Home

Shifra e papunësisë në Kosovë tashmë është bërë e mirënjohur për të gjithë, sa që nuk është e nevojshme që lexuesit të kësaj gazete t’i përshkruhen përmasat katastrofike të këtij problemi. Mirëpo çështja qëndrore që duhet të brejë çdo qytetar të ndërgjegjshëm dhe që nuk ngritet sa duhet në tyreza publike është rreziku që kjo gjendje e papunësisë kronike të bëhet e përhershme. Është e qartë se në qoftë se Kosova do të ngrisë bazat e një ekonomie moderne, do të ketë nevojë për një intervenim shumë më të thellë dhe më sistematik në ristrukturimin ekonomik se sa bëhet sot.

Problemet ekonomike në Kosovë nuk janë shkaktuar vetëm nga mungesa e investimeve, apo nga bllokimi i procesit të privatizimit. Problemet administrative janë një aspekt i vogël i një problemi që është shumë më fundamental. Çështja themelore është se, sidomos gjatë dekadës së fundit, e tërë ekonomia globale po kalon në një transformin të thellë strukturor, të shkaktuar nga procesi i globalizimit dhe deindustrializimit. Kjo paradigmë e deindustrializimit, që ka përfshirë, për arsye të kundërta, edhe shtetet perëndimore edhe ato të bllokut të dikurshëm lindor, limiton dukshëm mundësitë e zhvillimit ekonomik përmes ringjalles së kapaciteteve të dikurshme industriale që kishte Kosova.

Globalizimi dhe deindustrializimi

Kapitalizmi bashkëkohor, që në dekadat e fundit po kalon në një periudhë që analistë të ndryshëm e kanë mbiquajtur periudhë globalizmi, veçohet nga një sërë procesesh fundamentale.

E para është zhvendosja e prodhimtarisë jashtë shteteve të pasura dhe në vendet me krah të lirë pune. Tekstili, pjesët e ndryshme industriale dhe mallrat konsumatore dhe tash së fundi edhe prodhimet elektronike që mbajnë firma amerikane, gjermane apo japoneze, prodhohen në vendet si Kina, Korea Jugore, India dhe shtete latino-amerikane. Kjo ka shkaktuar reduktimin e kapaciteteve prodhuese në shtetet perëndimore, dhe si pasojë rritjen e papunësisë ndër gjenerata që kanë qenë të punësuara në punë prodhuese.

E dyta është procesi i transformimit të ekonomive perëndimore në ekonomi të orientuara ndaj shërbimeve. Konsumatorizimi i shoqërive perëndimore ka bërë që një numër i madh vendesh pune të hapën në shitje. P.sh., në SHBA, në vitin 1950, punëdhënësi më i madh ishte prodhuesi i automobilave General Motors. Në vitin 2004, punëdhënësi më i madh është korporata e hipermarketeve Wal-Mart, që shet mallra konsumi. Në të njëjtën kohë, zhvillimi i sektorëve të shërbimit po ashtu është rritur si pasojë e rëndësinë gjithnjë e më të madhe të sektorit të teknologjisë informative dhe të tregjeve financiare. Njëkohësisht, vendin e prodhuesve industrialë po e nxëjnë industritë që varen nga dija dhe ekspertiza e lartë, siç janë farmaceutika dhe biokimia.

Procesi i njëjtë i deindustrializimit ka prekur thellë edhe vendet e dikurshme socialiste, por për arsye krejt të tjera. Në këto raste kemi të bëjmë jo me një transformim, por me një kolaps ekonomik. Kosova ndoqi këtë rrugë të dytë të deindustrializimit, një rrugë që vetëm u përkeqësua nga represioni dhjetëvjeçar serb dhe nga lufta.

Edhe në periudhën e socializmit, Kosova ishte ndër vendet më të pazhvilluara në Jugosllavi, dhe në vitet 1980 papunësia sillej nga 20 përqind sipas vlerësimeve zyrtare por deri në 40-50 përqind sipas vlerësimeve jozyrtare. Sot, në periudhën e një liberalizimi të mënjehershëm ekonomik, gjendja ekonomike vlerësohet të jetë, për kokë banori, edhe më e rëndë se që ishte në vitin 1989.

Shtylla e dikurshme industriale e Kosovës, e përbërë nga një numër i madh ndërmarrjesh prodhuese dhe të nxjerrjes së lëndëve të para, me përjashtim të një numri të vogël ndërmarrjesh, është shndërruar në një hekurishte që sot duket si mbeturinë nga antikviteti. Privatizimi është shpresë e vogël për ringjalljen e kapaciteteve të dikurshme. Thuhet madje, se shumë nga të interesuarit për blerjen e ndërmarrjeve të dikurshme janë të interesuar jo aq shumë për kapacitetet e tyre prodhuese se sa për vlerën e truallit në të cilën gjenden ato. Kjo domethënë se shansat janë të mëdha se privatizimi, në vend se në ngjalljen e industrive të dikurshme, do të çojë në falimentimin dhe mbylljen përfundimtare të tyre, si dhe eliminimin e çfarëdo shanse për ish-punëtorët që të gjejnë punësim në ish-ndërmarrjet e tyre.

