtarisht e drejta e shkëputjes, por jo krahinave dhe entiteve tjera të rangut të dytë, megjithëse lëvizje secesioniste linden në shumë nga këto territore. Shikuar në këtë kontekst, rasti i shkëputjes së Kosovës nga Serbia hyn si pjesë e procesit historik të shthurjes perandorake postsocialiste dhe të ndërtimit të një arkitekture të re të sovranitetit që ngritet mbi gërmadhat e sistemit të vjetër të federalizmit multinacional. Në zonën e vendeve ish-socialiste, secesionizmi ishte një dukuri e gjithanshme, por që mori kahe të ndryshme, diku duke kaluar në aranzhmane të reja institucionale (sikur shkurorëzimi paqesor çeko-sllovak, federata e re ruse apo autonomitë e ndryshme territoriale në kuadërtë shteteve të reja), diku duke çuar në luftë (si në rastin e ish-Jugosllavisë). Kjo është ajo që e karakterizon procesin e “dekolonizimit” postsocialist.

Sigurisht se kur çështjen e Kosovës e shikojmë në këtë kontekst global historik, dhe e bëjmë një lloj sociologjie historike të problemit, e kuptojmë se rasti i saj nuk është unik, e kjo gjë bëhet paksa cenuese për termet singulare me të cilat ne kemi dëshirë ta shohim rastin e Kosovës (se pavarësia është “rezultat i luftërave heroike dhe shekullore të popullit për liri” e deklamacione të ngjashme demagogjike dhe pseudo-historike me të cilat ia bëjmë qejfin vetes). Kosova ka qenë dhe është në vazhdim një simptomë e ndryshimeve dhe të rirregullimit global të post-1989-ës, reperkusionet e së cilës po i ndjejmë akoma dhe disa nga kontradiktat e së cilës akoma mbesin të hapura. Kjo domethënë se që ta kuptojmë rastin e Kosovës në plotësi, nuk mjafton të lexohet historia e popullit shqiptar, por duhet të kuptohen dhe interpretohen në thellësi ndryshimet thelbësore historike në dekadat e fundit dhe gjatë shekullit të kaluar. Kjo është e vemtja mënyrë për zhvillimin e një politike progresiviste që dëshiron që Kosova të shërbejë si frymëzim dhe shembull botëror për të gjithë ata që aspirojnë për lirinë dhe pavarësinë e vendeve të tyre.

E njëjta mund të thuhet për të drejtën e intervenimit të jashtëm çfarë bëri NATO-ja në Kosovë më 1999 – një nga argumentet e atëhershme kundër intervenimit ishte se po bëhej fjalë për një precendent të rrezikshëm, sepse po cenohej sovraniteti i një shteti të pavarur (Serbisë), ndërsa po mbështetej – ndonëse jo në mënyrë eksplicite – lufta e Kosovës për pavarësi. Edhe në këtë rast mund të themi, pse jo? Pse të mos ekzistojë një instrument ndërkombëtar i cili do të intervenojë në rastet e rënda të luftës gjenocidale kundër një popullate civile, dhe një instrument gjithashtu ndërkombëtar i cili bën të mundur dhe normalizon ushtrimin e të drejtës për vetëvendosje? Jo pa arsye, procesi që mund ta çojë Kosovën në pavarësi, po tërheq vëmendjen dhe po ngrit shpresat e vendeve të ndryshme që nga Transnistria dhe Abkhazia deri te Tamilët në Indi dhe Shrilankë, kurdët në Irak dhe pakistanezët në territoret e okupuara, e deri te baskët në Spanjë. Kosova nuk ka asgjë të veçantë që të gëzojë ndonjë privilegj në përpjekjen e saj për pavarësi kundrejt këtyre grupeve në pozita të ngjashme. Secesioni duhet të kalojë nga një tabu politike në institucionalizimin e vet konkret në përmasa ndërkombëtare.

Në vitin 1900, bota kishte 57 shtete. Në vitin 2000, ky numër arriti në rreth 192. Fragmentimi horizontal i botës në entitete më të vogla, ndërsa përforcohet integrimi vertikal në institucione ndërkombëtare dhe rajonale, nuk duhet të shikohet si një gjë medoemos e keqe, por ndoshta si e vetmja rrugë për krijimin e një rendi të drejtë dhe paqesor ndërkombëtar.

Por, edhe një herë, mesazhi themelor është ky: ndarja e Kosovës nga Serbia është dhe duhet të jetë precedent. Mbase në këtë rast kemi të bëjmë me atë që Hegeli e quajti “dinakëria e arsyes” – Ideja universale ecen drejt zhvillimit në misionin e saj botëror-historik, ndërsa ata që e zbatojnë janë, në njëfarë mënyrë, “vegla” të saj. Në qoftë kështu, t’i çojmë implikimet e Idesë deri në fund!

Botuar te Koha Ditore, 25 maj 2007.

2 mendime mbi “Pse Kosova duhet të jetë precedent

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s