Home

Në psikoanalizën lacaniane ekziston koncepti i “transferencës”, që nënkupton momentin kur subjekti trajton psikoanalistin si Tjetrin e tij. Tjetri në këtë kuadër domethënë një “Tjetër i Madh”, një Tjetër ndaj të cilit subjekti në fjalë ka një lidhje autoriteti, një raport vartësie nga i cili ai nuk mund të shkëputet, apo mund të shkëputet me shumë vështirësi. Raporti me Tjetrin nuk është një raport thjesht formal (p.sh. në formë kontrate midis dy palëve të barabarta, edhe pse formalisht mund të ekzistojë një kontratë midis palëve) por një raport i kushtëzuar në radhë të parë nga një nevojë psikike e subjektit për të qenë i mbizotëruar nga Tjetri. Në rastin më elementar është rasti i raportit në mes të fëmijës dhe prindit, që nënkuptohet se nuk është një raport i barabartë dhe as i lidhur me kontratë. Për fëmijën, figura prindërore përfaqëson Tjetrin e Madh. Sipas traditës psikoanaliste të filluar nga Freud-i, traumat e shkaktuara në këtë raport primar të subjektit janë burim i neurozave që shfaqen në jetën e rritur. Neuroza këto që, sipas Lacan-it, shfaqen gjithmonë në raport me një Tjetër të Madh, çfarëdo qoftë forma që ky Tjetër merr (e dashura, shefi, arsimtari, gjykatësi, polici etj.). Tjetri i Madh, në pikëpamjen lacaniane, gjithmonë paraqitet si një sovran i Ligjit (i ndalesave), ai që ia ndalon subjektit ndjekjen e kënaqësisë së vet, por si i tillë është njëkohësisht garantor i rendit simbolik – i rendit të Ligjit, jo gjithmonë të Ligjit në formën e tij të shkruar e formale (p.sh. legjislacionit që nxjerr Kuvendi), por në radhë të parë atë të rregullave joformale e të pashkruara të cilave i nënshtrohet, kryesisht në mënyrë të pavetëdijshme, çdo pjesëtar i një shoqërie njerëzore. Madje shpesh (e kjo duket të jetë veçanërisht e vërtetë për shoqëritë shqiptare), rregullat e pashkruara janë më të rëndësishme se ato të shkruara, ndërsa të gjithë jemi dëshmitarë të asaj se si problemet që lindin midis kërkesave kontradiktore që ato i imponojnë subjekteve janë temë e përhershme e debateve mediale (p.sh. korrupsioni, nepotizmi etj.).

Por të kthehemi te koncepti i “transferencës”. Në analizë, transferenca është kusht për tejkalimin e një gjendje neurotike. Duke e trajtuar analistin si një shfaqje (sado momentale) të Tjetrit, subjekti mund të realizojë atë që Lacan-i e quan “përshkim të fantazisë.” Përshkuarja e fantazisë për Lacan-in paraqet një riorientim subjektiv të subjektit në të pavetëdijshmën e tij ndaj përvojës së tij traumatike, marrja e një pozicionimi të ri karshi asaj traume. Trauma nuk tejkalohet vetëvetiu (eksperiencat e jetuara të subjektit, të ngulitura në kujtesën e tij në formën e një vargu shënjuesish, nuk janë të ndryshueshme në përmbajtje), por ndryshon pika e vështrimit që subjekti ka karshi asaj eksperience në të pavetëdijshmën, duke ia lejuar atij lëvizjen nga pika e fiksimit ku ka qenë ngulitur dhe shpërbërjen e simptomës.

Çfarë lidhje kanë këto që u thanë më lart me politikën? Do të thosha se mjetet konceptuale që ofron shkenca politike – aq më pak retorika moralizuese e analistëve medialë – nuk mjaftojnë për të shpjeguar dukuritë e asaj çfarë ndodhin në politikën shqiptare. Për ta kuptuar politikën shqiptare duhet bërë atë që filozofi Slavoj Zizek njëherë pati propozuar për ta kuptuar politikën evropiane ndaj konfliktit në Ballkan – televizorit duhet mbyllur zërin dhe duhet vështruar veprimet, duhet ndjekur zhvillimet si një film pa zë.

Do ta ngarkoja mendjen e lexuesit edhe me një koncept lacanian, pasi që është kyç për ta kuptuar një zhvillim të fundit në politikën shqiptare. Fjala është për përmbysjen që Lacan-i ia bën logjikës së zakonshme të raporit shkak-pasojë, ku në varg kohor, shkaku gjithmonë paraprin pasojën. Përkundrazi, sipas Lacan-it, një ngjarje e kaluar (“shkaku”) është i zbërthyeshëm dhe merr vlerë si i tillë vetëm pas ndodhjes së një ngjarje tjetër (“pasojës”). Pra këtu qëndron paradoksi i këtij relacioni – shkaku kuptohet si i tillë vetëm pasi të ketë “shkaktuar” pasojën, apo, thënë ndryshe, në një lëvizje që përmbys logjikën e linearitetit kohor, pasoja është ajo që ia jep kuptimin shkakut. Ja, të marrim një shembull nga historiografia jonë e lavdishme marksiste-leniniste. Themelimi i Partisë Komuniste të Shqipërisë mund të ketë qenë një ngjarje mjaft margjinale dhe e pashënueshme kur ka ndodhur (u tubuan ca vetë dhe vendosen të formojnë një lëvizje politike, çfarë ka interesante aty?). Mirëpo pas fitorës së “revolucionit” të 1945-ës, ngjarja e themelimit të partisë mori përmasa historike. Ajo pra nuk ishte një ngjarje ordinere, kalimtare, e pashënueshme. Përkundrazi, themelimi ishte një akt historik, një vendim që ndërroi kahjen e historisë së Shqipërisë. Dhe, në të vërtetë, ky interpretim qëndron – themelimi i PKSH i dha një kahje historisë së Shqipërisë që pa të mbase nuk do ta kishte (kjo është akuza që e bëjnë, paradoksalisht, edhe kundërshtarët e PKSH-së, duke ia pranuar kështu validitetin interpretimit primar të vetë PKSH-së për vetën e saj). Sidoqoftë, pasoja (revolucioni) i dha vlerë shkakut (themelimit të PKSH). Pra shkaku interpretohet nëpërmjet të pasojës. Pa të, “shkaku” do të ishte një fakt i pavlerë.

Në kohën tonë, lëvizja e Fatos Nanos brenda PS-së për ta rimarrë kontrollin mbi partinë mund të interpretohet si një ngjarje që është interesante jo për atë çfarë do të fetishizohet nga mediat – apo pikërisht sepse do të fetishizohet (“Nano rikthehet” etj.) – por sepse ky “rikthim” i Nanos dëshmon faktin se ai në të vërtetë nuk ishte larguar asnjëherë, përkundër mospjesëmarrjes formale në politikë. Ta kthejmë lacan-çe – në politikën shqiptare Nano vepron jo si personi Nano (me një histori të tij, me dëshirat, ëndrrat dhe frikat e tij etj.), por si një shënjues (ang. signifier) që vepron në kuadrin e një projeksioni fantazie – një fantazi që nuk vepron shkëputur por që është pikërisht forma përmes së cilës kuptohet ai realitet i quajtur politika shqiptare. Një shënjues gjithmonë i referohet një shënjuesi tjetër, dhe kështu në vargje shënjuesit formojnë struktura kuptimesh. “Nano” në politikën shqiptare është më shumë se Nano individi, pasi që zgjon asociime me shënjues të tjerë nga të cilat merr kuptimin, shënjues që domosdoshmërisht kanë kuptime kontradiktore (“politikan dinak”, “i korruptuar”, “njeri i zoti”, “ndjekes i interesave personale”, “lider historik i PS-së”, “komunist i vjetër”, “reformator” etj.). “Nano” kështu funksionon si një master-shënjues (ang. master-signifier), pasi që organizon kuptimin e shënjueseve të tjerë – ai përbën qendrën pa të cilin nuk ka sistem planetar (apo, sistem shënjuesish gjuhësorë). Aq i nevojshëm është Nano për politikën shqiptare sa që, siç mësojmë nga gazetat, edhe vetë krye-kundërshtari i tij, Sali Berisha, i bëri një lutje përmes një telefonate që të kthehet në politikë. Çfarë shpjegimi tjetër ka kjo dukuri, pos asaj se Nano është i domosdoshëm për politikën shqiptare?

Sigurisht, kjo skemë nuk bën të thjeshtëzohet në interpretimet e zakonshme se këtu dëshmohet një “zotësi” e Nanos. Paradoksalisht, “Nano” prodhon efekte politike pavarësisht dëshirave të Nano personit. Këtu vlen të përkujtohet një rrëfim i Pascal-it. Një trashëgimtar i një froni mbretëror, i drejtohet Pascal-it duke i kërkuar atij këshilla se si të sillet dhe çfarë të bëjë për ta kuptuar pse është pikërisht ai i zgjedhuri i Zotit për të qenë sundimtar i popullit. Pascal-i i thotë atij të mos bëjë asgjë. Nga një fakt i thjeshtë. Përderisa subjektët që do t’i nënshtrohen sundimit të trashëgimtarit besojnë se ai është vërtetë i dërguar nga Zoti, ata vetë do t’ia dëftojnë atij arsyet pse është i zgjedhur dhe çfarë duhet të bëjë. Pra, paradoksalisht, janë të tjerët që ia përcaktojnë rolin trashëgimtarit (besimi i tyre se ky është i dërguar nga Zoti dhe se çdo vepër e tij ka bëkimin e të Gjithfuqishmit), dhe jo ndonjë virtyt ose zotësi personale e trashëgimtarit. A nuk vlen e njëjta edhe për Nanon? Atij i imponohet një rol nga të tjerët, pavarësisht se vetë Nano ndoshta do të preferonte të kalonte pjesën tjetër të jetës së tij në pension, nëpër pushime, pranë familjes etj. Nga ky këndvështrim, Nano mund të konsiderohet viktimë e politikës shqiptare dhe jo politika shqiptare viktimë e Nanos.

Por t’i kthehemi transferencës. Ashpërsia ekstreme e Edi Ramës në sulmet kundër Sali Berishës (duke shkuar aq larg sa që ta quajë restaurues të fashizmit etj.) mund të shpjegohet pjesërisht përmes transferencës. Në realitet, objekt i sulmeve të Ramës nuk ishte Berisha, por Nano. Karriera dhe suksesi politik i Ramës nuk rrezikohet nga Berisha – përkundrazi, Berisha është shansa më e mirë për suksesin e tij në politikë. Berisha është kundërshtari ideal – lehtë i qortueshëm për mospërmbushjen e obligimeve që ka si drejtues i qeverisë, por i parrezikshëm për bazën imediate politike të Ramës, duke mos paraqitur kurrfarë kërcënimi brenda partisë së tij. Edhe masat radikale që kërcënonte Rama (kryengritje dhe protesta gjithpopullore kundër qeverisë) mund të interpretohen kështu si një reagim histerik për t’u dëshmuar si më radikal dhe më i zoti se Tjetri, se sa një reagim ndaj politikave të qeverisë Berisha.

Tjetri i vërtetë i Ramës nuk është Berisha, por është Nano. E njëjta vlen për Berishën – Tjetri i tij i dëshiruar është Nano, e jo Rama. Berisha kërkon një kundërshtar më të përkryer (karakteristikë kjo e obsesionit, kërkesa për një Tjetër të përkryer), Rama lufton për shkëputjen e tij nga Tjetri (karakteristikë e histerisë, mosshkëputja nga vartësia në Tjetrin). Nano nuk rikthehet në politikë – politika e rikthen Nanon. “Nano” është fetishi, fiksimi, elementi i pazbërthyeshëm dhe i patejkalueshëm i politikës shqiptare – në shprehje lacaniane, një zëvendësim që shërben për t’iu shmangur ballafaqimit me realen. Me një fjalë, “Nano” është simptoma e politikës shqiptare. Zbërthimi i çdo problemi duhet të nisë nga kjo.

Version i zgjeruar i artikullit botuar te Panorama, 14 shtator 2006.

Një mendim mbi “(Ri)kthimi i simptomës

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s