Kjo nuk bëhet vetëm nga dëshira e investitorëve. Klima aktuale ekonomike në botë nuk favorizon prodhimin industrial, përveç nëse ai bëhet për eksport. “Mrekullia aziatike”, e zhvillimit të shpejtë të vendeve si Korea Jugore, Malajzia, Tailanda, si dhe ekonomive në ekspanzion si atyre të Kinës dhe Indisë, është pikërisht prodhimi për eksport. Industria e rëndë, ajo që dominoi në Kosovë para viteve 1990 dhe që ishte bazë e ekzistencës e dhjetëra mijëra familjeve kosovare, është gjithnjë në rënie nga konkurrenca e rreptë globale. Dikur, si pjesë e ish-Jugosllavisë dhe bllokut lindor, Kosova kishte gati të garantuar eksportin e një pjese të prodhimeve industriale, çfarëdo qoftë kualiteti apo sasia. Sot, Kosova gjendet në konkurrencë sa me vendet e rajonit, po aq me vendet e largëta si Kazakstani, Korea apo Hondurasi, ku kapitali i kompanive multinacionale shkon e tërhiqet sipas kushteve të tregut.

Kosova në paradigmën e re

Kjo domethënë se zhvillimi ekonomik i Kosovës nuk mund të ushqehet nga iluzionet për ringjalljen e ekonomisë së dikurshme. Ndërkaq, deri më tani as institucionet kosovare, as shtylla e BE-së e UNMIK-ut nuk kanë ofruar ndonjë plan të qartë strategjik për zhvillimin ekonomik në Kosovë. Ideja dominante në UNMIK, që ka bindur edhe liderët kosovarë dhe një pjesë të opinionit publik, është se krijimi i kushteve juridike dhe të tjera do të tërheqë në mënyrë gati spontane, investitorë të huaj në Kosovë. Kjo është thjesht iluzive. Arsyetimi që jepet shpesh, se investitorët nuk vijnë për shkak të tensioneve politike, nuk qëndron aspak. Investitorët e huaj sot janë aktiv në Irak, dhe nuk tremben nga turbullirat politike siç ndodhen para disa jave në Tailandë apo nga problemet e shpeshta të jostabilitetit në Malajzi, kur kanë interes ekonomik. Kompanitë multinacionale po ashtu nuk janë shoqata humanitare dhe nuk investojnë nga dashamirësia apo nga keqardhja për gjendjen ekonomike të një vendi. Elementi kryesor që tërheq investitorët e huaj janë ose fuqia e shkathtë dhe e lirë e punës, ose nxerrja e lëndëve të para. Kosova sot për sot nuk e ka as njërën as tjetrën.

Kjo domethënë se Kosovës i duhen masa të menjëhershme për hartimin dhe implementimin e një strategjie të qartë zhvillimi ekonomik. Ashiqare, pesë vitet e fundit nën administrimin e UNMIK-ut mund të konsiderohen të humbura nga pikëpamja ekonomike, sepse pos një përmirësimi minimal infrastrukturor dhe vendosja e një kuadri gjysmak ligjor, asgjë konkrete nuk është bërë në pikëpamje të zhvillimit ekonomik. Në vend të një ekonomie të organizuar, në Kosovë janë vendosur katër dimensione ekonomike: e para, të një ekonomie tregtare, të bazuar në import dhe shitje për nevoja konsumatore; e dyta, të një kapitalizmi politik, të bazuar në tenderë dhe kontrata nga administrata publike, që janë dëshmuar si fole korrupsioni si për pushtetarë të vendit, si për ata ndërkombëtarë; e treta, ekonomia e nëntokës e përbërë nga kontrabanda dhe tregtia me alkool, cigare, drogë, armë dhe njerëz; dhe e katërta punësimi në UNMIK, organizata ndërkombëtare dhe nëpër OJQ, po ashtu e levërdishme për disa, por një sektor që është gjithnjë e në rënie.

