Komponentët e rritjes ekonomike në Kosovë

Dëgjojmë shpesh të trumpëtohet në Prishtinë për faktin se Kosova, gjatë viteve të fundit, ka rritjen më të madhe ekonomike në rajon. Kjo është e saktë, për sa kohë që ekonomitë rajonale janë prekur (në shkallë të ndyshme), fillimisht nga kriza financiare e 2008-ës, dhe më pas nga kriza e eurozonës që ka goditur sidomos disa nga partnerët kryesorë tregtarë dhe investues në rajon, si Greqia dhe Italia. Përderisa Kroacia dhe Serbia kanë përjetuar recesione, Maqedonia dhe Shqipëria rritje të vogla, Kosova për vitin 2012 pritet të regjistrojë rritje prej 3,9% të Prodhimit Bruto të Brendshëm (PBB).

Megjithatë, nuk duhet harruar se rritja ekonomike në Kosovë është pak a shumë afër mesatarës prej 2-4% që është regjistruar në ekonomitë tranzicionale gjatë vitit 2012, siç vlerësohet kjo nga Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH). Nga kjo pikëpamje, rasti i Kosovës nuk përbën aspak rast të devijimit nga norma. Aq më tepër që, gjykuar sipas përllogaritjeve të BERZH-it (dhe disa analizave të mia për rajonin e Ballkanit), recesionet ekonomike në periferi të Evropës nga viti 2008 kanë raport të drejtpërdrejtë me ekspozimin e ekonomive kundrejt eurozonës. Rëniet ekonomike, pak a shumë si rregull, kanë qenë më të ashpra në shtetet më shumë të lidhura me eurozonën, si në aspekt tregtar, ashtu dhe atë financiar. Që nga 2008-a, Kosova është kursyer nga goditjet më të rënda të krizës për shkak të ndërvarshmërisë së ulët të ekonomisë së saj me atë të eurozonës dhe të BE-së në përgjithësi. P.sh., Kroacia, e cila eksporton shumë në BE, ka humbur më shumë nga shkaku i krizës evropiane, në terma relativ, se sa Kosova, e cila eksporton shumë pak, sepse Kroacia ka tregje në BE, kurse Kosova jo.

Sido që të jetë, kjo analizë ka më pak të bëjë me atë se ku bën pjesë Kosova në krahasime rajonale, dhe më shumë me komponentët e rritjes ekonomike në Kosovë përgjatë viteve të fundit (deri në vitin 2011, pasi ato të vitit 2012 nuk janë akoma të plota). Në një mënyrë, kjo analizë i shpalos burimet e rritjes ekonomike duke analizuar komponentët përbërës të saj. Në të njëjtën kohë, kjo nxjerr në pah paqëndrueshmërinë e shtegut aktual të zhvillimit ekonomik në Kosovë, pavarësisht rritjes nominale ose reale të PBB-së.

Të nisemi nga termat absolut. PBB-ja në Kosovë është rritur nga 1,9 miliardë euro në vitin 2001 në rreth 4,9 miliardë euro në fund të vitit 2011. Rritja ekonomike në terma të PBB-së ka qenë e vazhdueshme përgjatë viteve të pasluftës. Trendi i rritjes ka vazhduar pas shpalljes së pavarësisë më 2008 dhe i ka mbijetuar krizës financiare të 2008-ës si dhe problemeve të thella ekonomike në Evropë në vitet e mëpasme.

Ajo që na intereson ne është zbërthimi i PBB-së në komponentët e saj. Një paraqitje vizuele e kësaj jepet më poshtë, duke përfshirë të gjitha komponentët e PBB-së para heqjes së importeve (që është pjesë e formulës për llogaritjen e PBB-së).

Komponentët e PBB-së në Kosovë, 2004-2011, para heqjes së importit.

Grafikoni 1. Komponentët e PBB-së në Kosovë, 2004-2011, para heqjes së importit.

Me sa shihet, në terma absolut, pjësen dërrmuese të shpenzimeve që llogariten në PBB e përbën konsumi i amvisërive (household consumption expenditure). Formimi i kapitalit (gross capital formation, që përfshin investimet private dhe ato publike, si p.sh. në infrastrukturë) janë komponenta e dytë, eksportet e treta kurse shpenzimet qeveritare (government, final consumption expenditure) e katërta. Elementi i fundit janë shpenzimet e donatorëve (në këtë rast, pagat e punonjësve për organizatat ndërkombëtare) që siç shihet përbëjnë pjesë gjithnjë e më të vogël të PBB-së.

GDP components share

Grafikoni 2. Pjesëmarrja e kompentetëve të PBB-së, sipas përqindjes.

Një imazh tjetër na paraqitet nëse analizojmë pjesëmarrjen e secilit komponent sipas përqindjes. Nga kjo shohim rritjen më të madhe relative të rolit të investimeve publike dhe të eksporteve kundrejt konsumit të amvisërive si bartëse të rritjes ekonomike (grafikoni 2).

Nga këto dy pamje duket se kemi një ecje të mirë të rritjes ekonomike, me rritjen e investimeve dhe të eksporteve. Mirëpo, siç dihet mirë, një nga problemet kryesore të ekonomisë së Kosovës është deficiti i lartë tregtar. Rritja e vazhdueshme e importeve “han” çdo rritje nominale ekonomike, sepse një pjesë e mbivlerës së krijuar në ekonomi nxirret jashtë vendit. Kjo është arsyeja pse Kosova, në vend se t’i ketë rreth 7,3 miliardë euro PBB në vitin 2011, i ka patur vetëm 4,9 miliardë. Kjo pjesë është “humbur” nga ekonomia e vendit përmes blerjes së mallrave të jashtme. Grafikoni më poshtë ilustron se si, përkundër rritjes modeste të eksporteve, importet janë rritur më shpejt, dhe për pasojë deficiti tregtar nga viti 2004 në vitin 2011 pothuajse është dyfishuar në gati -1,8 miliardë euro.

Deficiti tregtar (eksportet - importet) i Kosovës, 2004-2011.

Grafikoni 3. Deficiti tregtar (eksportet – importet) i Kosovës, 2004-2011.

Roli i shpenzimeve qeveritare në rritjen ekonomike është theksuar shpesh nga vëzhgues të ekonomisë kosovare dhe del në pah edhe nga grafikoni 2. Mirëpo, përtej përshtypjeve sipërfaqësore, për një analizë të mirëfilltë më të rëndësishme janë trendet. Kjo pasqyrohet në grafikonin më poshtë.

Rritja vjetore e konsumit të amvisërive (kaltër), investimeve (gjelbër) dhe shpenzimeve qeveritare (kuq). Vijat e holla shfaqin trendet për secilën.

Grafikoni 4. Rritja vjetore (në përqindje) e konsumit të amvisërive (kaltër), investimeve (gjelbër) dhe shpenzimeve qeveritare (kuq). Vijat e holla shfaqin trendet për secilën.

Nga kjo shihet qartë se rritjet e komponentëve të veçanta, nga viti 2004 nuk janë të barabarta. Konsumi i amvisërive, p.sh., gjatë viteve të krizës globale financiare 2008-09, ka rënë nga 16% në -2% (dhe Kosova nuk qenka prekur nga kriza!), ndërsa ka rënë gjithashtu edhe shkalla e rritjes së investimeve nga 26% në 9%. Por, ato që janë më të rëndësishime këtu janë trendet, që na bëjnë të mundur të dallojmë tendencat afatgjata nga luhatjet e përkohshme vjetore. Është e qartë se përderisa trendi i shpenzimeve të amvisërive është i pandryshuar (“flat” – vija e drejtë e ndërprerë e kaltër), shpenzimet qeveritare janë në rritje të përhershme (vija e drejtë e ndërprerë e kuqe). Në rritje janë edhe investimet, mirëpo edhe këtu, me lehtësi mund të supozojmë se bëjnë pjesë investimet kapitale të qeverisë, dhe veçanërisht pas vitit 2010 autostrada Morin-Merdare. Kjo na bën të konstatojmë se investimet dhe shpenzimet qeveritare janë pak a shumë bartësi kryesor i rritjes ekonomike, pasi që rritja ekonomike nuk po përkthehet në rritje më të madhe të nivelit të konsumit, çka domethënë se në mesatare, amvisëria kosovare nuk po bëhet më e pasur se që ka qenë, pasi që konsumi i vitpërvitshëm, mesatarisht, nuk po ndryshon.

Shifrat tregojnë qartë dallimin midis shkallës së rritjes së konsumit të amvisërive dhe atë të shpenzimeve qeveritare si pjesëmarrëse në PBB. Ndërsa shihet një vijë e qartë ndarëse para dhe pas vitit 2008. Para vitit 2008, rritja e shpenzimeve të konsumit të amvisërive ishte 6-16%, kurse pas vitit 2008, kjo shkallë bie në -2-10%. E kundërta vlen për shpenzimet qeveritare, që pas vitit 2007 (ardhjes në pushtet të qeverive Thaçi 1 dhe 2), rritën 10-17% në vit. Nëse kërkohet shpjegim për rritjen ekonomike në Kosovë pas vitit 2008, është ky.

Ndërsa ka indikacione të qarta në këto të dhëna se rritja ekonomike nuk po përkthehet në përmirësimin e gjendjes ekonomike të familjeve kosovare. Të dhëna solide për të ardhurat në Kosovë për momentin nuk kemi. Mirëpo, mund t’i nxjerrim disa indikacione nga të dhënat me të cilat posedojmë. Periudha pas vitit 2007 shënon një periudhë të rritjes enorme të inflacionit (shih më poshtë). Amvisëritë kosovare (në mesatare) jo që nuk janë bërë më të pasura, por kanë luftuar që t’i mbijetojnë shtrejtimit të përgjithshëm të kostos së jetesës. Logjika është kjo: po të kishim të bënim me një rritje të të ardhurave të familjeve kosovare si rezultat i rritjes ekonomike, do të pritnim një rritje të konsumit pavarësisht inflacionit. Çmimet shtrejtohen, por për shkak se të ardhurat janë më të mëdha, familja mund të konsumojë ato që ka konsumuar, si dhe ta shtojë konsumin edhe më tepër. Mirëpo, ajo që shohim është se pas vitit 2008, rritjet dhe rëniet e shpenzimeve të amvisërive janë diktuar pothuajse krejtësisht nga inflacioni. Këtë e ilustron më së miri sinkronizimi i përkryer që ekziston midis shkallës së rritjes së shpenzimve të konsumit të amvisërive dhe atë të inflacionit në grafikonin 5 më poshtë. Siç shihet qartë, pas vitit 2007, rritjet e shpenzimeve janë pak a shumë baraz me shkallën e inflacionit, që domethënë se “llufti” midis shpenzimeve të domosdoshme dhe atyre të shtuara (të konsumit përtej nevojave bazike), për shumë familje vetëm po zvogëlohet. Para vitit 2007, përderisa inflacioni kishte rritje të vogël, ose madje kishte edhe deflacion (rënie të çmimeve), shpenzimet rriteshin për rreth 5% në vit, që tregon për një lloj pasurimi të amvisërive, që shpenzojnë më shumë se në vitin e shkuar. Mirëpo, pas 2008-ës, rritja e shpenzimeve është shumë afër shkallës së inflacionit, çka tregon se familjet kosovare po detyrohen të shpenzojnë më shumë vetëm që të ruajnë standardin aktual të jetës, ndërkohë që rritjet e shpenzimeve nuk po kompenzohen me rritje të të ardhurave. Thënë troç: familja mesatare në Kosovë nuk ka përfituar fare nga rritja ekonomike në Kosovë nga viti 2008.

