Home

Një nga dukuritë më të keqkuptuara dhe të keqinterpretuara, por në të njëjtën kohë të popullarizuara dhe të eksploatuara në Kosovën e pasluftës është shoqëria civile. Shoqëria civile, si shumë kategori tjera shoqërore, është në të njëjtën kohë koncept dhe praktikë. Koncepti mund të veçohet nga praktika vetëm në trajtim abstrakt, në realitet koncepti informon praktikën dhe praktika formon konceptin; përmes kësaj krijohet kuptimi i çdo veprimtarie shoqërore, kështu është edhe në atë sferë të veçantë grupimesh e interesash që mban emrin shoqëri civile.

Në Kosovë, ekzistojnë paralelisht dy imazhe krejtsisht kontradiktore për shoqërinë civile. E para, e afërt me diskursin zyrtar, ekzalton shoqërinë civile si garancë të zhvillimit demokratik të Kosovës, duke e lidhur shoqërinë civile me OJQ, me fondacione, apo edhe me individë të caktuar. Ky imazh, apo, thënë më mirë, kjo ideologji, glorifikon shoqërinë civile si sferën ku gjendet potenciali i zhvillimit demokratik të Kosovës, të ligjit, të drejtësisë dhe barazisë, kundër praktikave të korruptuara që promovojnë partitë politike. Në anën tjetër është imazhi poshtërues, refuzues dhe denigrues i shoqërisë civile. Ky imazh sheh vetë shoqërinë civile si sferë korrupsioni, degjenerimi moral dhe politik, dhe veprimi anti-kombëtar. Shoqëria civile, sipas kësaj pikëpamjeje, është një nga të këqijat që ka plangosur shoqërinë kosovare, dhe që duhet të spastrohet përmes një intervenimi decidiv politik dhe shtetëror.

Në momentin që Hegeli përkufizoi shoqërinë civile si një sferë të veçantë midis aparatit shtetëror, sferës ekonomike të tregut, dhe sferës jopolitike të familjes, shoqëria civile është etabluar si një koncept i pashmangshëm për praktikën liberal-demokratike në Perëndim. Liberalët, duke vazdhuar traditën e Locke-ut, vazhdojnë ta shohin shoqërinë civile si garancë parapolitike për lirinë politike dhe tregun e lirë; ndërkaq Marksi e kritikoi shoqërinë civile si një deformim borgjez i cili fsheh diferencimin dhe eksploatimin klasor dhe koncept që krijon iluzionin e lirisë. Por shoqëria civile mbase do të kishte rënë diku thellë në arkivat e amnezisë filozofike po të mos rigjenerohej nga disidentët e ish-bllokut komunist. Ishin disidentët si Vaclav Havel, Adam Michnik e të tjerë që i dhanë kuptim shoqërisë civile në kohën tonë, duke e elaboruar një sferë parapolitike përmes të cilës mund të sfidohej legjitimiteti i regjimeve totalitare. Dhe ishte pikërisht zaptimi i mëpastajmë i këtij koncepti nga filantropët si George Soros dhe nga agjensitë zhvillimore perëndimore (siç janë USAID, DFID e të tjera) menjëherë pas shembjes së regjimeve komuniste që shoqërisë civile tani i kanë dhënë frymën e biznesit global të OJQ-ve.

Imazhi dual i shoqërisë civile në Kosovë është simptomë pikërisht e përvetësimit të konceptit të shoqërisë civile nga një varg i caktuar fondacionesh, agjensisë zhvillimore dhe OJQ-ve që si funksion kanë zbatimin e “projekteve”. Derdhja e dhjetëra miliona eurosh në emër të “zhvillimit të shoqërisë civile” i kanë shndërruar OJQ-të në aktivitet të levërdishëm ekonomik; nuk ka arsye tjetër pse në Kosovë me dy milionë banorë të ketë 2.300 OJQ, dhe që vetëm për përmirësimin e pozitës së femrave të ekzistojnë në regjistër mbi 150 OJQ. Në vend të bashkimit qytetar dhe shoqërizimit, që përbën esencën e asociacionit në shoqëri civile, OJQ-të në Kosovë kanë marrë karakterin e ndërmarrësisë, të tillë çfarë kanë bizneset e vogla. Ato karakterizohen nga grupe të vogla, nga udhëheqja e tyre në formë biznesi privat, nga mungesa e demokracisë se brendshme, nga mungesa e debatit të hapur brenda OJQ-ve, e nga mungesa e artikulimit të platformave shoqërore, në vend të së cilave artikulohen qëllime të përgjithësuara dhe në formë slloganesh si “demokracia”, “të drejtat e njeriut”, “integrimi i minoriteteve”, “barazia gjinore” e të tjera. E gjithë kjo i jep substancë pohimit se në Kosovë (sikur në shumë vende tjera post-socialiste), shoqëria civile është privatizuar. Në vend se të jetë veprim me orientim publik — të tillë çfarë e kanë konceptuar shoqërinë civile mendimtarët dhe veprimtarët nga Hegeli e këndej, shoqëria civile është shndërruar në veprimtari private. Me fjalë të tjera, ai ka marrë karakter pervers, anti-demokratik.