Të gjitha këto, përveç ekonomisë së nëntokës që vazhdon të jetë profitabile por me pasoja të njohura shoqërore e politike, janë ekonomikisht të paqëndrueshme dhe nuk përbëjnë kurrfarë baze për një ekonomi të shëndoshë. Ironikisht, ekonomia e nëntokës është po ashtu ndër më të globalizuarat në Kosovë — ajo përbëhet nga rrjete transnacionale, përfshinë individë pa dallim etnie, qarkullon kapital të shumtë, është efiçiente dhe kërkon shkathtësi të larta organizative dhe drejtuese. Në qoftë se Kosova do të dalë nga dallgat e kolapsit ekonomik, duhet të mësojë pak nga elementet që e bëjnë këtë sektor ekonomik të suksesshëm.

Megjithatë, ekzksiton një nevojë urgjente për marrjen e masave radikale drejt zhvillimit ekonomik. Këtu po përmendi vetëm disa mundësi.

E para, duhet themeluar pa vonesë një Agjensi të Zhvillimit Ekonomik, me detyrë primare zhvillimin ekonomik në Kosovë. Kjo agjensi duhet të jetë jo-politike dhe të këtë në staf ekspertë të huaj — mundësisht jo “ekspertë” të rangut të dytë e të tretë e më të këqij që i sjellë në Kosovë UNMIK-u por të tillë që rekrutohen drejtpërdrejtë nga institucionet e njohura botërore.

E dyta, duke ndjekur një model korean të pjesëmarrjes aktive shtetërore në zhvillimin ekonomik, Agjensia duhet të ketë në dispozicion fonde për garantimin e kredive dhe mekanizma të tjerë organizativ dhe juridik për ngritjen e konsortiumeve ekonomike në Kosovë, që kanë objektiv prodhimin për eksport. Agjensia po ashtu do të duhej të ketë rol në rekomandimin e politikave fiskale, tatimore dhe doganore që do ta stimulonin prodhimin e brendshëm. Stimulimi i prodhimit të brendshëm duhet të jetë prioritet, pavarësisht nga presionet politike, nën emblemën mashtruese të “tregtisë së lirë”, për mbajtjen e Kosovës plotësisht të hapur për import.

E treta, një pjesë e mirë e fondit të suficitit buxhetor duhet t’i përkushtohet ngritjes dhe modernizimit të kapaciteteve arsimore dhe themelimit të instituteve të reja të specializimit shkencor. Qeveria duhet ta ketë prioritet këtë punë dhe jo që sikur tani, këtë punë ta lëjë në dorë të nismës private dhe vullnetit të mirë të disa OJQ-ve.

Pasuria më e madhe që Kosova ka sot është popullata e re. Mirëpo popullata e re është shpatë me dy teha. Po nuk u investua në këtë popullatë, po nuk iu dhanë asaj shkathtësitë dhe njohuritë e nevojshme për të qenë konkurrent në një treg global të punës, Kosova do të vazhdojë të krijojë gjenerata të humbura që të vetmen perspektivë e ka mërgimin, marrjen me punë të pista apo radikalizimin politik. Që ky cikël të ndërpritet dhe që ky potencial njerëzor të shndërrohet në kapital ekonomik është e domosdoshme që kjo popullatë të përgatitet për një ekonomi të re, në të njëjtën kohë që ajo ekonomi gjendet në ndërtim e sipër përmes një intervenimi të matur shtetëror. Kjo domethënë se, ashtu siç vepruan vendet dikur të varfëra si Irlanda dhe siç po veprojnë vendet si Estonia, të stimulohet zhvillimi i sektorëve të rinjë ekonomik, të kyçur në rrjete globale të dijes dhe kapitalit, siç janë prodhimet elektronike, teknologjia informative, farmaceutika dhe biokimia. Kjo paradigmë zhvillimore duhet të zëvendësojnë fantazitë e sotme se shpëtimi ekonomik i Kosovës është rigjallja e “Trepçës” apo “Feronikelit”.

Të gjitha këto janë masa radikale mirëpo Kosova nuk ka rrugëdalje tjetër nëse do të iken nga një e ardhme e përbërë nga pabarazia drastike, skamja, korrupsioni dhe jostabiliteti i përhershëm social e politik. Megjithëse, duhet pranuar, është pak e kotë shpresa se me një administratë të tejburokratizuar si kjo e UNMIK-ut, dhe me klasën ekzistuese politike, e dhënë ndaj prioriteteve tjera, ekziston përkushtimi, vullneti dhe koncepti për një transformim ekonomik në Kosovë. Por ajo që duhet të nënvizohet është se, përkundër pohimeve të atyre që politikat e sotme ekonomike i përshkruajnë si të vetmet zgjidhje dhe të paalternativë, dhe të tjerët që nuk ofrojnë gjë tjetër pos cinizmit — alternativat dhe mundësitë për zhvillim ekonomik ekzistojnë.

Botuar te “Koha Ditore”, maj 2004.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshojeni )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshojeni )

Po lidhet me %s