Inflacioni në Kosovë nga viti 2002.

Inflacioni në Kosovë nga viti 2002.

Grafikoni 5. Shkalla e rritjes së shpenzimeve të konsumit të amvisërive (kaltër) dhe shkalla e rritjes së inflacionit (kuq). Amvisëria kosovare nuk po pasurohet, por po shpenzon më tepër vetëm që t'i bëjë ballë inflacionit.

Grafikoni 5. Shkalla e rritjes së shpenzimeve të konsumit të amvisërive (kaltër) dhe shkalla e rritjes së inflacionit (kuq). Që nga viti 2007, amvisëria kosovare nuk po shpenzon më tepër sepse po bëhet më e pasur, por po shpenzon më tepër që t’i bëjë ballë inflacionit.

Këtu hyn edhe një element tjetër interesant, që dëshmon për plotësimin e nevojave të financimit të amvisërive në kushtet e inflacionit të lartë. Duket se ekziston një korrelacion i drejtpërdrejtë midis rritjes së konsumit të amvisërive dhe të rritjes së nivelit të borxheve të sektorit privat (shih grafikonin 5 më poshtë). Me fjalë të tjera, për ta mbajtur nivelin e shpenzimeve (për të përballuar shtrejtimin e jetës), amvisëritë kosovare po futen në borxhe gjithnjë e më të mëdha. Duke marrë parasysh se në Kosovë huatë bankare merren me norma ta papara interesi, ngarkimi i amvisërive kosovare me borxhe do të ketë pasoja afatgjata nëse investimet e bëra nga amvisëritë (p.sh., në patundshmëri) nuk ruajnë qëndrueshmërinë e tyre.

Rritja e konsumit të amvisërive në PBB, rritja e importeve dhe rritja e borxhit të sektorit privat.

Grafikoni 6. Rritja e konsumit të amvisërive në PBB (sipër), rritja e importeve (mes) dhe rritja e borxhit të sektorit privat (poshtë).

Rritja vjetore e konsumit të amvisërive dhe e kredive.

Grafikoni 7. Rritja vjetore e konsumit të amvisërive (kaltër) dhe e borxheve në sektorin privat (gjelbër).

Sidomos grafikoni i mësipërm (7) ilustron ndërlidhshmërinë e thellë midis shpenzimeve të amvisërive dhe të rritjes së borxheve të sektorit privat në ekonominë kosovare. Në këtë grafikon, ku tregohet rritja vjetore e këta dy indikatorëve, shihet një sinkronizim relativisht i fortë midis këtyre dyjave, ndërkohë që shkalla e rritjes së borxheve është më e lartë se sa shkalla e rritjes së konsumit. Natyisht, po të kishim të dhënat e vitit 2012, do të kishim një pasqyrë edhe më të plotë. Ndërsa shpresoj që ta plotësojë analizën kur të botohen këto të dhëna, trendet na bën të kujtojmë se ndryshimet nuk do të jenë edhe aq drastike.

Çka domethënë kjo? Natyrisht, kjo është analizë tejët e kufizuar për të ardhë në konstatime solide. Mirëpo, nga këto që shohim këtu i kemi dy përfundime paraprake. E para është se rritja e PBB-së në Kosovë është rezultat kryesisht i rritjes së shpenzimeve qeveritare dhe i investimeve (sidomos atyre në infrastukturë), dhe jo i rritjes së konsumit (çka do të nënkuptonte edhe rritje të të ardhurave) të amvisërive kosovare, që janë në trend të njëjtë prej vitesh. Ky trend madje ishte rrezikuar nga kriza e vitit 2008. Që nga atëherë, amvisëria mestare kosovare nuk shpenzon më tepër se është më e pasur, por sepse duhet t’i bëjë ballë shtrejtimit të kostos së jetesës.

E dyta është se rritja e konsumit po kushtëzohet gjithnjë e më shumë nga kredidhënia, çka nënkupton se një pjesë të rritjes ekonomike po e financon borxhi në rritje i sektorit privat. Ndërkohë që rritja eksponenciale e deficitit tregtar dëshmon se zhvillimi industrial që do të rezultonte në rritje të eksporteve dhe zëvendësim të importeve nuk është duke ndodhur në shkallë të mjaftueshme për të parandaluar rritjen e importeve.

Çka do të thotë kjo në aspektin e një analize ekonomike politike, e cila nuk mund të mjaftohet vetëm me shifra pa analizuar marrëdhëniet shoqërore dhe raportet klasore që konstituojnë strukturën ekonomike? Mund të shtrohet një hipotezë, që besoj se është mjaftueshëm e qëndrueshme: se përfituesit më të mëdhej nga rritja ekonomike në Kosovë (krejt, si gjithnjë, në terma relativ) nuk është familja mesatare në Kosovë, por janë importuesit (si pasojë e tregut në rritje për importe), kontraktorët e qeverisë (si pasojë e rritjes së shpenzimeve dhe të investimeve qeveritare) dhe bankat (si pasojë e rritjes së borxheve). Kemi pra tri fraksione klasore që dominojnë ekonominë kosovare: kompradorët (kapitalistët tregtarë të mallrave të jashtme), kapitalistët politikë (biznesmenët e lidhur sidomos me partinë në pushtet, përfitues nga kontratat qeveritare) dhe kapitali i organizuar financiar (bankat, që në Kosovë janë kryesisht të huaja). Ajo që është e përbashkëta e këtyre tre fraksioneve shoqëroro-ekonomike është rentierizmi. Në terma ekonomik, renta, kundrejt profitit, është përfitim i realizuar përmes aktiviteteve “joproduktive”, në kuptimin ekonomik të fjalës. Çështja është se, në terma ekonomik, ndonëse importuesit, kontraktorët e qeverisë dhe bankat, si organizata komerciale, realizojnë “profit”, ky “profit” rezulton jo nga risku i ndërmarrë nga investimet në krijimin e kapitalit produktiv, por nga kontrolli dhe monopoli mbi resurse të caktuara – rrjedhes së mallrave nga jashtë (kompradorët), kontrolli i parave (bankat) dhe të lidhjeve të privilegjuara politike (kapitalistët politikë). Ndonëse rentierizmi është i pranishëm gjithandej ekonomive kapitaliste, në Kosovë kapitalizmi rentier përbën formën dominante të akumulimit të kapitalit, pasi që sektorët rentierë përbëjnë sektorët më “profitabil” të ekonomisë kosovare.

Pyetja është, sa është i qëndrueshëm ky kurs, në terma të pastër ekonomik? Faktori i parë është se, pa një rritje reale të bazës industriale, investimet qeveritare, sidomos ajo në të cilën është përqëndruar qeveria Thaçi 2 (infrastuktura rrugore), do të paraqesin një barrë gjithnjë më të madhe dhe më të paqëndrueshme fiskale. Shteti i Kosovës, megjithatë, ka kapacitete të ulta financiare (lidhur me këtë shih këtë dhe këtë shkrim timin) dhe nuk përballon dot një rritje të deficiteve çfarë kërkon ruajtja e shkallës aktuale të rritjes së shpenzimeve. Ndërkohë që, struktura e dobët eksporteve (shënim: linku çon në blog-un tim në gjuhën angleze) dëshmon se pozicionimi i Kosovës në ekonominë rajonale, evropiane dhe botërore nuk po tregon shenja përmirësimi. E dyta është se, mbështetja në rëmitanca nuk mund të vazhdojë pafundësisht. Nëse Kosova ndjek trendet e shteteve tjera të rajonit, pas një periudhe, remitancat do të bien, pavarësisht zhvillimeve ekonomike, si pasojë e trendeve demografike. E treta është se, kredidhënia në Kosovë po derdhet kryesisht në ndërtimtari dhe shërbime tregtare, çka dëshmon se nuk ka ndryshim në strukturën e investimeve në Kosovë, jashtë atyre që janë bërë këto dhjetë vitet e fundit. Kjo do të thotë se edhe rritja e kredive, që edhe ashtu është zvogëluar që nga viti 2008, mund të shkojë drejt zvogëlimit të mëtejmë, sidomos nëse ka rritje të kredive të këqija, çka mund të rezultojë në rritjen e mëtejme të normave të interesit (bankat kurrë nuk mund ta ndalin tërësisht kredidhënien, pasi që synimi i tyre është një optimum midis riskut dhe fitimeve nga stoku i kredive, që llogaritet në normën e interesit). Krejt këto dëshmojnë për nevojën për një ndryshim radikal të kursit ekonomik, por i cili domosdoshmërisht duhet të paraprihet nga një thyerje politike e aleancave (eksplicite e implicite) shoqërore e klasore që ruajnë dhe përfitojnë nga struktura e kapitalizmit rentier në Kosovë. Le të jetë ky urimi im jomodest për vitin 2013.

Varshmëria në remitanca në Ballkanin Perëndimor

Në zhvillim e sipër të një hulumtimi nxora një të dhënë interesante mbi rolin e remitancave (dërgesat financiare të emigrantëve) në ekonomitë e Ballkanit Perëndmor. Ndonëse është ditur se Kosova dhe Shqipëria janë dy nga vendet me varshmëri të madhe në remitanca (p.sh., në Kosovë, llogaritet se rreth 25% e ekonomive familjare pranojnë remitanca), nuk është gjithmonë e qartë se çfarë faktori remitancat përbëjnë në ekonominë në përgjithësi. Kjo llogari e bërë dhe e paraqitur në grafikun më poshtë tregon se niveli i varshmërive në remitanca është i ndryshëm. Në njërin ekstrem është Kosova, ku remitancat vazhdojnë të formojnë mbi 12% të Prodhimit Bruto të Brendshëm (PBB). Në ekstremin tjetër është Kroacia, ku remitancat janë faktor i neglizhueshëm për nga efekti në PBB (më pak se 1%). Për pjesën tjetër të shteteve duket se në vitet e fundit ka ndodhur një konvergjencë në afër 7% të PBB-së.

Ajo që vlen të shënohet është se nga viti 2007, për shumicën e shteteve vërehet një rënie e rëndësisë së remitancave në PBB. Kjo domethënë se shtete si Shqipëria dhe Bosnja gradualisht po zvogëlojnë peshën e remitancave në ekonomi, duke rritur bazën e tyre ekonomike. Ekonomia e Kosovës ndërkaq, akoma varet shumë nga remitancat dhe çdo rënie e tyre ka efekt shumë më të madh në rritjen ekonomike të vendit.