Simptoma tjetër që dëshmon këtë privatizim të shoqërisë civile është privatizimi i vetë konceptit të shoqërisë civile. Individë, grupe, dhe OJQ të veçanta pretendojnë pronësi mbi konceptin, duke i përjashtuar të tjerët nga shoqëria civile dhe duke privilegjuar vetën dhe njerëzit si ata si bartës të vetëm të qytetarisë dhe demokracisë. Kjo është në thelb burimi i imazhit të dyfishtë të shoqërisë civile të përshkruar më lartë. Shoqëria civile përshkruhet si e mirë apo e keqe sepse vetë kuptimi i fjalës nënkupton një segment të caktuar të shoqërisë kosovare — me fjalë të tjera, një grup të caktuar fondacionesh, OJQ-sh dhe individësh. Varësisht nga pozicioni që merret kundrejt këtij segmenti shoqëror (si bartëse e vlerave demokratike apo si promovuese e aktivitetit të korruptuar), në bazë të kësaj njeriu jep njërin nga vlerësimet për “shoqërinë civile në Kosovë”. Shoqëria civile kështu, pos që është privatizuar, është personalizuar, duke u shndërruar si veçori e individëve të caktuar (zakonisht të definuar nga pozita ku individët në fjalë marrin rrogën), dhe duke humbur karakterin burimor të një sfere shoqërore të hapur për të gjithë qytetarët, ku formohet vetë kuptimi i vlerave të shoqërisë.

Ajo që mendimtarët si Locke-u, Hegeli, Marksi e të tjerë pas tyre kanë definuar si shoqëri civile nuk është ndonjë koncept abstrakt që nuk përkon me asgjë në realitetin shoqëror. Përkundrazi, ata kanë nxjerr në ndërgjegje një sferë që në të vërtetë është karakteristikë e shoqërive moderne — për këtë arsye shoqëria civile, sikurse koncepti i kombit, është koncept i vlefshëm politik dhe sociologjik dhe jo vetëm abstraksion i kotë filozofik. Dhe si shoqëri moderne, shoqëria civile mund të thuhet se ka filluar të ekzistojë në Kosovë, në momentin që proceset e modernizimit kanë rrënuar lokalizmat dhe format arkaike shoqërore për ta konstituuar një publik, si bashkësi, si entitet historik, dhe si medium komunikativ me përmasa nacionale e globale. Shoqëria civile pra nuk përbëhet vetëm një grusht fondacionesh dhe OJQ-sh që kanë vizibilitet medial, por është një sferë e gjerë shoqërore, e tillë që ka ekzistuar para dhe që sot ekziston përkundër emërtimit që i është dhënë në rrethanat e sotme historike. Ajo sot përbëhet nga grupet si ato të viktimave të luftës, të shoqatave të ish-luftëtarëve të UÇK-së, të sindikatave e të organizatave punëtore, të organizmave formalë e jo-formalë që organizojnë jetën shoqërore në fshatra etj. Shoqëria civile ka kuptimit e jetës organizative, të veprimtarisë publike, të aktivizmit qytetar, të vetë qenies qytetar. Është humbje e madhe për vetë grupet që pretendojnë ta përfaqësojnë shoqërinë civile që kanë lejuar që kuptimi i shoqërisë civile të ngushtohet në një terminologji tekniko-administrative: fondacion, grant, projekt, trajnim.

Por si çdo dukuri tjetër shoqërore që hedh faren e antipodit të vet, e njëjta po i ndodh sot shoqërisë civile. Ky antipod po lindë të formën e grupeve qytetare, shoqatave e nismave që po lindin nga preokupimi real me problemet shoqërore e jo nga përllogaritjet buxhetore për grante, që po prodhon artikulime serioze politike e jo gjuhën e klisheve. Këto organizime “parapolitike” (nëse shërbehemi me terminologjinë e socializmit jugosllav), po e sfidojnë politikën në planin ku shihen tepër qartë dështimet e veta: në dështimet institucionale që shihen përditë në arsim, shëndetsi dhe sfera tjera të shërbimeve publike, në shkallën e tmerrshme të pabarazisë sociale, në dështimet flagrante gjatë pesë viteve në sigurimin e një mirëqenieje sociale e materiale të popullatës. Në dallim prej synimit për pushtet apo makinacionit makiavellian për “marrjen e Kalasë nga brenda”, qëllimi i aktivitetit qytetar po bëhet shpërthimi i mureve të Kalasë nga jashtë, të nxjerres së politikës nga klanizimi, izolimi dhe vetëmjaftueshmëria e saj. Demokratizimi i kësaj shoqërie nuk mund të arrihet ndryshe. Ndoshta ka gjasa që shoqëria civile të mos nënkuptojë më angazhimin për projekte e grante, por një emancipim real shoqëror. Mbase edhe termi shoqëri civile, me gjithë konotacionet pozitive e negative që ka fituar, duhet të hidhet poshtë tërësisht, ndërsa vendin e saj ta nxëjë koncepti i qytetarisë, i cili ka të bëjë sa me lirinë individuale po aq me të drejtat që duhet t’i garantojë shteti. Ndoshta më shumë se një koncept më i mirë për shoqërinë civile, na duhet një koncept i ri mbi politikën dhe shtetin.

Tekst i pabotuar, shtator 2004.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s