Home

Sot jemi aty ku ishte synuar kolektivisht nga lidershipi aktual politik, pozitë e opozitë — në fillimin e procesit të negociatave për statusin e Kosovës. Përderisa festat e fundvitit shpërqëndrojnë pak a shumë vëmendjen e publikut kosovar dhe diplomatët largohen në pushime, periudha fillestare e takimeve me ndërmjetësit vendosi pak a shumë, në qoftë se jo çfarë konkretisht do të jetë “statusi i ardhshëm” (siç po e quan ndërmjetësi Martti Ahtisaari), atëherë të paktën konturat e procesit negociator. E nga momenti i tanishëm duket qartë një gjë, se ata që presin përsëritjen e historisë, kam përshtypjen se do të zhgënjehën. Nuk do të ketë kësaj radhe takime pompoze në kështjella franceze. Dhe, me sa duket, nuk do të ketë as një marrëveshje pako e cila do të rrumbullaksojë parametrat e statusit të ardhshëm të Kosovës. Në vend të kësaj, do të kemi takime në salla seminarike dhe diskutim të njëpasnjëshëm të të ashtuquajtura “çështje të hapura”, e ato janë decentralizimi, kthimi nga Serbia i të zhvendosurve serbë dhe kufomave shqiptare, doganat dhe pikat kufitare, pranimi i targave dhe dokumenteve të udhëtimit e të tjera të kësaj natyre.

Në realitet, ajo që sot njihet si proces i negociatave për statusin nuk është veçse një ngritje në shkallë më të lartë e procesit të “bisedimeve teknike” të filluara me Serbinë, përmes takimeve të grupeve punuese, qysh në vitin 2003. Mbase lexuesit i kujtohet se kulmi i “bisedimeve teknike”, ishte takimi në Vjenë midis përfaqësuesve të lartë politik të Prishtinës dhe Beogradit, në të cilën delegacionin kosovar e përfaqësonin kryetari Rugova dhe kryeparlamentari Daci. Edhe pse ky takim kishte karakter thjesht formal, ai shënoi hapjen përfundimtare të kanaleve të komunikimit politik midis Prishtinës dhe Beogradit, në nivel të lartë politik, por edhe i dha shtytje dhe legjitimitet të duhur bisedimeve teknike që zhvillohen në nivel ministrash dhe zyrtarësh të ulët.

Negociatat për statusin si bisedime teknike në nivel politik

Lexuesi mund të kujtojë se një nga qëllimet “bisedimeve teknike”, ishte depolitizimi i një sërë problemesh politike midis Kosovës dhe Serbisë, që kishin rezultuar nga rrethanat e reja politike të pasluftës. Këto takime, në themel ishin thjesht një shpenzim i kotë energjie sepse nuk sollën asnjë rezultat të dukshëm, por, nga pikëpamja diplomatike, qëllimi esencial i tyre nuk ishte aq shumë zgjidhja e problemeve se sa hapja e rrugës për ta bërë të mundur momentin e sotëm. Ndërsa metoda për hapjen e kanaleve të komunikimit midis Prishtinës dhe Beogradit ishte pikërisht përmes shpërqëndrimit të problemit të shtetësisë së Kosovës në çështje të veçanta, e devolucionit dhe veçimit të tyre dhe angazhimin e sa më shumë ekipeve të ekspertëve që do të trajtonin probleme të caktuara veç e veç: të zhdukurit, dokumentet e udhëtimit, shkëmbimi i energjisë, trashëgimia kulturore serbe në Kosovë etj. Por mbrapa organizimit të “bisedimeve teknike” fshihej gjithashtu një strategji politike — e shpërqëndrimit politik nga problemi i sovranitetit, që është objekti kryesor i konfiktit midis dy palëve, e shndërrimit gradual të tij nga një çështje politike në një problem që mund të trajtohet gradualisht përmes ndërhyrjeve të pjesshme administrative. Dhe ishte gjithashtu efekti tjetër: përmes zbërthimit të çështjes së shtetësisë në çështje të veçanta administrative, sot është përcaktuar pak a shumë agjenda e negociatave, që tashmë do të mbahet jo më në nivel të ekspertëve dhe nëpunësve ministror por në nivel të lartë politik. Prandaj në negociata nuk do të flitet për shtetësinë e Kosovës, por do të flitet për decentralizimin, për doganat, për kornizën juridike për mbrojtjen e minoriteteve, për njohjen e targave etj. Këtu edhe qëndron e gjithë loja — po të bëhej fjalë për pavarësi, këto gjëra nuk do të ishin çështje bisedimesh sepse pavarësia garanton që zgjidhja e këtyre çështje i takon Kosovës. Në bisedimet mes Kosovës e Serbisë, nuk bëhet fjalë, sikur për dy vëllezër që ndajnë një shtëpi, dhe pastaj ulen për t’u marrë vesh se si do të ndahet malli i mbetur, por si dy vëllezër që akoma jëtojnë në një shtëpi dhe diskutojnë se kujt do t’i takojë cila dhomë.

Ajo që dallon, sipërfaqësisht, negociatat e sotme nga bisedimet teknike të djeshme është fakti se sot, në tavolinë është hedhur as-i i krejt kësaj loje, e kjo është çështja e statusit. Por “statusi” nuk është i barasvlefshëm me “sovranitetin”. Në një përkufizim elementar, sovraniteti ka të paktën dy dimensione, atë të brendshëm dhe atë të jashtëm. E para është, siç dihet, shkalla e kufizimeve që një qeveri ka për ta ushtruar pushtetit brenda një territori, e dyta është njohja si palë e barabartë të kësaj qeverie dhe të shtetit që ajo drejton nga shtetet tjera. “Statusi”, në procesin aktual konsiderohet, në radhë të parë, si çështje e sovranitetit të brendshëm, sepse, përkundër faktit qëllimisht të injoruar nga Grupi Negociator i Kosovës, negociatat nuk po zhvillohen në baza neutrale dhe nuk fillojnë nga pika zero, por në kuadër të aranzhmaneve aktuale ndërkombëtare, me bazë Rezolutën 1244, që Kosovën e konsideron territorialisht pjesë të Serbisë. Negociatat për “statusin” nuk janë, në radhë të parë, diskutime për shkëputjen e Kosovës nga Serbia — që do të arrihej me njohjen ndërkombëtare të Kosovës si shtet i pavarur, pas së cilës do të mund të bisedohej për çështjet e mbetura — por përpjekje për normalizimin e marrëdhënieve të institucionalizuara midis Prishtinës dhe Beogradit, duke trajtuar radhazi të gjitha problemet e natyrës administrative që paraqesin pengesë për një gjë të tillë. Siç paralajmeroi para disa dite Ahtisaari, në janar do të diskutohet decentralizimi, kurse më vonë mund të trajtohet çështja e pjesëmarrjes së Kosovës në institucionet financiare ndërkombëtare. Kjo është, në esencë, strategjia diplomatike e shpërqëndrimit dhe parcializimit të çështjes së statusit, ndërsa ilustron faktin se negociatat e sotme për statusin janë epilogu i bisedimeve të djeshme teknike. Kjo buron edhe nga realiteti i thjesht politik: e nxënë midis sovranitetit të jashtëm të Serbisë dhe kufizimeve të sovranitetit të brendshëm të pushtetit nga UNMIK-u, Kosova do të negociojë për shkallën e autonomisë që do ta ketë nga të dyjat.

Jo çka pas statusit, por çka pas UNMIK-ut?

Por përderisa për publikun kosovar, hapja e çështjës së statusit është e barabartë (të paktën në mendjen e disave) me nisjen e procesit për njohjen e pavarësisë së Kosovës, për diplomatët dhe teknokratët e angazhuar në këtë proces, problemi shtrohet ndryshe. Çështja themelore nuk është se çfarë do të ndodh me Kosovën, por çfarë do të ndodh me Kosovën pa UNMIK-un. Me reformimin apo zhbërjen komplete të UNMIK-ut zhduket edhe tamponi politik që, deri sot, në mënyrë nominale e ka mbajtur Kosovën pjesë të Serbisë, ndërsa ka krijuar mekanizma të bollshëm politik për të kërcënuar dhe shantazhuar liderët politik kosovarë deri në pozitën e një vasaliteti të plotë. Problemi themelor politik për diplomacinë perëndimore është, si të ruhet thelbi i këtij raporti forcash të krijuar gradualisht nga UNMIK-u gjatë këtyre gjashtë viteve, në atë mënyrë që ta bëjë të mundur që, në njërën anë, të mbahet në jetë iluzioni i kosovarëve se kanë një shtet të vetin (shumë nga liderët kosovarë, pozitë e opozitë, ushqejnë këtë iluzion duke deklaruar jo rrallë se Kosova tashmë është e pavarur), kurse në anën tjetër, Serbia t’ia ushqejë opinionit të vet publik idenë se Kosova është akoma pjesë e Serbisë, nga vetë fakti se harta ndërkombëtare akoma e tregon Kosovën si pjesë të territorit të saj.

Problemi themelor pra është, si mund të vazhdojë ky raport tashmë stabil, por pa elementin kyç UNMIK? Qëllimi i negociatave është të çojë në shthurjen sa më të mundshme të tensioneve politike midis Prishtinës dhe Beogradit, vendosjes së një raporti pune, të ridefinohen pozicionet dhe të gjehet një modus vivendi jo domosdoshmërisht i pranueshëm por funksional. Hapi i parë tashmë është arritur. Në fillim të bisedimeve teknike të para disa viteve, liderët kosovarë dhe serbë refuzonin të bisedonin drejtpërdrejtë, kurse sot, ata ngarendin me nxitim para derës së avionit në momentin që Ahtisaari i thërret në takim me palën tjetër. Pas kësaj, çmimi i braktisjes së negociatave për shkak të ndonjë pakënaqësie eventuale do të jetë i papërballueshëm politikisht, sidomos për lidershipin kosovar, për më tepër kur ky i fundit tregon një kujdes obsesiv që ndaj diplomatëve perëndimorë të mos dalë si tepër kundërshtues ose jo-kooperativ.

Në Kosovë shpresat janë ngritur nga fakti se sot, pavarësia nuk është më tabu dhe merret nëpër gojë nga diplomatët gjithnjë e më shumë. Mirëpo kjo vetëvetiu nuk domethënë se kjo zgjidhje është fare pranë, pasi që për të flitet si “një nga zgjidhjet e mundshme”, shpesh e zbutur dhe me formula nebuloze si “pavarësi e kushtëzuar”, “pavarësi pa sovranitet” etj. Lënia hapur e opsionit për pavarësi nuk domethënë se ajo është në agjendë të diplomacisë, por hedhja e saj në tavolinë krijon efekt të dyfishtë politik — në njërën anë shërben si grep për përfshirjen në proces të lidershipit kosovar (duke ia bërë të mundur atyre të pohojnë para publikut se po negociohet për pavarësi), në anën tjetër si kërcënim latent ndaj Serbisë (duke i lënë të kuptojë se, nëse Beogradi shfaq tepër ngurrim për të marrë pjesë në bisedime, Perëndimi mund të marrë hapa të njëanshëm për njohjen e pavarësisë).

Si pasojë, befasia më e madhe për lidershipin kosovar mund të jetë se, pasi të kenë shoshitur dhe eventualisht zgjidhur, me homologët beogradas, të gjitha çështjet “teknike”, siç është riorganizimi territorial dhe rregullimi institucional i Kosovës, pasi të kenë siguruar njohjen e targave dhe dokumenteve të udhëtimit nga Serbia, pasi të jenë marrë vesh mbi pozitën e veçantë juridike të kishave dhe manastireve ortodokse, pasi që Serbia t’ia ketë hedhë një pjesë të borxhit të saj ndërkombëtar Kosovës, çështja e sovranitetit të jashtëm, të njohjes së Kosovës si subjekt ndërkombëtar, mund të mos vije fare në rend të ditës. Tek e fundit, këtë nuk e ka premtuar dhe nuk e premton askush. Tek e fundit, ajo nuk është çështje që zgjidhet në bisedime, sepse dialogu nuk është ai që do ta bindë Beogradin që ta ndryshojë qëndrimin dhe ta pranojë shkëputjen përfundimtare të Kosovës. Ndërkaq, Kosova nuk ka — përkundër iluzioneve që ushqejnë disa — aleatë aq të dedikuar që do ta detyronin Serbinë të heq dorë nga Kosova, ndërsa lidershipi kosovar, me kohë i defaktorizuar nga roli i vet, nuk ka në dorë as më të voglin mjet trysnie që ta imponojë vullnetin e vet. Në këto negociata, lidershipi kosovar është sikur i mbështeturi për mur, që të vetmin atu për ta negociuar e ka jetën e tij.

Sovranitet pa pavarësi

Në vend të kësaj, kam bindjen se marrëveshjet për çështje të njëpasnjëshme do të llogariten si marrëveshje drejt “statusit të ardhshëm”, i cili do të jetë ai që rezulton në përfundim të rendit të takimeve. Kjo mund të jetë një Kosovë me pothuaj të gjitha atributet e një shteti sovran, por pa njohje ndërkombëtare. Për mendimin tim, zgjidhja drejt së cilës po shkohet është Kosova me sovranitet gati të plotë të brendshëm, por pa pavarësi të njohur ndërkombëtarisht. Me një fjalë, çmimi që do ta paguaj Kosova për sovranitetin e saj të brendshëm do të jetë (përveç decentralizimit), heqja dorë nga sovraniteti i jashtëm — që domethënë pamundësia e shndërrimit të kujfive administrativë në kufij ndërkombëtarë, si dhe mosanëtarësimi i Kosovës në OKB. Ndërkohë që Kosova territorialisht do të mbetët pjesë e Serbisë, por institucionalisht do të shtiret si shtet i mëvetshëm — natyrisht, gjer në shkallën e caktuar nga Grupi i Kontaktit. Ndërkaq, hapi i idhët që duhet të kapërdihet për arritjen e këtij “kompromisi historik”, si nga Prishtina ashtu dhe nga Beogradi, do të ëmbëlsohet me ndonjë kredi dhe me premtimin se aranzhmani i arritur vlen deri në anëtarësimin e të dy vendeve në BE, pas një periudhe rreth dhjetëvjeçare.

Mirëpo, përtej realiteteve të ftohta politike, është edhe një element tjetër, brendakosovar, që e bën të konceptueshme këtë zgjidhje. E ai është kapaciteti i pashoq i publikut kosovar për t’u kënaqur me mitologji politike. Kurse çelësi i çdo zgjidhje është, jo Grupi Negociator, që është lehtë të qortueshëm nga Washingtoni dhe Brukseli dhe me pak trysni e vë nënshkrimin në çfarëdo dokumenti, por shkalla e pranimit që ai do të gjejë në Kosovë. Ndërkaq, kam bindjen se shumica e kosovarëve nuk do ta kundërshtonin riintegrimin e tyre në Serbi, me të vetmin kusht që Serbia të mos shfaqet në jetën e përditshme të tyre. Çfarëdo marrëveshje që Kosovën formalisht e mban pjesë të Serbisë, por që nuk detyron kosovarët ta mbajnë flamurin e Serbisë, nuk i detyron të shohin uniforma serbe nëpër rrugë, nuk kërkon që dokumentet e tyre të mbajnë vula të Serbisë dhe nuk kërkon nga ata që ta përdorin monedhën serbe — është një zgjidhje që shumica e kosovarëve, edhe pse nuk do ta presë me entuziazëm, as nuk do ta kundërshtojë, aq më pak deri në pikën e revoltës.

Tek e fundit, kjo ka funksionuar për gjashtë vite me UNMIK-un dhe s’ka asnjë arsye të ndryshojë shpejt. Diplomacia tashmë e ka mësuar këtë leksion dhe do të prihet nga ky parim që kosovarët kanë treguar për thellësinë e vetëdijës së tyre politike. Kosovarëve u pengon prania e hapur, e dukshme, sipërfaqësore e Serbisë. Kjo i tërbon në masën që janë të gatshëm që kundër kësaj, atëherë kur rrethanat janë të volitshme, të bëjnë gjëra të pahijshme, sikur të zbatojnë dhunë. Por atyre mund të mos ju pengojë edhe aq prezenca institucionale, zyrtare e Serbisë, përderisa ajo mbetët e groposur dikund thellë në kuadër të ndonjë dokumenti kushtetues apo traktati diplomatik. Edhe ndonjë zyrë administrative e Serbisë, aty-këtu në ndonjë enklavë, nuk prish punë, siç nuk prish punë as sot. Sepse aq i nevojitet kosovarëve që ta mbajnë në jetë iluzionin se “ne kemi pavarësi”, “ne kemi liri” dhe “ne kemi shtet” (ashtu siç i paskemi sot), krejt kjo përmes manipulimit të aspekteve simbolike, sipërfaqësore të shtetësisë.

Kam shkruar më parë se si për lëvizjen politike kosovare për pavarësi, shteti është reduktuar në një garniturë simbolesh, ritualesh e cermonish. Ai shpallet akoma pa qenë, sepse besohet se shpallja mjafton për ta krijuar. Filozofi Martin Heiddeger ka shkruar se njeriu duhet ta njoh atë që e kërkon, në mënyrë që ta di se e ka. Nuk di sa mund të thuhet se kosovarët, kolektivisht, e kanë të qartë se çka është ajo që e kërkojnë. Për kosovarët, shteti është shenjëzues bosh, pa një substancë definitive, rrjedhimisht edhe pa ndonjë referencë konkrete. Prandaj, tashmë edhe tradicionalisht, emërtimin shtet dhe pavarësi, janë të gatshëm t’ia mveshin çfarëdo situate. Megjithë rrezikun për banalizimin e gjërave, besoj se pohimi vijues përmban një të vërtëtë: për shpirtërisht të dërrmuarin popull të Kosovës, shpresa për shtetin gjithmonë ka qenë, në thelb, liria për ta pasë një ceremoni me flamur, të udhëhequr nga disa burra me tituj shtetëror. Gjithçka tjetër është e negociueshme.

Botuar te “Koha Ditore”, 31 dhjetor 2005.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s