Remitancat si përqindje e PBB-së në shtetet e Ballkanit Perëndimor

Struktura e investimeve në Kosovë

Javët e fundit në shtypin dhe sferën publike në Kosovë është ndezur sërish debati për privatizimin. Duket se shtytës për këtë ishin një numër zhvillimesh. E para është përmbyllja e pritur e kontratës për kalimin në pronësi të konsortiumit turk Limak-Çalik të Distribucionit të KEK-ut (KEDS) (për çmimin absurd prej rreth 26 milionë eurosh), që pritet të ndodh gjatë këtij muaji. E dyta janë zërat e protestës së ngritur kundër këtij privatizimi, bashkë me atë të PTK-së, në njërën anë nga Lëvizja Vetëvendosje e njohur për qëndrimin e saj kundërshtues ndaj privatizimit, por edhe nga BSPK-ja dhe grupe të tjera shoqërore dhe qytetarë që janë shprehur kundër përmes një peticioni. Midis këtyre ishin edhe disa debate të nxitura nga një shkrim në dy seri i mikut tim Lumir Abdixhiku, i cili është kritik ndaj politikave qeveritare, por ku ai përpiqet të argumentojë se problemi nuk qëndron tek privatizimi si i tillë, por te mënyra se si ai po implementohet në Kosovë. Në këta rreshta do të përqëndrohem në disa pika të argumentit të shtruar aty më shumë se në debatet e tjera politike, sado që debati mbi politikat ekonomike, nga i gjithë spektri ideologjik opozitar (ta quajmë kështu kushtimisht) në Kosovë po reduktohet në sllogane populliste dhe rrjedhimisht po degradon nga cilësia e tij intelektuale.

Boshti kryesor i argumentit të Lumirit është ideja, e argumentuar si në baza doktrinare ashtu dhe në empirike (por duke u referuar në studime të pacituara) se zhvillimi ekonomik duhet të mbështetet në sektorin privat. Interesant është se një qëndrim të ngjashëm shprehu edhe përfaqësuesi i Odës Ekonomike të Kosovës, organizatës që deri dikur drejtohej nga ministri aktual i Zhvillimit Ekonomik Besim Beqaj por që kohët e fundit sikur kishte dalë në pozicione kritike ndaj politikave qeveritare. Oda Ekonomike bashkë me grupet tjera përfaqësuese të biznesit nga një pozicion kritik dolen në mbështetje të parezervë për privatizimin e KEDS-it dhe të PTK-së.

Krejt në rregull në aspektin doktrinar, sidomos kur publiku kosovar terrorizohet gjithnjë me fantazmën e socializmit, që na paskësh qenë një katrahurë totale ekonomike (dhe një argument i çuditshëm për një shoqëri si puna e Kosovës që nuk ka histori të zhvillimit kapitalist dhe gjithë bazën industriale që e ka e ka trashëguar nga socializmi). Krejt në rregull, edhe kur paraqiten fakte për rëndësinë akuale të sektorit privat në Kosovë, i cili përpjestimisht punëson më tepër persona se sa sektori publik i marrë përgjithësisht (pra duke përfshirë ndërmarrjet publike si PTK dhe KEK por edhe administratën shtetërore, arsimin publik etj.). Por, hajde ta marrim se na pëlqen shumë koncepti neoliberal (ose libertarian, siç e parapëlqen Lumiri) për idenë se sektori privat duhet të jetë motori i zhvillimit ekonomik, dhe se shteti nuk duhet të ketë rol në këtë punë përveç si një mbrojtes i pronës private dhe eventualisht si rregullator i disa fushave që tregu nuk mund t’i vetë-rregullojë.

Edhe nëse e marrim këtë bazë, ne sërish ballafaqohemi me problemin e madh të dobësisë së madhe strukturore të sektorit privat në Kosovë. Në një aspekt të këtij problemi pata aluduar në një shkrim të mëparshëm ku tregoj se një prej problemeve të sektorit privat në Kosovë është ekonomia në shkallë. Shumica e bizneseve në Kosovë janë të vogla. Ato janë firma kryesisht në pronësi familjare dhe shumica syresh merren me tregti ose shërbime të thjeshta. Ndër pak industri ku sektori privat ka patur sukses koncentrimi i kapitalit dhe rrjedhimisht kalimi në ekonomi të shkallës është në tregti (me firma si Elkosi dhe firma të tjera të mëdha tregtare) dhe deri dikund në ndërtimtari. Sektori privat nuk ka arritur të rigjenerojë industritë e dikurshme të Kosovës, dhe sidomos bazën bujqësore, minerare dhe energjetike që kanë shërbyer si shtyllë e industrializimit të Kosovës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Në njëfarë mënyre, sektori privat i Kosovës është vazhdim dhe evoluim i ekonomisë së shërbimeve të viteve 1990, e jo asaj industriale të viteve 1970.

Pa ekzagjerim mund të thuhet se sektori privat në Kosovë nuk investon pothuajse fare në sektorët e rëndësisë strategjike për zhvillimin e Kosovës. Për ta vërtetuar këtë desha ta ofrojë këtë pasqyrë të dhënash që kam përpiluar nga të dhënat e botuara nga Banka Qëndrore e Kosovës (BQK). Kjo tabelë është pasqyrë e strukturës të kredive në ekonominë kosovare, sipas sektorëve ekonomikë. Nga një këndvështrim tjetër mund të thuhet se po kjo tabelë na reflekton edhe strukturën e investimeve në ekonominë e Kosovës, duke treguar se ku është më së shumti i përqëndruar kapitali investues. Për ta ndërtuar krahasimin që dua ta bëj, në tabelë jam përqëndruar vetëm në katër sektorë: nga ai industrial (prodhues) në miniera, energjetikë dhe në ndërtimtari, ndërsa nga ai i shërbimeve në tregtinë.

Siç shihet, nga 918,2 milionë eurove të lëshuara në formë kredie për bizneset kosovare, pjesa më e madhe janë orientuar në shërbime, dhe pjesa më e madhe në tregti (afër 68% e totalit të investimeve në Kosovë). Vetëm 3.3% e totalit të kredive (rrjedhimisht edhe investimeve private) në industri janë orientuar drejt minierave dhe energjetikës. Ky është një indikator i qartë i strukturës jashtëzakonisht të brishtë ekonomike të Kosovës. Sektorët tradicionalë industrialë të Kosovës përfitojnë jashtëzakonisht pak investime nga sektori privat. Sektori privat i Kosovës (duke përfshirë bankat si dhe bizneset) deri më tani nuk kanë treguar interesimin e vet për të investuar në industri, dhe sidomos jo në xehtari dhe energjetikë (dhe sipas të dhënave të tjera e dimë se niveli i kredive për bujqësi është gjithashtu jashtëzakonisht i vogël).

Është deri dikund e çuditshme pra që të mbrohet privatizimi në emër të sektorit privat, kur shtyllat themelore për zhvillimin e sektorëve industrialë nuk janë aty. Të kota janë thirrjet në sektorin privat kosovar kur në të vërtetë i vetmi sektor privat që po shfaq interesimin të investojë në asetet publike në Kosovë janë konsortiumet turke dhe spekulantët financiarë nga Londra, Wall Street dhe Dubai. Sektori privat i brendshëm kosovar nuk i ka kapacitetet financiare, organizative dhe as profesionale që me forcat e veta të rigjenerojë dhe ringjallë industritë e dikurshme të Kosovës, as të bëjë investimet e duhura në sektorët ekzistues si telekomi ose energjetika. Ky është realiteti që e din gjithkush por që sikur harrohet kur flitet për nevojën e mbështetjes së zhvillimit ekonomik mbi sektorin privat. 

Cila është zgjidhja këtu? Kosova nuk mund të mbijetojë si një ekonomi e shërbimeve tregtare pa prodhim. Kosova ka ndjekur këtë rrugë gjer në këtë pikë falë ndihmave nga jashtë dhe remitancave. Por kjo nuk është rrugë e qëndrueshme dhe vazhdimi i trendeve negative ekonomike në Evropë pashmangshëm do të krijojë probleme të mëdha jo vetëm në papunësi dhe varfëri, por edhe në mundësinë e një krize fiskale të shtetit që pothuajse është e garantuar nga politikat e investimeve të mëdha kapitale (lexo: autostrada) që ndjek qeveria aktuale.

Andaj, rigjenerimi industrial i Kosovës i ka dy rrugë. Rruga e parë është privatizimi i shpejt dhe shitja e aseteve kryesore industriale (energjetikës dhe minerave) firmave të huaja. Këto firma zgjidhin problemin e investimeve në plan afatshkurtër, sepse këto firma supozohet se kanë mundësitë e tyre financiare (qoftë të brendshme, qoftë përmes kredive të lira të marrura nga bankat e huaja) dhe edhe ato organizative (si të stafit menaxherial, qasjes në tregje të jashtme etj.). Mirëpo në plan afatgjatë Kosova humb përfitimin e mbivlerës nga asetet e veta dhe pasuria e vet natyrore – profitet tërhiqen jashtë vendit, investimet zvogëlohen, punësimi ngelet në minimumin e nevojshëm operativ, nuk ka nxitje për investime në avancim industrial drejt industrive përpunuese dhe teknologjike etj.

Rruga e dytë është më e kushtueshme në fillim, por krijon bazament të qëndrueshëm për zhvillim afatgjatë. Kjo rrugë nuk thotë që asetet industriale duhet të mbetën vetëm në pronësi publike për hir të pronës publike, por se pronësia publike është pjesë e një strategjie të gjithmbarshme për zhvillim industrial. Kjo strategji nuk fillon dhe mbaron me privatizimin, por me ristrukturimin e plotë institucional, duke filluar nga sektori financiar (duke themeluar, p.sh., një Bankë Zhvillimore për investime strategjike përmes kredive të lira), ai arsimor (duke investuar në kapacitetet profesionale dhe shkencore në fushat e rëndësishme për këta sektorë) dhe ai ekonomik (duke kryer reformat e duhura organizative në mënyrë që ndërmarrjet publike të operojnë profesionalisht dhe jashtë ndikimeve politike dhe klanore).

Kjo është rruga e shtetit zhvillimor, koncept që kam shtjelluar më parë. Rruga e shtetit zhvillimor është më e ngadalshme, më e vështirë dhe ka më shumë sfida. Por është rrugë për zhvillim të sigurt dhe të qëndrueshëm, ku ekonomia e Kosovës funksionon në radhë të parë në shërbim të vendit, dhe jo të interesave të jashtme. Problemi i Kosovës nuk është thjesht privatizimi apo parapëlqimet doktrinore për sektorin privat apo atë publik. Sfida e Kosovës është ndërtimi dhe ndjekja e një kursi afatgjatë zhvillimor, i cili do të përcaktojë të ardhmen jo vetëm të gjeratave të sotme por edhe atyre të ardhme. Ndyshe potencialet ekonomike, burimet natyrore dhe pasuria e Kosovës do të mbizotërohen nga interesat e jashtme, ndërsa të riut kosovar, atij që nuk ka privilegjin të jetë i lidhur me paranë ose pushtetin, i jepet një dhe vetëm një mundësi për të mbijetuar: ikja nga Kosova.

Sfida e shtetit zhvillimor*

Problemi i zhvillimit ekonomik në Kosovë nuk është problem i nivelit të politikave. Ai është problem i strukturës së vetë shtetit.

Në terminologjinë e ekonomisë politike bëhet një dallim midis politikave kuantitative ekonomike dhe politikave strukturore ekonomike. Politikat kuantitative janë politika që synojnë kontrollin e cikleve afatshkurtëra ekonomike përmes ndërhyrjeve kuantitative: stimulimi fiskal (ulja apo rritja e tatimeve dhe/ose e shpenzimeve qeveritare), rritja apo zvogëlimi i normës së kamatave, ndërhyrja përmes politikave monetare; me fjalë të tjera, politika që synojnë orientimin e ekonomisë në njërin apo tjetrin kah përmes menaxhimit të parametrave makroekonomik.

Këto janë politika që në të shumtën e rasteve preokupojnë ekonomistët e rëndomtë dhe burokracinë fiskale të shtetit (si ministritë për financa apo bankën qëndrore), apo edhe politikanët e orientimeve të kundërta ideologjike që shprehin nevojën për masa të njërit apo tjetrit lloj. Këto grupe i gjen shpesh në ballafaqim me problemet ekonomike duke u marrë me nevojën për ose efektet e politikave të kësaj natyre: p.sh., jepen argumente për nevojen e uljes së taksave ndaj bizneseve, në mënyrë që të nxiten investimet; për nevojën që të stimulohet kërkesa përmes rritjes së shpenzimeve publike; debate mbi uljen apo rritjen e TVSH-së apo të akcizes apo të normave të tatimit etj. Në fundament është se debati krejtësisht sillet rreth përdorimit të mekanizmave ekzistues makroekonomik si përgjigje ndaj zhvillimeve ciklike ekonomike.

Politikat strukturore ekonomike janë thelbësisht të ndryshme nga ky lloj politikash. Kuptohet, në ekonomi të avancuara dhe komplekse, çfarë janë p.sh. vendet e Evropës perëndimore apo SHBA-të, debati politik përqëndrohet kryesisht në nivel të politikave kuantitative. Pavarësisht se kriza financiare e vitit 2008 nxiti nevojë për ndërhyrje shumë më të thella shtetërore në ekonomi, debatet megjithatë sillen rreth politikave kuantitative.

Rast konkret është kriza e borxheve sovrane në Evropë. Në njërën anë janë militantët e disiplinës fiskale, siç janë krerët e ministrive të Financave të shteteve si Gjermania dhe Holanda, që kërkojnë reduktime të ashpra të shpenzimeve buxhetore, pavarësisht kostos dhe pasojave ekonomike dhe sociale. Në anën tjetër janë keynes-ianët, që zhvillojnë argumentin që kriza fiskale mund të tejkalohet vetëm përmes rritjes ekonomike, që në periudhë krize arrihet pikërisht përmes ruajtjes së nivelit të lartë të shpenzimeve publike, e jo reduktimit drastik të tyre. Në secilin rast, argumenti nuk është mbi transformimin fundamental të strukturës së ekonomisë, por për menaxhimin e situatës përmes instrumenteve makroekonomike që i posedon shteti: politika tatimore, politikat e shpenzimeve publike dhe politika monetare. Në këta shembuj, struktura ekonomike është komplekse dhe relativisht autonome nga politika ndërsa në ndryshime strukturore shteti mund të ndërhyjë vetëm në margjina.

Në rastin e shteteve në zhvillim, problemi i zhvillimit ekonomik shtrohet në formë krejtësisht tjetër. Ndonëse edhe shtetet në zhvillim (si puna e Kosovës) kanë në dorë instrumente makroekonomike (siç është politika fiskale apo ajo buxhetore), problemet themelore ekonomike të vendeve në zhvillim nuk janë të natyrës ciklike, por strukturore. Me fjalë të tjera, përgjigja e shtetit duhet të orientohet kah transformimi strukturor i ekonomisë, për ta orientuar atë drejt krijimit të mbivlerës dhe shtimit të normës së akumulimit dhe, rrjedhimisht, rritjes ekonomike në përgjithësi.

Me një fjalë, politikat e shtetit duhet të jenë strukturore, të tilla që synojnë transformimin fundamental të përbërjes ekonomike të vendit.

Dallimi mund të përshkruhet edhe në këtë mënyrë. Nëse ti je një shtet, ekonomia e së cilit prodhon një milion automobila, ndërsa ti si qeveri me stimuj fiskal (p.sh., ulje taksash) synon të nxisësh investime tek firmat që ato t’i prodhojnë 1,2 milion automobila, ky është menaxhim makroekonomik i rritjes ekonomike përmes politikës kuantitative. Politika strukturore, ndërkaq, synon që ta krijojë një industri të automobilave aty ku ajo nuk ekziston fare.

Për fat të keq, doktrina e ngushtë makroekonomike që dominon institucionet si Fondi Monetar Ndërkombëtar, e që ka si paradigmë stabilitetin makroekonomik, nuk e bën këtë dallim thelbësor dhe shtetet në zhvillim trajtohen njësoj si ato të zhvilluara.

Duhet të jetë më se e qartë se çfarë gabimi fundamental është ky. Dhe sa i përçudnuar është diskursi ekonomik në ato vende në zhvillim (si puna e Kosovës) ku debati publik dhe politikat qeveritare, të futura në kornizën konceptuale të institucioneve si FMN-ja, përqëndrohen në politika kuantitative, thuajse në Kosovë kemi të bëjmë me një strukturë ekonomike gjermane ose suedeze, apo ku dallimi midis ekonomisë kosovare dhe asaj të Gjermanisë apo Suedisë reduktohet në një shprehje të dallimeve në parametra kuantitativë si bruto prodhimi, deficiti buxhetor apo shkalla e papunësisë.

Jo vetëm që ekzistojnë dallime të mprehta strukturore midis ekonomive të zhvilluara dhe atyre në zhvillim, por edhe historia e suksesit në zhvillim na mëson ndryshe. Shtetet që historikisht kanë patur suksesin më të madh në transformim ekonomik janë pikërisht ato që kanë zbatuar politika strukturore ekonomike. Pra ku shteti nuk është vetëm një menaxher që ndërhyn me masa të kufizuara makroekonomike (ndonëse ato nuk janë të parëndësishme), por ku ai luan një rol aktiv në nxitjen e transformimit industrial të vendit. Me një fjalë, ku shteti drejtpërsëdrejti drejton dhe orienton transformimin strukturor të ekonomisë së vendit, duke nxitur krijimin e industrive të reja apo zgjerimin dhe transformimin e atyre ekzistuese, jo vetëm përmes stimujve makrofiskal, por përmes ndërhyrjeve direkte me subvencione, mbështetje organizative, proteksionizëm, dhe lehtësime të tjera të llojllojshme që favorizon ndërtimin e bazës prodhuese.

Ky është përshkrimi që zakonisht futet nën kategorinë e shtetit zhvillimor. Shtet zhvillimor është ai i cili përmes mekanizmave shtetëror nxit transformime fundamentale në përbërjen ekonomike të vendit, duke rritur bazën industriale të vendit dhe duke e bërë atë bazë industriale konkurrente në nivele rajonale dhe globale.

Studimet ekzistuese nuk tregojnë për një model të vetëm të shtetit zhvillimor. Shtet zhvillimor ka qenë Japonia, me avancimin e saj të shpejtë industrial pas vitit 1945; një tjetër shtet ka qenë Korea e Jugut, e cila ka ndjek një trajektore të zhvillimit të shpejt gjatë dhe pas viteve 1960; sot shembulli kryesor është Kina, e cila me një model krejtësisht tjetër ka arritur që nga vendi më i varfër në botë, të katapultojë në ekonominë e dytë më të madhe në botë. Para këtyre, Gjermania gjatë industrializimit të saj të shpejtë gjatë shekullit XIX, apo ekspanzioni i ekonomisë amerikane gjatë New Deal-it të viteve 1930 dhe 1940 tregojnë se shteti zhvillimor nuk është vetëm një karakteristikë aziatike. Mirëpo veçori e të gjitha këtyre rasteve është që shteti ka luajtur rol qëndror në transformim ekonomik, qoftë përmes planfikimit, qoftë përmes orientimit të investimeve në industri të caktuara, qoftë pëmes shpenzimeve publike që i kanë komplementuar sektorët ekzistues ekonomik, siç janë p.sh. investimet në arsim dhe shkencë që janë në funksion të inovacionit dhe zhvillimit teknologjik.

Sido që të jetë, sfida e shtetit zhvillimor nuk është vetëm ekonomike. Shteti zhvillimor është në radhë të parë një problem i shtetndërtimit. Ky problem përfshin strukturimin e shtetit në atë mënyrë që (1) i jep dikastereve ekonomikë jo pronësi dhe kontroll mbi industritë, por fuqi për orientimin dhe bashkërendimin e aktiviteteve të aktorëve ekonomikë; (2) që favorizon planifikimin afatgjatë kundrejt përfitimeve afatshkurtëra; (3) krijon kushte për fuqizim të aktorëve ekonomikë (siç janë firmat industriale) jo vetëm për përmbushje të nevojave lokale (pra për autarki vendore), por për të qenë pjesëmarrës konkurrentë në ekonominë botërore; (4) që gëzon kontroll të konsiderueshëm mbi sistemin financiar të vendit; dhe (5) e demokratizon procesin zhvillimor duke i bërë hisenikë në të jo vetëm kapitalistët, por edhe sindikatat, punëtorët dhe entitetet publike siç janë pushtetet lokale.

Shteti zhvillimor për të cilin bëhet fjalë këtu nuk është ai i cili ushtron kontroll total burokratik mbi një ekonomi që synon autarki të plotë, por ai i cili ka kapacitet të ndërhyjë në koordinimin dhe planifikimin ekonomik përbrenda kornizave të një ekonomie kapitaliste të orientuar drejt konkurrueshmërisë në ekonominë botërore.

Në Kosovë, në rrethanat aktuale politike, dhe në konfiguracionin aktual politik dhe ideologjik, një lëvizje drejt shtetit zhvillimor duket i pamundur. Mirëpo, kjo nuk e pengon elaborimin e shtetit zhvillimor si një projekt politik opozitar dhe alternativ kundrejt asaj që është pa diskutim një model krejtësisht i dështuar ekonomik i aplikuar nga qeveria aktuale. Dhe, sërish duhet theksuar se, nuk ekziston një formulë e vetme e shtetit zhvillimor. Megjithatë, dhe ky është konkluzioni kryesor i këtij trajtimi të shkurtër, shteti zhvillimor na sfidon ta rizbulojmë dhe rimendojnë artin e shtetkrijimit (statecraft), para se të biem në grackën e preokupimit me problemet ekonomike në diskursin ekzistues ekonomik, apo, shprehur ndryshe, të kërkojmë dhe ofrojmë zgjidhje kuantitative për probleme që janë strukturore.

* Shkrimi është botuar me titullin “Sfida e shtetit në zhvillim” te Zëri (Prishtinë), 25 korrik 2012.

Çmimi botëror i komoditeteve ushqimore dhe inflacioni në Kosovë

Javët e fundit kemi ndjekur një sërë lajmesh të këqija nga fusha e tregut botëror të ushqimeve. Siç njofton Financial Times, këto ditë çmimet e misrit dhe sojës arriten në nivele rekorde pas nivelit rekord që kishin arritur në vitin 2007-2008, shpejt pas krizës globale financiare. Rritja e shpejtë e çmimeve të ushqimit thuhet të ketë qenë përgjegjëse për mijëra protesta nëpër botë, ndërsa disa analistë vlerësojnë se ky faktor ndikoi drejtpërsëdrejti edhe në shpërthimet e Pranverës arabe. Çmimet e ushqimit ndikojnë më së shumti në ekonomitë e varfëra, ku shporta ushqimore konsumon pjesën më të madhe të shpenzimeve të popullatës. Është e qartë se, kur inflacioni shkaktohet nga rritja e çmimeve të ushqimeve bazë, varfërimi është i mënjëhershëm. Për popullata që jetojnë me të ardhura që i mbajnë në pragun e mbijetesës, edhe një shtrejtim i vogël i elementëve bazë të ushqimit (p.sh. misrit, grurit ose orizit – varësisht nga regjionet botërore) çon në shtimin e vështirësisë për mbijetesë – përfshirë këtu mundësinë për plotësuar nevojat ushqimore. Rritja e fundit rezulton si pasojë e thatësisë ekstreme në SHBA, që është një nga eksportuesit më të mëdhej të drithërave në botë.

Shtrejtimi i çmimeve të ushqimit shihet si një nga përgjegjësit kryesor të inflacionit në Kosovë, i cili ka qenë një ndër më të lartit në Ballkan dhe Evropë. Të dhënat e mëposhtme tregojnë të dhëna mbi shkallën e inflacionit në Kosovë në krahasim me disa vende fqinje dhe mesatarën e inflacionit në eurozonë.

Shkalla e rritjes (në përqindje) të inflacionit në Kosovë dhe eurozonë.

Grafikoni i mësipërm tregon se sa jostabil është inflacioni në Kosovë kur krahasonet më atë në eurozonë. Ndryshimi më i madh vërehet në periudhën menjëherë pas krizës. Deri në vitin 2007, shkalla e rritjes së inflacionit në Kosovë ka qenë më e ulët se në eurozonë. Kjo domethënë se gjatë kësaj periudhe, kostoja e jetesës në eurozonë është rritur më shpejt se sa në Kosovë, vend i cili gjithashtu përdorë euron si monedhë të vendit. Mirëpo, nga gjysma e dytë e vitit 2007 shohim një kthim radikal ku inflacioni në Kosovë shpërthen në mënyrë pothuaj të pakontrolluar. Përderisa inflacioni rritet dukshëm në eurozonë pas shpërthimit të krizës financiare më 2008, masat e Bankës Qëndrore Evropiane dhe qeverive të eurozonës gjatë 2009-ës bënë që në eurozonë të ngritet alarm mbi rrezikun e deflacionit. Megjithatë, përderisa inflacioni mesatar në eurozonë shkoi drejt stabilizimit pas vitit 2010 (ndonëse me dallime të theksuara, për shkak të efektit të krizës së borxheve sovrane gjatë vitit 2010 e cila gjeneroi inflacion të shtuar në disa nga vendet e periferisë së eurozonës), inflacioni në Kosovë sërish kalon një valë shpërthimi gjatë viteve 2010-2011.

Lartësia e inflacionit në Kosovë merret vesh edhe nga krahasimi i mëposhtëm me vendet fqinje. Grafikonet me të dhëna krahasuese jepen më sipër. Shkalla e rritjes së inflacionit në Kosovë gjatë viteve të fundit ka qenë më i lartë se në Shqipëri, Serbi dhe Maqedoni. Ajo çka vërehet qartë është se lëvizjet e çmimeve në Kosovë janë direkt të varura nga ato në Serbi dhe Maqedoni (dhe shumë më pak se me ato në Shqipëri, e cila, siç shihet, ka treguar një stabilitet të jashtëzakonshëm në kontrollin e inflacionit, edhe përgjatë viteve të krizës). Kjo për faktin se Kosova importon pjesën më të madhe të mallrave nga këto dy vende, përfshirë pjesën më të madhe të prodhimeve bujqësore dhe të ushqimeve të përpunuara. Është mbreslënës fakti se shkalla e rritjes së inflacionit në Kosovë është pothuajse krejtësisht e koordinuar me lëvizjen e çmimeve në Serbi. Thënë në formë pak sa perverse, na del që nga aspekti i çmimeve (dhe i ekonomisë më gjerësisht), ekonomia kosovare funksionin si një lloj zgjatje e tregut serb (të paktën përsa i përket ushqimeve), por që në vend të dinarit blen me euro. Kosova jo vetëm që përmirëson bilansin tregtar të Serbisë, por edhe si ekonomi e euroizuar ndikon në rritjen e rezervave devizore të Serbisë që ndihmojnë në stabilizimin e dinarit. Shprehur pak thjeshtë, realiteti është kështu: krahu i diasporës shqiptare punon në Gjermani e Zvicër, çon euro që t’i ushqejë familjet në Kosovë, ndërsa po ato euro përfundojnë si të hyra në bankat serbe.

Shkalla e rritjes së inflacionit (në përqindje) në Kosovë dhe Shqipëri.

Shkalla e rritjes së inflacionit (në përqindje) në Kosovë dhe Maqedoni.

Shkalla e rritjes (në përqindje) të inflacionit në Kosovë dhe Serbi.

Inflacioni në Kosovë, i matur me Indeksin e Çmimeve të Konsumit (IÇK), ndikohet në shkallë të madhe nga çmimi i ushqimeve. Grafikoni më poshtë tregon normën mesatare të rritjes së IÇK-së në Kosovë në raport me çmimin e ushqimeve dhe atë të transportit (që përfshin çmimin e derivateve të naftës). Gjatë viteve të krizës 2007-08, çmimi i ushqimeve shënon shkallë më të lartë të rritjes se sa mesatarja e IÇK-së, përderisa çmimi i transportit ka rritjen më të lartë gjatë tërë periudhës, që përkon me rritjen e përgjithshme të çmimit të naftës në tregjet botërore. Ajo që vlen të nënvizohet është se, gjatë gjysmës së dytë të vitit 2011, përderisa çmimi i transportit vazhdon trendin e rritjes, çmimet e ushqimit shënojnë rënie, që ndikon në zvogëlimin e nivelit mesatar të IÇK-së. Këtu përfshihet edhe periudha e masave të reciprocitetit ndaj Serbisë që Qeveria e Kosovës vendosi nga fundi i korrikut deri në shtator, që për këtë periudhë bllokoi mallrat serbe nga hyrja në Kosovë, përfshirë edhe të shumë artikujve ushqimor që importohen nga ky vend. (Kjo nuk domethënë se po të vazhdonin ato masa, inflacioni nuk do të ndjehej, por që si duket rezervat e deponive private, importet alternative dhe mbase edhe një pjesë e prodhimit vendor, ndikuan që të mos ketë rritje të çmimeve për këtë periudhë. Se çmimet do të rriteshin nëse masat do të vazhdonin, e dëshmon edhe lidhshmëria e thellë e inflacionit në Kosovë me atë në Serbi, që u tregua më lartë.)

Transporti dhe ushqimi si përbërës të Indeksit të Çmimeve të Konsumit (IÇK) në Kosovë. Vija e kaltër (mbyllur) është mesatarja e IÇK-së. Vija e kaltër (çeltë) është IÇK-ja për ushqimet kurse ajo hiri është për transportin.

U larguam pak nga objekti kryesor i këtij shkrimi për t’i sqaruar disa aspekte të inflacionit në Kosovë, por tani po i kthehemi problemit të ndikimit të çmimeve të komoditeteve ushqimore në tregjet botërore dhe inflacionit në Kosovë. Me ka rastisur jo pak herë që të bisedojë me njerëz në Kosovë – përfshirë edhe të tillë me përgatitje të larta akademike – që nuk e kanë të qartë rëndësinë e lëvizjes së çmimeve të komoditeteve bazë ushqimore, si ato të drithërave, vajit, sheqerit dhe mishit në tregjet botërore (dhe të tregut kryesor, atë të ‘futures’ për komoditetet agrokulturore në Chicago Mercantile Exchange (CME))  për çmimet në Kosovë. Sikur çmimet e tregjeve botërore disi nuk kanë lidhje me çmimet e ushqimit në Kosovë. Natyrisht, një gjë e tillë do të ishte e drejtë sikur Kosova të mbulonte pjesën më të madhe të nevojave të veta ushqimore nga prodhimi i saj (dhe me kusht që ky prodhim të konsumohej brenda Kosovës dhe të mos eksportohej). Por, e dimë të gjithë që pjesën më të madhe të ushqimeve bazë Kosova i importon. Tani, që ta shohim se si çmimet e tregut botëror ndikojnë në Kosovë, kam marrë indeksin e çmimeve të ushqimit (Food Price Index – FPI) që mbahet nga Organizata për Ushqime dhe Agrokulturë e Kombeve të Bashkuara (FAO), një nga matësit kryesor të lëvizjës së çmimeve të komoditeteve ushqimore në botë, dhe e kam krahasuar atë me lëvizjën e çmimeve të ushqimit në Kosovë. Rezultati jepet në grafikonin më poshtë.

Indeksi i Çmimeve të Ushqimeve (FPI) i FAO-s krahasuar me Indeksin e Çmimeve të ushqimit në Kosovë, 2007-2012. (Viti 2007 = 100.)

Grafikoni paraqet lëvizjen e indeksit të çmimeve, me janarin e vitit 2007 baraz me 100. Çmimet e ushqimit në Kosovë jo që nuk janë, por janë jashtëzakonisht të sinkronizuara me levizjët e çmimeve të tregjet botërore sipas FPI-së. Me përjashtim të periudhës nga fundi i 2008-ës dhe fillimi i 2009-ës, çdo rritje në FPI është shprehur drejtpërsëdrejti në shtrejtimin e çmimeve të ushqimit në Kosovë. Aq më tepër që që nga viti 2010 e tutje, koordinimi midis FPI-së dhe çmimeve të ushqimit në Kosovës është pothuajse i plotë. Sipas kësaj, kosovarët duhet të jenë jashtëzakonisht të brengosur nga lajmet që javët e fundit po dalin nga tregjet botërore të komoditeteve agrokulturore.

Për të shkuar përtej paraqitjes vizuele të të dhënave, kam bërë gjithashtu një llogari të regresionit, për ta llogaritur në formë statistikore ndikimin e FPI-së në çmimet në Kosovë. Rezultati është mahnitës. Koefiçienti i përcaktimit (R2) është jashtëzakonisht i lartë, 0,70 (sinjifikante me vlerën p < 0,05). Përafërsisht, kjo domethënë se afër 70% e ndryshimit të çmimeve të ushqimit në Kosovë shpjegohet nga ndryshimi i çmimeve në tregjet globale! Për të interesuarit në detajet teknike të testit statistikore, rezultati i plotë është dhënë më poshtë.

Çka domethënë kjo?

E para, politikanë, por edhe analistë dhe të ashtuquajtur ekspertë të ndryshëm vazhdojnë të insistojnë se Kosova nuk ka qenë prekur nga kriza globale financiare 2007-08, dhe se ekonomia e saj nuk ndikohet drejtpërsëdrejti nga kriza ekonomike në eurozonë dhe faktorët tjerë të ekonomisë botërore, siç janë ato të tregjeve të komoditeteve agrokulturore. Si ekonomi importi, se ekonomia e Kosovës nuk ndikohet nga lëvizjet e tregjeve evropiane dhe botërore është absurde, është pretendim i marrë se gjoja Kosova, vend i cili importon gjithçka, ekzistoka si një ishull i izoluar në ekonominë botërore dhe jo si nyje në rrjetin e tregjeve globale të komoditeteve – sado periferike dhe e ndërmjetësuar qoftë lidhja e saj me qendrat e ekonomisë botërore. Të dhënat mbi ndikueshmërinë e çmimeve të ushqimit në Kosovë nga çmimet botërore e konfirmojnë ndikimin global në ekonominë e Kosovës përmes inflacionit, në formë mjaft të prerë.

Dikush mund të thotë se çmimet e tregjeve botërore nuk janë indikator i mirë pasi që Kosova furnizohet me ushqim nga tregjet regjionale (Serbisë dhe Maqedonisë). Mirëpo, kjo nuk domethënë se çmimet e komoditeteve ushqimore në Serbi dhe Maqedoni janë të pavarura nga ato botërore – përkundrazi, pavarësisht rendimenteve të brendshme, gjasat janë që çmimi i tregut botëror shërben si referent për çmimet eksportuese të këtyre vendeve.

E dyta, këto tregojnë se lajmet e fundit për rritjen e çmimeve të komoditeteve agrokulturore në tregjet botërore (përfshirë edhe mundësinë që një nga eksportuesit më të mëdhej të grurit, Rusia, të veprojë njësoj sikur vite më parë dhe të ndalojë eksportin e grurit të vet, me efekte më direkte në furnizimin me grurë në Ballkan) janë për t’u marrë seriozisht. Është e qartë se paralajmërimet se rreziku i inflacionit të madh është tejkaluar, dhe me këtë aludoj në vlerësimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar, janë të paqëndrueshme. Përkeqësimi i rendimenteve amerikane dhe ndikimi që ato kanë në çmimet botërore do të ndjehen drejtpërsëdrejti në shtrejtimin e ushqimeve Kosovë.

E treta, është e qartë nga përvoja historike se rritja e çmimeve të ushqimit ndikon drejtpërsëdrejti në stabilitetin politik. Shtrejtimi i ushqimeve, sidomos në vend të varfëra dhe në zhvillim është shkas direkt për revolta. Shembulli që unë e përdor shpesh është ai i revolucionit në Francë, që filloi si protestë e parisieneve kundër shtrejtimit të bukës. Pas një vale të rëndë inflacioni gjatë vitit të kaluar, pas shtrëngimeve buxhetore të imponuara nga FMN-ja dhe projektet megallomane të Qeverisë Thaçi, disponimi politik i popullatës në Kosovës është veçanërisht i lidhur me çmimin e bukës, dhe sidomos i punëtorëve me të ardhura të vogla, pensionistëve dhe atyre të papunë. Vjeshta është gjithnjë periudhë e tkurrjes së aktiviteteve ekonomike në Kosovë, ndërsa fundosja e mëtejme i standardit të jetesës do të ketë efekt direkt në perspektivën e mbijetesës për partinë në pushtet.

Rënia ekonomike në Shqipëri

Me kohë ishte parashikuar se kriza e eurozonës do të ndikojë negativisht në rritjen ekonomike në Shqipëri. Gjithkush përveç kryeministrit Sali Berisha e kishte pranuar këtë realitet, dhe fakti se rritja ekonomike e Shqipërisë tashmë ka kaluar në trend negativ u konfirmua edhe të dhënat e fundit të nxjerrura nga INSTAT. Sipas INSTAT, në tremujorin e parë të këtij viti, rritja e Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) (me qasjen e prodhimit ose “value-added”) në Shqipëri ishte -0,2%. Rënien më të madhe e shënojnë industria dhe ndërtimtaria, dy sektorë kyç të ekonomisë shqiptare. Kjo e fundit veçanërisht ishte e lidhur ngushtë me rritjen ekonomike të Shqipërisë gjatë viteve të fundit, të dëshmuar edhe me boom-in në ndërtim që ka përjetuar ky vend gjatë viteve të fundit.

Se boom-it të ndërtimtarisë po i vjen fundi apo se tashmë edhe ka mbaruar, vërtetohet edhe nga të dhënat e INSTAT-it përsa i përket pjesëmarrjes së këtij sektori në PBB. Grafikoni më poshtë paraqet të dhënat e INSTAT-it, duke shënuar trendin e rënies që ky sektor po përjeton që nga viti 2005. Për shkak se të dhënat përfshijnë lëvizjet sezonale, treguesi kryesor është ai i trendit të përgjithshëm. Përveç se trendi që nga viti 2006 është drejt rënies, shihet se edhe piku i aktivitetit, i arritur zakonisht në mes të çerekut të parë (Q1) dhe çerekut të dytë (Q2) të vitit, është në rënie të vazhdueshme. Ajo që është më shqetësuese është se çereku i parë i këtij viti po shënon rënie, çka mund të paralajmërojë një vit me aktivitet të ulët gjatë këtij viti në këtë sektor.

Rënia në aktivitetet e ndërtimtarisë lidhet gjithashtu me një tregues tjetër, atë të kredive të këqija që sipas Shoqatës Shqiptare të Bankave vijnë kryesisht nga ky sektor. Kështu, rrudhja e kredidhënies (që po ndodh përkundër rritjes së madhe të depozitave, që besohet të jetë kryesisht nga emigrantët që po i sjellin kursimet nga Greqia) po e godet më së shumti këtë sektor. Konservatorizmi bankar pritet të vazhdojë përderisa mbi bankat evropiane rëndon kriza e eurozonës, së cilës akoma nuk po i shihet fundi (dhe, çka është më e keqja, ai fund mund të jetë vetë shpërbërja e Unionit Monetar). Përderisa remitancat janë në ulje, bankat kufizojnë likuiditetin dhe shteti shqiptar përballet me nevojën e servisimit të borxheve (që aktualisht konsumojnë pjesën më të madhe të buxhetit publik), perspektiva ekonomike e Shqipërisë sivjet duket mjaft negative. Një element pozitiv është se eksportet janë në rritje, por edhe ky indikator është mjaft i pasigurt pasi që shumica e eksporteve shqiptare shkojnë drejt Italisë, dhe ky treg mund të tkurret përderisa Italia përballet me recesion.

Ndryshimi vit-në-vit (në përqindje) i pjesëmarrjes së ndërtimtarisë si pjesë e PBB të Shqipërisë, sipas çmimeve të vitit 2005 (lek).

Ndryshimi vit-në-vit (në përqindje) i totaleve të vlerës së shtuar si pjesë e PBB të Shqipërisë, sipas çmimeve (lek) të vitit 2005.

Rënia ekonomike në Shqipëri duhet të çmitizojë çdo pretendim se gjoja ekonomia shqiptare është e izoluar nga kriza e eurozonës. Ajo gjithashtu duhet të çmitizojë pretendimet e qeverisë së Sali Berishës për suksesin e politikave të saj ekonomike në krijimin e një “mrekullie ekonomike” në Shqipëri. Tashmë është evidente se ekonomia shqiptare nuk ka gjeneruar motorë të qëndrueshëm të brendshëm të rritjes që e bëjnë atë të pandikuar nga trendet e ekonomisë evropiane. Për më tepër, trendet e kapura nga indikatorët e INSTAT bëjnë të ditur se rënia e aktiviteteve prodhuese në ekonominë shqiptare janë trend afatmesëm i cili vijon që nga viti 2005 dhe jo rezultat vetëm i krizës imediate në Greqi ose gjetiu në eurozonë.

Trendi rënies në një mënyrë vërteton vartësinë e thellë të vendit nga remitancat, borxhet e jashtme dhe investimet publike. Nuk jam i tillë që jep vlerësime pa mbështetjen e të dhënave, por kam bindjen se nën qeverisjen e Sali Berishës, kjo varshmëri është intensifikuar, dhe jo zvogëluar (p.sh., si tregues i kësaj mjafton të merret parasysh trendi i rritjes së borxhit të jashtëm). Borxhi i jashtëm nuk është medoemos diçka e keqe, por rritja e borxhit pa rritje të aktivitetit prodhues tregon se kapitali i ardhur nuk po përfundon i investuar në zgjerimin e aktiviteteve produktive. Përderisa borxhi i jashtëm shqiptar është rritur që nga viti 2005, aktivitetet prodhuese janë në rënie, siç bëjnë të ditur të dhënat.

Duhet theksuar se përkundër veçantive të veta, Shqipëria nuk dallon nga ekonomitë tjera të Ballkanit dhe statusit të rajonit të një nënperiferie të ekonomisë evropiane, në varshmëri të plotë tregtare dhe financiare me ekonomitë qëndrore të kontinentit. Nga kjo perspektivë, është ndoshta paradoksale se sa pak lidershipet përkatëse të këtyre shteteve kërkojnë adresimin sa më urgjent të krizës ekonomike evropiane. Në të njëjtën kohë, në shprehje është edhe trendi tjetër, ku këto shtete (përfshirë edhe Shqipërinë), të cytur nga kriza aktuale, po synojnë aleanca të reja ekonomike me partnerë jashtë BE-së si Turqia (Shqipëria dhe Kosova), Rusia (Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia), Kazakstani (Maqedonia), apo edhe Kina (të gjithë!). Ky trend është vetëm në fillim, por sa më shumë të zgjasë kriza në Evropë, aq më tepër vendet e nënperiferisë ballkanike do ta kërkojnë shpëtimin për ekonomitë e tyre jashtë BE-së. Kjo vetëm nënvizon edhe kostot gjeopolitike të krizës së eurozonës, megjithëse një diversifikim i shtuar ekonomik tregtar dhe financiar nuk është medoemos zhvillim i keq për këto vende. Tek e fundit, është eksporti në Kinë që po e shpëton ekonominë gjermane, në kohën kur e gjithë BE-ja është në flakë. Por, mbi këto në një shkrim tjetër të ardhshëm!

Shënim: Maqedonia tregon paqëndrueshmërinë e lartë të ekonomive të Ballkanit

Vitin e kaluar, Banka Botërore kishte parashikuar rritje ekonomike në Republikën e Maqedonisë për 3%, ndërsa rritje optimiste prej 4,5% për vitin 2012, duke quajtur Maqedoninë si vendin me rritjen më të madhe në Ballkan për vitin 2012. Parashikimi për vitin 2011 doli të jetë i saktë, por numri në vetëvete fsheh trendin e rënies që shënon tërë vitin 2011. Ndonëse rritja mesatare gjatë vitit 2011 ishte 3,3%, që nga çereku i parë i 2011 (Q1) trendi është negativ, duke vazhduar ritmin e ngadalësimit në çerekun e parë të 2012-ës me rritje negative prej -1,4%. Është vështirë e besueshme se tani Maqedonia do të arrijë rritje prej 4,5% gjatë këtij viti. Në trend negativ të rritjes sivjet është edhe Kroacia, ndërkohë që sondazhet tregojnë për rënie të prodhimit industrial në ekonomitë kryesore të Ballkanit. Në Maqedoni ndikimi më i madh duhet të jetë nga tkurrja e investimeve greke, që gjithashtu po godasin Shqipërinë dhe Bullgarinë. Prodhimi industrial në Maqedoni është rreth 17% më i ulët se sa ka qenë më 2007 ndërkohë që eksportet janë në rënie që nga çereku i dytë i 2011-ës. Në Shqipëri tashmë ndihet qartë efekti i rënies së vazhdueshme të remitancave, që vijnë kryesisht nga Greqia dhe Italia, dy shtete të përfshira nga problemi i borxheve sovrane.

Sido që të jetë, rasti i Maqedonisë ilustron paqëndrueshmërinë e madhe ekonomike të vendeve të Ballkanit në kushtet e krizës së eurozonës. Spiralja e tëposhtëzes ekonomike, një ‘tipping point’ nga trendi pozitiv në atë negativ mund të arrihet shpejt, që në shtetet me papunësi të madhe krijon degjenerim të shpejt të gjendjes sociale të popullatës dhe jostabilitet politik. Tkurrja ekonomike gjithashtu shkakton problem në qëndrueshmërinë e shpenzimeve publike dhe në shërbimet si arsimi dhe shëndetësia, si dhe në investimet kapitale. Këto probleme bëhen më të ndërlikuara në shtetet me nivel të lartë të borxheve.

Mësimi kryesor që duhet të nxirret nga rasti i Maqedonisë është se përderisa kriza në eurozonë vazhdon, secili vend i Ballkanit i nënshtrohet rrezikut të madh të përkeqësimit të shpejt të gjendjes ekonomike.

Remitancat në Shqipëri

Remitancat janë një nga motorët kryesor të rritjes ekonomike në Shqipëri. Si ekonomi, Shqipëria ka një vartësi të lartë në remitancat e emigrantëve jashtë vendit. Në disa sondazhe del se ekzistenca e një çereku të njësive familjare në Shqipëri varen nga remitancat, që është një nga shkallët më të larta në botë (në këtë kategori hyn edhe Kosova), ndërkohë që llogaritet se vendi ka rreth një milion emigrantë që punojnë jashtë vendit, kryesisht në Greqi dhe Itali. Kriza ekonomike në Greqi dhe Itali tashmë po tregon efektet e veta në remitanca, që janë në rënie e sipër që nga viti 2007. Të dhënat e mëposhtme nga Banka e Shqipërisë tregojnë për këtë rënie të vazhdueshme të remitancave. Ky është një tregues i keq për ekonominë shqiptare, pasi që pritet që remitancat të vazhdojnë trendin e rënies edhe gjatë këtij viti.

Normat bankare në Kosovë

Është theksuar shpesh nga gazetarë dhe kritikë të politikave ekonomike në Kosovë fakti i normave jashtëzakonisht të larta të kredive në Kosovë, ndër më të lartat (në mos më e larta) në Evropë. Kjo analizë e shpejtë e të dhënave mbi normat mesatare të interesit për kursimet dhe kreditë në bankat që operojnë në Kosovë vërteton faktin e shpërputhjes së thellë dhe dallimit jashtëzakonisht të madh midis normave të kursimit dhe atyre të kredive.

Për laikët duhet përkujtuar me konceptin themelor të veprimit të një banke. Banka grumbullon depozita, të cilat i ofron me normë të caktuar të interesit për depozituesit. Të njëjtat depozita (apo më saktësisht, atë pjesë që rregullatori bankar nuk e obligon bankën ta mbajë në rezervë), banka ia jep me kredi huamarrësve. Dallimi midis normës së interesit për kursimet dhe asaj për kreditë quhet ‘net interest spread‘ apo shkurt vetëm ‘spread’. ‘Spread’ përbën profitin kryesor të një banke. Ti m’i jep mua 100 USD, që unë t’i kthej ty me 2% kamatë për një muaj, dmth do t’i kthej 102 USD. Mirëpo, këta 100 USD unë do t’ia jap Filanit për 10% kamatë. Filani m’i kthen mua 110 USD, unë t’i kthej ty 102 USD, 8 USD i fus në xhep. Kjo është logjika bankare, e shprehur në mënyrë brutalisht banale (në këtë shembull, unë nuk jam i obliguar të mbajë rezervë, siç kanë bankat normale). Megjithëse bankat mund të kenë burime tjera të profitit, siç janë investimet e ndryshme dhe të hyrat nga shërbimet, aktiviteti kredidhënës mbetët themelor për profitabilitetin e një banke. Sipas kësaj, për ta rritur profitabilitetin e bankës, interesi i bankës është që ‘spread’ të jetë sa më i madh.

Rrjedhimisht, vlera e ‘spread’ duhet të jetë pozitive, në kuptimin që një bankë duhet të japë kredi me norma më të larta se sa ofron për kursime. Kjo është e vetëkuptueshme. Ajo që është shokuese për bankat në Kosovë është se sa e lartë është vlera e ‘spread’ në krahasim me normën evropiane dhe të vendeve të rajonit. Grafikonet më poshtë i ilustrojnë këto të dhëna.

Grafikoni më lartë tregon ‘spreads’ midis normës mesatare të interesit për kursimet dhe asaj për kreditë në Kosovë. Vija e kaltër shpreh normën e interesit për kursimet (aktualisht 3,4%) dhe asaj për kreditë biznesore, shprehur me vijën e gjelbër (aktualisht 12,7%). Mesatarisht, nga viti 2007, ‘spread’ (dallimi mesatar midis normës së kursimeve dhe asaj së kredive, e shprehur në vijën e verdhë) është 10,8%. Kjo është normë jashtëzakonisht e lartë dhe kjo përkthehet në profit të drejtpërdrejtë për bankat.

Që të ilustrohet ky dallim, më poshtë është grafikoni i cili paraqet të njëjtat të dhëna për Kroacinë. Në Kroaci, normat bankare janë më të ulta (si ato të kursimit, ashtu dhe ato të kredive), por që është me rëndësi këtu edhe dallimi midis dy normave është shumë më i vogël. Për periudhën në fjalë, vlera mesatare e ‘spread’ është 2,1%, ose mesatarisht 8,7% më e ulët se në Kosovë. Për më tepër që në Kroaci, norma e interesit për kreditë pak a shumë ndjek ato të kursimeve, që është normale. Në Kosovë, luhatjet e normës për kredi ndodhin pavarësisht normës për kursimet. Madje, në disa raste vështrohen lëvizje të mëdha të normave të interesit për kreditë, si p.sh. gjatë vitit 2010, ndërsa ato për kursimet janë pak a shumë statike. Kjo dëshmon se përcaktues për normat e interesit për kreditë nuk janë kursimet (siç do të pritej nga logjika e operimit bankar), por ndonjë faktor tjetër që për ne mbetët mister.

Që të ilustrohet logjika përcaktuese e shkallës së interesit bankar më saktësisht, më poshtë janë disa të dhëna nga Austria. Austria është marrë si shembull pasi që paraqet një mjedis financiar dhe rregullator stabil dhe kompleks (si anëtare e BE-së dhe eurozonës) dhe në një ekonomi të zhvilluar, por edhe pasi që bankat austriake janë ndër pronarët më të mëdhej të bankave në Kosovë dhe Ballkan.

Në mungesë të të dhënave për normën e kredive për bizneset, këtu kam shfrytëzuar një indikator tjetër, atë të normës së EURIBOR-it që është norma e interesit për huatë përbrenda sistemit bankar evropian  (dmth për kreditë që bankat ia japin njëra-tjetrës). Kjo normë mund të jetë më e ulët se kreditë për bizneset (apo edhe për konsumatorët), pasi që bankat zakonisht favorizojnë njëra-tjetrën, por ajo që shihet qartë këtu është që normat e interesit për kursimet dhe ato për kreditë janë jashtëzakonisht të sinkronizuara. Dhe për më tepër, niveli mesatar i ‘spread’ është negativ (-0,3%). Kjo domethënë se kreditë që këto banka i japin, i japin me humbje, apo, me fjalë të tjera, që subvencionohen nga të hyrat tjera të bankave (nga investimet, kreditë e tjera etj.). Sido që të jetë, ‘spread’ me afër 11% siç është në Kosovë është vlerë jashtëzakonisht e madhe.

Një fakt tjetër ilustrativ është dallimi midis normave për kreditë biznesore në Kosovë, me normat ndërbankare të EURIBOR-it. Dallimi është jo vetëm për dhjetëra pikë, por nëse merret një shtet tjetër tranzicional, Estonia, shihet se edhe aty normat ndërbankare pak a shumë ndjekin ato të EURIBOR-it (me përjashtim të viteve të krizës financiare 2008-09). Kuptohet që Estonia nuk është rast krejt i krahasueshëm me Kosovën, për shkak të shumë faktorëve. Estonia është anëtare e BE-së, si dhe ekonomi me shkallë të lartë të investimeve të jashtme. Por, kjo vetëm ilustron përjashtimin që përbën Kosova përsa i përket operimit “normal” (në kuptimin statistikor të fjalës) të sistemit bankar dhe të shkëputjes së saj nga mjedisi makroekonomik.

Pse ndodh kjo? Me vite të tëra, bankat në Kosovë arsyetohen me faktin se mjedisi biznesor në Kosovë ka risk të lartë. Kjo mund të jetë e vërtetë, por nga kjo rrjedhin dy pyetje: pasi që normat bankare për kreditë kanë ndryshuar pak që nga viti 2004, a domethënë kjo se mjedisi financiar, ekonomik dhe institucional në Kosovë nuk ka ndryshuar fare që nga atëherë? Që nga viti 2004, Kosova ka pësuar shumë ndryshime institucionale – largimi i UNMIK-ut, shpallja e pavarësisë dhe ardhja e EULEX-it. Me sa duket asnjë nga këto nuk i kanë bërë përshtypje bankave në Kosovë, që punojnë me logjikë të njëjtë që nga vitet e para të pasluftës.

E dyta, shkalla e kredive të këqija në Kosovë është e vogël. Nëse këtë e marrim si një matës objektiv të riskut (pasi që vetë “risku” si koncept është shumë labil), çka atëherë e arsyeton këtë lloj politike bankare? Thuhet se një nga problemet tjera është kohëzgjatja e lëndëve në gjykata. Por shkalla e ulët të kredive të këqija tregon se janë vetë bankat që po ndjekin një politikë jashtëzakonisht konservatore të kredidhënies, por që ndërkohë është gjithashtu jashtëzakonisht profitabile për ta. Pse është kështu?

Ka disa shpjegime. E para, Qeveria aktuale e Kosovës nuk ka fare koncept monetar dhe financiar që lidhet me nevojat e zhvillimit ekonomik në Kosovë. Vetë koncepti i zhvillimit ekonomik që ka Qeveria aktuale është joserioz (shprehur butësisht). Aspekti i tij financiar dhe monetar, që është themelor për një vend në zhvillim (dhe që po dëshmohet kyç për shtetet në zhvillim), nuk është askund. Rezultat i kësaj është neglizhimi total i sistemit financiar dhe i politikës bankare nga ana e Qeverisë, përderisa ai nuk i hyn në punë nevojave të veta buxhetore (si p.sh., tani Ministria e Financave ka filluar shitjen e bonove që blihen kryesisht nga bankat vendore).

E dyta, lidhet me ambientin e dobët rregullativ. Banka Qëndrore e Kosovës ka bërë përpjekje gjysmake për uljen e normave të interesit, por autoriteti i saj mbi bankat është jashtëzakonisht i vogël, nga fakti që Kosova nuk ka politikë monetare që lidhet gjithashtu me mungesën e monedhës sovrane.

Një shpjegim tjetër, që është mjaft kredibil, është se bankat aktuale në Kosovë kanë ndërtuar një oligopolBankat kryesore dhe më të mëdha në Kosovë nuk përballen me konkurrencë serioze. Kolektivisht, atyre u intereson mirëmbajtja e kësaj gjendjeje nga e cila ata nxjerrin përfitime të mëdha nga një ekonomi e varfër.

Por një gjë është e qartë. Bankat në Kosovë, dhe sistemi financiar në përgjithësi, nuk po vepron në funksion të zhvillimit ekonomik të vendit. Bankat në Kosovë, ndërkohë që shumica syresh janë në pronësi të huaj, po nxjerrin përfitime të mëdha nga Kosova, ndërsa po i ngulfasin bizneset dhe rrisin barrën financiare për qytetarët e Kosovës me norma të tejfryra të interesit. Përderisa ky problem mbetët i paadresuar çfarëdo shprese për zhvillim ekonomik në Kosovë është iluziv.

Pasojat e përjashtimit të Greqisë nga eurozona

Të hënën që shkoi, gjatë një vizite në një shkollë të mesme në Berlin, kancelarja gjermane Angela Merkel deklaroi se “Greqia do të jetë gjithmonë anëtare e BE-së”. Pyetja në fakt ishte nëse Greqia do të vazhdojë të mbetët pjesë e unionit monetar evropian, me euron si monedhë të përbashkët. Përgjigja e znj. Merkel lë të nënkuptuar se çfarë mendon ajo për perspektivën e Greqisë si anëtare të eurozonës.

Po atë ditë, në takimin e ministrave të financave të vendeve të BE-së, diskutimet u përqëndruan më shumë në kufizimin e dëmit që do të bëjë dalja e Greqisë nga eurozona, se sa përpjekjet për mbajtjen e këtij vendi brenda unionit monetar.

Zhvillimet politike në Evropë kanë krijuar një moment kthese në kontinent. Mirëpo Evropa është ende para udhëkryqit, dhe zhvillimet e ditëve dhe javëve që vijnë do të jenë përcaktues për fatin e unionit monetar, por edhe BE-së në përgjithësi.

Më 6 maj, në Francë ndodhi fitorja e pritshme e socialistit Francois Hollande në garën presidenciale, duke privuar nga mandati i dytë (për herë të dytë në historinë e Republikës së Pestë të Francës) Nicholas Sarkozy-in nga radhët e konservatorëve. Në Greqi, ndërkaq, uragani politik i zgjedhjeve të 6 majit i dha fund dominancës disa dekadëshe të dy partive të mëdha, Demokracia e Re dhe PASOK, duke sjellur në radhë të dytë me numër votash grupin e majtë Syriza.

I ashtuquajtur pakt fiskal i Evropës, si dhe marrëveshja e veçantë për borxhin grek e arritur në fillim të këtij viti në mes të fuqive të qendrës dhe qeverisë Papademos në Athinë, po sfidohet si në qendër nga fitorja e Hollande në Francë, ashtu dhe në periferi nga fuqia elektorale e Syriza-s dhe grupeve të tjera që janë kundër masave të thella shkurtuese që i imponohen shtetit grek në kthim për infuzionin e vazhduar të parave nga Banka Qëndrore Evropiane (BQE), Mjeti Evropian për Stabilitet Financiar (EFSF) dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN). Problemi është se pa këtë infuzion parash Greqia do të kolapsojë financiarisht. Sipas një memorandumi të qeverisë greke, pa të hyrat nga BE-ja dhe FMN-ja, deri në korrik thesari grek do të jetë bosh.

Këtu qëndron i tërë problemi. Merkel, ashtu si ministri i saj i financave Wolfgang Schaeuble dhe shefi i Bundesbankës Jens Weidmann, vazhdojnë të ngulin këmbë se respektimi i marrëveshjes, që i kërkon Greqisë të shkurtojë buxhetin e saj për 325 miliardë euro gjatë tri viteve të ardhshme, është absolutisht i nevojshëm që Greqia të vazhdojë të marrë infuzionin e parave nga fondet evropiane, të financuar kryesisht nga Gjermania dhe shtetet tjera të qendrës.

Nga ana tjetër, implementimi i programit të shkurtimeve po tregohet shkatërrimtar për Greqinë. Që nga viti 2010, kur filloi implementimi i shkurtimeve, ekonomia greke është në tkurrje të thellë, të krahasueshëm vetëm me depresionin kapitalist euro-amerikan të viteve 1930. Deri në vitin 2015, vlera e ekonomisë greke llogaritet të zvogëlohet deri në një të pestën e vlerës së saj më 2008. Përveç shkurtimeve drastike, Greqisë, ashtu si shteteve të tjera të periferisë si Spanja, Portugalia dhe Italia, po i kërkohen të ashtuquajtura “reforma strukturore”, që në thelb kanë të bëjnë me shkurtimin e të drejtave të punëtorëve (p.sh., zvogëlimin e pagave dhe lehtësimin e përjashtimeve nga puna), nën konceptin neoliberal të nxitjes së “konkurrueshmërisë”. Përveç kësaj, siç argumentojnë edhe komentatorët liberalë siç është p.sh. revista The Economist, shkurtimet buxhetore në periudhë krize ekonomike janë vetëvrasëse – sa më e tkurrur ekonomia, aq më i lartë niveli i borxheve. Shkurtimet përkeqësojnë mundësitë e shtetit grek për t’i servisuar borxhet e veta. Madje, edhe masat aktuale të shkurtimeve parashihen se deri më 2015 do ta zvogëlojnë barrën e borxhit grek nga rreth 160% në “vetëm” 120% të Bruto Prodhimit të Vendit.

Qorrsokaku politik në të cilin gjendet Evropa sot është rezultat i jogatishmërisë, sidomos në Gjermani dhe shtetet tjera të qendrës, për reforma më të thella dhe më serioze në Evropë. Zgjidhja për Greqinë dhe për vendet tjera të periferisë nuk janë imponimet e masave drastike shkurtuese, që do t’i çojnë këto shtete në një katastrofë ekonomike dhe shoqërore, barra e së cilës do të paguhet në radhë të parë nga gjenerata e re (papunësia ndër të rinjët nën moshën 25 vjeçare është deri në 50% në shtetet si Spanja dhe Greqia). Ndër zgjidhjet është edhe lansimi i eurobond-eve, apo bono të përbashkëta të unionit monetar të lëshuara nga BQE-ja, që është një nga propozimet e presidentit të porsazgjedhur francez Hollande. Merkel, ndërkaq, ka bërë të qartë kundërshtimin e saj ndaj një mase të tillë, për faktin e qartë se Gjermania do të duhej të mbarrte barrën më të madhe të një mase të tillë, duke marrë përsipër detyrimet e borxheve greke.

Alternativa tjetër, më e rrezikshme por siç po duket gjithnjë e më e mundshme, është përjashtimi i Greqisë nga eurozona. Znj. Merkel dhe ministrat evropianë të financave tashmë kanë thyer tabunë e këtij skenari, që deri para disa muajve përflitej vetëm në margjina (këtë javë, revista Der Spiegel në ballinën e saj deklaroi që ka ardhur koha për largimin e Greqisë nga eurozona). Mirëpo, kostoja e përjashtimit të Greqisë do të jetë katastrofike, në radhë të parë për Greqinë, por pastaj edhe për pjesën tjetër të shteteve në rrezik si Spanja dhe Italia.

Një analizë të thellë të pasojave ekonomike të përjashtimit të Greqisë nga eurozona e ka bërë Willem Buiter nga banka amerikane Citi. Sipas tij, përjashtimi i Greqisë nuk kërkon asgjë më shumë se sa ndërprerjen e ndihmave evropiane, që do ta linte Greqinë në krizë likuiditeti, pa mundësi për të bërë pagesat e pensioneve dhe shpenzimeve të tjera (pasi që formalisht, sipas traktateve në fuqi, Greqia nuk mund të përjashtohet). Kjo esencialisht do ta detyronte Greqinë që të nxirrte monedhë të vetën, zhvleftësimi drastik i së cilës kundrejt euros (sipas Buiter, deri në 40%, e ndoshta edhe më shumë) do të shkaktonte një zinxhir falimentimesh në tërë ekonominë greke nga firmat që kanë kontrata me detyrime në euro. Përveç kësaj, zhvleftësimi i monedhës së re do të krijonte rrezikun e kolapseve bankare, nga vajtja masive e depozitorëve për t’i tërhequr depozitat e tyre. Hiperinflacioni mund të pasojë gjithashtu. Thellimi i depresionit ekonomik të Greqisë është i pashmangshëm.

Rreziku më i madh i përjashtimit të Greqisë nga eurozona është rritja e gjasave që paniku të kaplojë investitorët edhe në shtetet e tjera në rrezik. Kjo domethënë se kostot e borxheve do të rriteshin në shkallë të papërballueshme edhe për vendet si Spanja dhe Italia. Gjermania do të përballej me influks masiv të eurove nga investitorët që do të synojnë sigurinë e këtij vendi, por me rrezikun e mbivlerësimit të euros (dhe rrezikun e inflacionit edhe më të madh në një vend që përdorë euron si Kosova), që do të dëmtojë eksportet gjermane dhe rrezikojë recesionin në atë vend. Nga ana tjetër, duket se marrëveshja e fillimvitit ka bërë mjaft që të mbrojë bankat gjermane dhe ato të tjera nga rreziku i kolapsit grek. Kjo për faktin se kreditë private ndaj Greqisë tashmë janë vetëm 36 miliardë euro, pasi që pjesën tjetër të totalit të 511 miliardë eurove i ka marrë përsipër BQE-ja, FMN-ja, ESFS-ja dhe entitetet tjera publike të BE-së.

Një faktor tjetër është se përjashtimi i Greqisë nga eurozona do të ketë efekt jashtëzakonisht negativ në të gjitha ekonomitë ballkanike, për shkak të peshës ekonomike që ky vend ka në gadishull. Shqipëria do të goditet jashtëzakonisht keq, jo vetëm nga fakti i remitancave që do të jenë në rënie e sipër (edhe nga fakti se monedha e re greke do të jetë e zhvlerësuar kundrejt euros dhe rrjedhimisht edhe ndaj lekut), por edhe nga fakti se kaosi bankar mund të kaplojë edhe katër nga bankat e mëdha greke që operojnë në Shqipëri, duke destabilizuar edhe më tej financat e brishta të shtetit shqiptar, i cili mund të gjendet para një situate emergjente financiare me mundësi shumë të vogla intervenimi.

Përveç dëmeve të pallogaritshme ekonomike, përjashtimi i Greqisë nga eurozona do t’i bëjë dëm afatgjatë euros, por edhe projektit evropian. Kataklizma e përjashtimit grek (pasi që edhe Syriza, si shumica e grekëve, janë kundër daljes së Greqisë nga eurozona) do të jetë e barabartë me një epizod lufte; do të duhen gjenerata të tëra që grekët të kthejnë besimin tek Brukseli dhe Berlini si partnerë të besueshëm. Euroskepticizmi do të kaplojë edhe vendet tjera, sidomos ato në periferinë e gjerë (si ato të Evropës lindore dhe të Ballkanit), që mund të konstatojnë se BE-ja nuk përbën partneritetin dhe prosperitetin e sigurt që simbolizonte dikur. Tregjet financiare, ndërkaq, mund të humbasin besimin në euron, duke vënë në sprovë statusin e saj si valutë rezervë botërore, dhe duke e reduktuar euron në pak a shumë një monedhë regjionale me bazë gjermane.

Pasojat e daljes greke nga eurozona do të jenë katastrofike për të gjithë. Në dy palë zgjedhje regjionale, në Schleswig-Holstein dhe Nordrhein-Westfalen, CDU-ja e Znj. Merkel humbi, me mundësinë që CDU-ja të ballafaqohet me humbje edhe në zgjedhjet nacionale më 2013, kundrejt forcave si SPD-ja, që është kundër vijës aktuale. Mirëpo nëse znj. Merkel nuk lëshon pe, edhe ndryshimi i kreut në Berlin do të jetë tepër vonë për Greqinë, dhe tepër vonë për Evropën.

Botuar te “Gazeta Shqip” (Tiranë), 17 maj 2012.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 62 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: