Category Archives: Zhvillimi ekonomik

Sfida e shtetit zhvillimor*

Problemi i zhvillimit ekonomik në Kosovë nuk është problem i nivelit të politikave. Ai është problem i strukturës së vetë shtetit.

Në terminologjinë e ekonomisë politike bëhet një dallim midis politikave kuantitative ekonomike dhe politikave strukturore ekonomike. Politikat kuantitative janë politika që synojnë kontrollin e cikleve afatshkurtëra ekonomike përmes ndërhyrjeve kuantitative: stimulimi fiskal (ulja apo rritja e tatimeve dhe/ose e shpenzimeve qeveritare), rritja apo zvogëlimi i normës së kamatave, ndërhyrja përmes politikave monetare; me fjalë të tjera, politika që synojnë orientimin e ekonomisë në njërin apo tjetrin kah përmes menaxhimit të parametrave makroekonomik.

Këto janë politika që në të shumtën e rasteve preokupojnë ekonomistët e rëndomtë dhe burokracinë fiskale të shtetit (si ministritë për financa apo bankën qëndrore), apo edhe politikanët e orientimeve të kundërta ideologjike që shprehin nevojën për masa të njërit apo tjetrit lloj. Këto grupe i gjen shpesh në ballafaqim me problemet ekonomike duke u marrë me nevojën për ose efektet e politikave të kësaj natyre: p.sh., jepen argumente për nevojen e uljes së taksave ndaj bizneseve, në mënyrë që të nxiten investimet; për nevojën që të stimulohet kërkesa përmes rritjes së shpenzimeve publike; debate mbi uljen apo rritjen e TVSH-së apo të akcizes apo të normave të tatimit etj. Në fundament është se debati krejtësisht sillet rreth përdorimit të mekanizmave ekzistues makroekonomik si përgjigje ndaj zhvillimeve ciklike ekonomike.

Politikat strukturore ekonomike janë thelbësisht të ndryshme nga ky lloj politikash. Kuptohet, në ekonomi të avancuara dhe komplekse, çfarë janë p.sh. vendet e Evropës perëndimore apo SHBA-të, debati politik përqëndrohet kryesisht në nivel të politikave kuantitative. Pavarësisht se kriza financiare e vitit 2008 nxiti nevojë për ndërhyrje shumë më të thella shtetërore në ekonomi, debatet megjithatë sillen rreth politikave kuantitative.

Rast konkret është kriza e borxheve sovrane në Evropë. Në njërën anë janë militantët e disiplinës fiskale, siç janë krerët e ministrive të Financave të shteteve si Gjermania dhe Holanda, që kërkojnë reduktime të ashpra të shpenzimeve buxhetore, pavarësisht kostos dhe pasojave ekonomike dhe sociale. Në anën tjetër janë keynes-ianët, që zhvillojnë argumentin që kriza fiskale mund të tejkalohet vetëm përmes rritjes ekonomike, që në periudhë krize arrihet pikërisht përmes ruajtjes së nivelit të lartë të shpenzimeve publike, e jo reduktimit drastik të tyre. Në secilin rast, argumenti nuk është mbi transformimin fundamental të strukturës së ekonomisë, por për menaxhimin e situatës përmes instrumenteve makroekonomike që i posedon shteti: politika tatimore, politikat e shpenzimeve publike dhe politika monetare. Në këta shembuj, struktura ekonomike është komplekse dhe relativisht autonome nga politika ndërsa në ndryshime strukturore shteti mund të ndërhyjë vetëm në margjina.

Në rastin e shteteve në zhvillim, problemi i zhvillimit ekonomik shtrohet në formë krejtësisht tjetër. Ndonëse edhe shtetet në zhvillim (si puna e Kosovës) kanë në dorë instrumente makroekonomike (siç është politika fiskale apo ajo buxhetore), problemet themelore ekonomike të vendeve në zhvillim nuk janë të natyrës ciklike, por strukturore. Me fjalë të tjera, përgjigja e shtetit duhet të orientohet kah transformimi strukturor i ekonomisë, për ta orientuar atë drejt krijimit të mbivlerës dhe shtimit të normës së akumulimit dhe, rrjedhimisht, rritjes ekonomike në përgjithësi.

Me një fjalë, politikat e shtetit duhet të jenë strukturore, të tilla që synojnë transformimin fundamental të përbërjes ekonomike të vendit.

Dallimi mund të përshkruhet edhe në këtë mënyrë. Nëse ti je një shtet, ekonomia e së cilit prodhon një milion automobila, ndërsa ti si qeveri me stimuj fiskal (p.sh., ulje taksash) synon të nxisësh investime tek firmat që ato t’i prodhojnë 1,2 milion automobila, ky është menaxhim makroekonomik i rritjes ekonomike përmes politikës kuantitative. Politika strukturore, ndërkaq, synon që ta krijojë një industri të automobilave aty ku ajo nuk ekziston fare.

Për fat të keq, doktrina e ngushtë makroekonomike që dominon institucionet si Fondi Monetar Ndërkombëtar, e që ka si paradigmë stabilitetin makroekonomik, nuk e bën këtë dallim thelbësor dhe shtetet në zhvillim trajtohen njësoj si ato të zhvilluara.

Duhet të jetë më se e qartë se çfarë gabimi fundamental është ky. Dhe sa i përçudnuar është diskursi ekonomik në ato vende në zhvillim (si puna e Kosovës) ku debati publik dhe politikat qeveritare, të futura në kornizën konceptuale të institucioneve si FMN-ja, përqëndrohen në politika kuantitative, thuajse në Kosovë kemi të bëjmë me një strukturë ekonomike gjermane ose suedeze, apo ku dallimi midis ekonomisë kosovare dhe asaj të Gjermanisë apo Suedisë reduktohet në një shprehje të dallimeve në parametra kuantitativë si bruto prodhimi, deficiti buxhetor apo shkalla e papunësisë.

Jo vetëm që ekzistojnë dallime të mprehta strukturore midis ekonomive të zhvilluara dhe atyre në zhvillim, por edhe historia e suksesit në zhvillim na mëson ndryshe. Shtetet që historikisht kanë patur suksesin më të madh në transformim ekonomik janë pikërisht ato që kanë zbatuar politika strukturore ekonomike. Pra ku shteti nuk është vetëm një menaxher që ndërhyn me masa të kufizuara makroekonomike (ndonëse ato nuk janë të parëndësishme), por ku ai luan një rol aktiv në nxitjen e transformimit industrial të vendit. Me një fjalë, ku shteti drejtpërsëdrejti drejton dhe orienton transformimin strukturor të ekonomisë së vendit, duke nxitur krijimin e industrive të reja apo zgjerimin dhe transformimin e atyre ekzistuese, jo vetëm përmes stimujve makrofiskal, por përmes ndërhyrjeve direkte me subvencione, mbështetje organizative, proteksionizëm, dhe lehtësime të tjera të llojllojshme që favorizon ndërtimin e bazës prodhuese.

Ky është përshkrimi që zakonisht futet nën kategorinë e shtetit zhvillimor. Shtet zhvillimor është ai i cili përmes mekanizmave shtetëror nxit transformime fundamentale në përbërjen ekonomike të vendit, duke rritur bazën industriale të vendit dhe duke e bërë atë bazë industriale konkurrente në nivele rajonale dhe globale.

Studimet ekzistuese nuk tregojnë për një model të vetëm të shtetit zhvillimor. Shtet zhvillimor ka qenë Japonia, me avancimin e saj të shpejtë industrial pas vitit 1945; një tjetër shtet ka qenë Korea e Jugut, e cila ka ndjek një trajektore të zhvillimit të shpejt gjatë dhe pas viteve 1960; sot shembulli kryesor është Kina, e cila me një model krejtësisht tjetër ka arritur që nga vendi më i varfër në botë, të katapultojë në ekonominë e dytë më të madhe në botë. Para këtyre, Gjermania gjatë industrializimit të saj të shpejtë gjatë shekullit XIX, apo ekspanzioni i ekonomisë amerikane gjatë New Deal-it të viteve 1930 dhe 1940 tregojnë se shteti zhvillimor nuk është vetëm një karakteristikë aziatike. Mirëpo veçori e të gjitha këtyre rasteve është që shteti ka luajtur rol qëndror në transformim ekonomik, qoftë përmes planfikimit, qoftë përmes orientimit të investimeve në industri të caktuara, qoftë pëmes shpenzimeve publike që i kanë komplementuar sektorët ekzistues ekonomik, siç janë p.sh. investimet në arsim dhe shkencë që janë në funksion të inovacionit dhe zhvillimit teknologjik.

Sido që të jetë, sfida e shtetit zhvillimor nuk është vetëm ekonomike. Shteti zhvillimor është në radhë të parë një problem i shtetndërtimit. Ky problem përfshin strukturimin e shtetit në atë mënyrë që (1) i jep dikastereve ekonomikë jo pronësi dhe kontroll mbi industritë, por fuqi për orientimin dhe bashkërendimin e aktiviteteve të aktorëve ekonomikë; (2) që favorizon planifikimin afatgjatë kundrejt përfitimeve afatshkurtëra; (3) krijon kushte për fuqizim të aktorëve ekonomikë (siç janë firmat industriale) jo vetëm për përmbushje të nevojave lokale (pra për autarki vendore), por për të qenë pjesëmarrës konkurrentë në ekonominë botërore; (4) që gëzon kontroll të konsiderueshëm mbi sistemin financiar të vendit; dhe (5) e demokratizon procesin zhvillimor duke i bërë hisenikë në të jo vetëm kapitalistët, por edhe sindikatat, punëtorët dhe entitetet publike siç janë pushtetet lokale.

Shteti zhvillimor për të cilin bëhet fjalë këtu nuk është ai i cili ushtron kontroll total burokratik mbi një ekonomi që synon autarki të plotë, por ai i cili ka kapacitet të ndërhyjë në koordinimin dhe planifikimin ekonomik përbrenda kornizave të një ekonomie kapitaliste të orientuar drejt konkurrueshmërisë në ekonominë botërore.

Në Kosovë, në rrethanat aktuale politike, dhe në konfiguracionin aktual politik dhe ideologjik, një lëvizje drejt shtetit zhvillimor duket i pamundur. Mirëpo, kjo nuk e pengon elaborimin e shtetit zhvillimor si një projekt politik opozitar dhe alternativ kundrejt asaj që është pa diskutim një model krejtësisht i dështuar ekonomik i aplikuar nga qeveria aktuale. Dhe, sërish duhet theksuar se, nuk ekziston një formulë e vetme e shtetit zhvillimor. Megjithatë, dhe ky është konkluzioni kryesor i këtij trajtimi të shkurtër, shteti zhvillimor na sfidon ta rizbulojmë dhe rimendojnë artin e shtetkrijimit (statecraft), para se të biem në grackën e preokupimit me problemet ekonomike në diskursin ekzistues ekonomik, apo, shprehur ndryshe, të kërkojmë dhe ofrojmë zgjidhje kuantitative për probleme që janë strukturore.

* Shkrimi është botuar me titullin “Sfida e shtetit në zhvillim” te Zëri (Prishtinë), 25 korrik 2012.

Çmimi botëror i komoditeteve ushqimore dhe inflacioni në Kosovë

Javët e fundit kemi ndjekur një sërë lajmesh të këqija nga fusha e tregut botëror të ushqimeve. Siç njofton Financial Times, këto ditë çmimet e misrit dhe sojës arriten në nivele rekorde pas nivelit rekord që kishin arritur në vitin 2007-2008, shpejt pas krizës globale financiare. Rritja e shpejtë e çmimeve të ushqimit thuhet të ketë qenë përgjegjëse për mijëra protesta nëpër botë, ndërsa disa analistë vlerësojnë se ky faktor ndikoi drejtpërsëdrejti edhe në shpërthimet e Pranverës arabe. Çmimet e ushqimit ndikojnë më së shumti në ekonomitë e varfëra, ku shporta ushqimore konsumon pjesën më të madhe të shpenzimeve të popullatës. Është e qartë se, kur inflacioni shkaktohet nga rritja e çmimeve të ushqimeve bazë, varfërimi është i mënjëhershëm. Për popullata që jetojnë me të ardhura që i mbajnë në pragun e mbijetesës, edhe një shtrejtim i vogël i elementëve bazë të ushqimit (p.sh. misrit, grurit ose orizit – varësisht nga regjionet botërore) çon në shtimin e vështirësisë për mbijetesë – përfshirë këtu mundësinë për plotësuar nevojat ushqimore. Rritja e fundit rezulton si pasojë e thatësisë ekstreme në SHBA, që është një nga eksportuesit më të mëdhej të drithërave në botë.

Shtrejtimi i çmimeve të ushqimit shihet si një nga përgjegjësit kryesor të inflacionit në Kosovë, i cili ka qenë një ndër më të lartit në Ballkan dhe Evropë. Të dhënat e mëposhtme tregojnë të dhëna mbi shkallën e inflacionit në Kosovë në krahasim me disa vende fqinje dhe mesatarën e inflacionit në eurozonë.

Shkalla e rritjes (në përqindje) të inflacionit në Kosovë dhe eurozonë.

Grafikoni i mësipërm tregon se sa jostabil është inflacioni në Kosovë kur krahasonet më atë në eurozonë. Ndryshimi më i madh vërehet në periudhën menjëherë pas krizës. Deri në vitin 2007, shkalla e rritjes së inflacionit në Kosovë ka qenë më e ulët se në eurozonë. Kjo domethënë se gjatë kësaj periudhe, kostoja e jetesës në eurozonë është rritur më shpejt se sa në Kosovë, vend i cili gjithashtu përdorë euron si monedhë të vendit. Mirëpo, nga gjysma e dytë e vitit 2007 shohim një kthim radikal ku inflacioni në Kosovë shpërthen në mënyrë pothuaj të pakontrolluar. Përderisa inflacioni rritet dukshëm në eurozonë pas shpërthimit të krizës financiare më 2008, masat e Bankës Qëndrore Evropiane dhe qeverive të eurozonës gjatë 2009-ës bënë që në eurozonë të ngritet alarm mbi rrezikun e deflacionit. Megjithatë, përderisa inflacioni mesatar në eurozonë shkoi drejt stabilizimit pas vitit 2010 (ndonëse me dallime të theksuara, për shkak të efektit të krizës së borxheve sovrane gjatë vitit 2010 e cila gjeneroi inflacion të shtuar në disa nga vendet e periferisë së eurozonës), inflacioni në Kosovë sërish kalon një valë shpërthimi gjatë viteve 2010-2011.

Lartësia e inflacionit në Kosovë merret vesh edhe nga krahasimi i mëposhtëm me vendet fqinje. Grafikonet me të dhëna krahasuese jepen më sipër. Shkalla e rritjes së inflacionit në Kosovë gjatë viteve të fundit ka qenë më i lartë se në Shqipëri, Serbi dhe Maqedoni. Ajo çka vërehet qartë është se lëvizjet e çmimeve në Kosovë janë direkt të varura nga ato në Serbi dhe Maqedoni (dhe shumë më pak se me ato në Shqipëri, e cila, siç shihet, ka treguar një stabilitet të jashtëzakonshëm në kontrollin e inflacionit, edhe përgjatë viteve të krizës). Kjo për faktin se Kosova importon pjesën më të madhe të mallrave nga këto dy vende, përfshirë pjesën më të madhe të prodhimeve bujqësore dhe të ushqimeve të përpunuara. Është mbreslënës fakti se shkalla e rritjes së inflacionit në Kosovë është pothuajse krejtësisht e koordinuar me lëvizjen e çmimeve në Serbi. Thënë në formë pak sa perverse, na del që nga aspekti i çmimeve (dhe i ekonomisë më gjerësisht), ekonomia kosovare funksionin si një lloj zgjatje e tregut serb (të paktën përsa i përket ushqimeve), por që në vend të dinarit blen me euro. Kosova jo vetëm që përmirëson bilansin tregtar të Serbisë, por edhe si ekonomi e euroizuar ndikon në rritjen e rezervave devizore të Serbisë që ndihmojnë në stabilizimin e dinarit. Shprehur pak thjeshtë, realiteti është kështu: krahu i diasporës shqiptare punon në Gjermani e Zvicër, çon euro që t’i ushqejë familjet në Kosovë, ndërsa po ato euro përfundojnë si të hyra në bankat serbe.

Shkalla e rritjes së inflacionit (në përqindje) në Kosovë dhe Shqipëri.

Shkalla e rritjes së inflacionit (në përqindje) në Kosovë dhe Maqedoni.

Shkalla e rritjes (në përqindje) të inflacionit në Kosovë dhe Serbi.

Inflacioni në Kosovë, i matur me Indeksin e Çmimeve të Konsumit (IÇK), ndikohet në shkallë të madhe nga çmimi i ushqimeve. Grafikoni më poshtë tregon normën mesatare të rritjes së IÇK-së në Kosovë në raport me çmimin e ushqimeve dhe atë të transportit (që përfshin çmimin e derivateve të naftës). Gjatë viteve të krizës 2007-08, çmimi i ushqimeve shënon shkallë më të lartë të rritjes se sa mesatarja e IÇK-së, përderisa çmimi i transportit ka rritjen më të lartë gjatë tërë periudhës, që përkon me rritjen e përgjithshme të çmimit të naftës në tregjet botërore. Ajo që vlen të nënvizohet është se, gjatë gjysmës së dytë të vitit 2011, përderisa çmimi i transportit vazhdon trendin e rritjes, çmimet e ushqimit shënojnë rënie, që ndikon në zvogëlimin e nivelit mesatar të IÇK-së. Këtu përfshihet edhe periudha e masave të reciprocitetit ndaj Serbisë që Qeveria e Kosovës vendosi nga fundi i korrikut deri në shtator, që për këtë periudhë bllokoi mallrat serbe nga hyrja në Kosovë, përfshirë edhe të shumë artikujve ushqimor që importohen nga ky vend. (Kjo nuk domethënë se po të vazhdonin ato masa, inflacioni nuk do të ndjehej, por që si duket rezervat e deponive private, importet alternative dhe mbase edhe një pjesë e prodhimit vendor, ndikuan që të mos ketë rritje të çmimeve për këtë periudhë. Se çmimet do të rriteshin nëse masat do të vazhdonin, e dëshmon edhe lidhshmëria e thellë e inflacionit në Kosovë me atë në Serbi, që u tregua më lartë.)

Transporti dhe ushqimi si përbërës të Indeksit të Çmimeve të Konsumit (IÇK) në Kosovë. Vija e kaltër (mbyllur) është mesatarja e IÇK-së. Vija e kaltër (çeltë) është IÇK-ja për ushqimet kurse ajo hiri është për transportin.

U larguam pak nga objekti kryesor i këtij shkrimi për t’i sqaruar disa aspekte të inflacionit në Kosovë, por tani po i kthehemi problemit të ndikimit të çmimeve të komoditeteve ushqimore në tregjet botërore dhe inflacionit në Kosovë. Me ka rastisur jo pak herë që të bisedojë me njerëz në Kosovë – përfshirë edhe të tillë me përgatitje të larta akademike – që nuk e kanë të qartë rëndësinë e lëvizjes së çmimeve të komoditeteve bazë ushqimore, si ato të drithërave, vajit, sheqerit dhe mishit në tregjet botërore (dhe të tregut kryesor, atë të ‘futures’ për komoditetet agrokulturore në Chicago Mercantile Exchange (CME))  për çmimet në Kosovë. Sikur çmimet e tregjeve botërore disi nuk kanë lidhje me çmimet e ushqimit në Kosovë. Natyrisht, një gjë e tillë do të ishte e drejtë sikur Kosova të mbulonte pjesën më të madhe të nevojave të veta ushqimore nga prodhimi i saj (dhe me kusht që ky prodhim të konsumohej brenda Kosovës dhe të mos eksportohej). Por, e dimë të gjithë që pjesën më të madhe të ushqimeve bazë Kosova i importon. Tani, që ta shohim se si çmimet e tregut botëror ndikojnë në Kosovë, kam marrë indeksin e çmimeve të ushqimit (Food Price Index – FPI) që mbahet nga Organizata për Ushqime dhe Agrokulturë e Kombeve të Bashkuara (FAO), një nga matësit kryesor të lëvizjës së çmimeve të komoditeteve ushqimore në botë, dhe e kam krahasuar atë me lëvizjën e çmimeve të ushqimit në Kosovë. Rezultati jepet në grafikonin më poshtë.

Indeksi i Çmimeve të Ushqimeve (FPI) i FAO-s krahasuar me Indeksin e Çmimeve të ushqimit në Kosovë, 2007-2012. (Viti 2007 = 100.)

Grafikoni paraqet lëvizjen e indeksit të çmimeve, me janarin e vitit 2007 baraz me 100. Çmimet e ushqimit në Kosovë jo që nuk janë, por janë jashtëzakonisht të sinkronizuara me levizjët e çmimeve të tregjet botërore sipas FPI-së. Me përjashtim të periudhës nga fundi i 2008-ës dhe fillimi i 2009-ës, çdo rritje në FPI është shprehur drejtpërsëdrejti në shtrejtimin e çmimeve të ushqimit në Kosovë. Aq më tepër që që nga viti 2010 e tutje, koordinimi midis FPI-së dhe çmimeve të ushqimit në Kosovës është pothuajse i plotë. Sipas kësaj, kosovarët duhet të jenë jashtëzakonisht të brengosur nga lajmet që javët e fundit po dalin nga tregjet botërore të komoditeteve agrokulturore.

Për të shkuar përtej paraqitjes vizuele të të dhënave, kam bërë gjithashtu një llogari të regresionit, për ta llogaritur në formë statistikore ndikimin e FPI-së në çmimet në Kosovë. Rezultati është mahnitës. Koefiçienti i përcaktimit (R2) është jashtëzakonisht i lartë, 0,70 (sinjifikante me vlerën p < 0,05). Përafërsisht, kjo domethënë se afër 70% e ndryshimit të çmimeve të ushqimit në Kosovë shpjegohet nga ndryshimi i çmimeve në tregjet globale! Për të interesuarit në detajet teknike të testit statistikore, rezultati i plotë është dhënë më poshtë.

Çka domethënë kjo?

E para, politikanë, por edhe analistë dhe të ashtuquajtur ekspertë të ndryshëm vazhdojnë të insistojnë se Kosova nuk ka qenë prekur nga kriza globale financiare 2007-08, dhe se ekonomia e saj nuk ndikohet drejtpërsëdrejti nga kriza ekonomike në eurozonë dhe faktorët tjerë të ekonomisë botërore, siç janë ato të tregjeve të komoditeteve agrokulturore. Si ekonomi importi, se ekonomia e Kosovës nuk ndikohet nga lëvizjet e tregjeve evropiane dhe botërore është absurde, është pretendim i marrë se gjoja Kosova, vend i cili importon gjithçka, ekzistoka si një ishull i izoluar në ekonominë botërore dhe jo si nyje në rrjetin e tregjeve globale të komoditeteve – sado periferike dhe e ndërmjetësuar qoftë lidhja e saj me qendrat e ekonomisë botërore. Të dhënat mbi ndikueshmërinë e çmimeve të ushqimit në Kosovë nga çmimet botërore e konfirmojnë ndikimin global në ekonominë e Kosovës përmes inflacionit, në formë mjaft të prerë.

Dikush mund të thotë se çmimet e tregjeve botërore nuk janë indikator i mirë pasi që Kosova furnizohet me ushqim nga tregjet regjionale (Serbisë dhe Maqedonisë). Mirëpo, kjo nuk domethënë se çmimet e komoditeteve ushqimore në Serbi dhe Maqedoni janë të pavarura nga ato botërore – përkundrazi, pavarësisht rendimenteve të brendshme, gjasat janë që çmimi i tregut botëror shërben si referent për çmimet eksportuese të këtyre vendeve.

E dyta, këto tregojnë se lajmet e fundit për rritjen e çmimeve të komoditeteve agrokulturore në tregjet botërore (përfshirë edhe mundësinë që një nga eksportuesit më të mëdhej të grurit, Rusia, të veprojë njësoj sikur vite më parë dhe të ndalojë eksportin e grurit të vet, me efekte më direkte në furnizimin me grurë në Ballkan) janë për t’u marrë seriozisht. Është e qartë se paralajmërimet se rreziku i inflacionit të madh është tejkaluar, dhe me këtë aludoj në vlerësimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar, janë të paqëndrueshme. Përkeqësimi i rendimenteve amerikane dhe ndikimi që ato kanë në çmimet botërore do të ndjehen drejtpërsëdrejti në shtrejtimin e ushqimeve Kosovë.

E treta, është e qartë nga përvoja historike se rritja e çmimeve të ushqimit ndikon drejtpërsëdrejti në stabilitetin politik. Shtrejtimi i ushqimeve, sidomos në vend të varfëra dhe në zhvillim është shkas direkt për revolta. Shembulli që unë e përdor shpesh është ai i revolucionit në Francë, që filloi si protestë e parisieneve kundër shtrejtimit të bukës. Pas një vale të rëndë inflacioni gjatë vitit të kaluar, pas shtrëngimeve buxhetore të imponuara nga FMN-ja dhe projektet megallomane të Qeverisë Thaçi, disponimi politik i popullatës në Kosovës është veçanërisht i lidhur me çmimin e bukës, dhe sidomos i punëtorëve me të ardhura të vogla, pensionistëve dhe atyre të papunë. Vjeshta është gjithnjë periudhë e tkurrjes së aktiviteteve ekonomike në Kosovë, ndërsa fundosja e mëtejme i standardit të jetesës do të ketë efekt direkt në perspektivën e mbijetesës për partinë në pushtet.

Rënia ekonomike në Shqipëri

Me kohë ishte parashikuar se kriza e eurozonës do të ndikojë negativisht në rritjen ekonomike në Shqipëri. Gjithkush përveç kryeministrit Sali Berisha e kishte pranuar këtë realitet, dhe fakti se rritja ekonomike e Shqipërisë tashmë ka kaluar në trend negativ u konfirmua edhe të dhënat e fundit të nxjerrura nga INSTAT. Sipas INSTAT, në tremujorin e parë të këtij viti, rritja e Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) (me qasjen e prodhimit ose “value-added”) në Shqipëri ishte -0,2%. Rënien më të madhe e shënojnë industria dhe ndërtimtaria, dy sektorë kyç të ekonomisë shqiptare. Kjo e fundit veçanërisht ishte e lidhur ngushtë me rritjen ekonomike të Shqipërisë gjatë viteve të fundit, të dëshmuar edhe me boom-in në ndërtim që ka përjetuar ky vend gjatë viteve të fundit.

Se boom-it të ndërtimtarisë po i vjen fundi apo se tashmë edhe ka mbaruar, vërtetohet edhe nga të dhënat e INSTAT-it përsa i përket pjesëmarrjes së këtij sektori në PBB. Grafikoni më poshtë paraqet të dhënat e INSTAT-it, duke shënuar trendin e rënies që ky sektor po përjeton që nga viti 2005. Për shkak se të dhënat përfshijnë lëvizjet sezonale, treguesi kryesor është ai i trendit të përgjithshëm. Përveç se trendi që nga viti 2006 është drejt rënies, shihet se edhe piku i aktivitetit, i arritur zakonisht në mes të çerekut të parë (Q1) dhe çerekut të dytë (Q2) të vitit, është në rënie të vazhdueshme. Ajo që është më shqetësuese është se çereku i parë i këtij viti po shënon rënie, çka mund të paralajmërojë një vit me aktivitet të ulët gjatë këtij viti në këtë sektor.

Rënia në aktivitetet e ndërtimtarisë lidhet gjithashtu me një tregues tjetër, atë të kredive të këqija që sipas Shoqatës Shqiptare të Bankave vijnë kryesisht nga ky sektor. Kështu, rrudhja e kredidhënies (që po ndodh përkundër rritjes së madhe të depozitave, që besohet të jetë kryesisht nga emigrantët që po i sjellin kursimet nga Greqia) po e godet më së shumti këtë sektor. Konservatorizmi bankar pritet të vazhdojë përderisa mbi bankat evropiane rëndon kriza e eurozonës, së cilës akoma nuk po i shihet fundi (dhe, çka është më e keqja, ai fund mund të jetë vetë shpërbërja e Unionit Monetar). Përderisa remitancat janë në ulje, bankat kufizojnë likuiditetin dhe shteti shqiptar përballet me nevojën e servisimit të borxheve (që aktualisht konsumojnë pjesën më të madhe të buxhetit publik), perspektiva ekonomike e Shqipërisë sivjet duket mjaft negative. Një element pozitiv është se eksportet janë në rritje, por edhe ky indikator është mjaft i pasigurt pasi që shumica e eksporteve shqiptare shkojnë drejt Italisë, dhe ky treg mund të tkurret përderisa Italia përballet me recesion.

Ndryshimi vit-në-vit (në përqindje) i pjesëmarrjes së ndërtimtarisë si pjesë e PBB të Shqipërisë, sipas çmimeve të vitit 2005 (lek).

Ndryshimi vit-në-vit (në përqindje) i totaleve të vlerës së shtuar si pjesë e PBB të Shqipërisë, sipas çmimeve (lek) të vitit 2005.

Rënia ekonomike në Shqipëri duhet të çmitizojë çdo pretendim se gjoja ekonomia shqiptare është e izoluar nga kriza e eurozonës. Ajo gjithashtu duhet të çmitizojë pretendimet e qeverisë së Sali Berishës për suksesin e politikave të saj ekonomike në krijimin e një “mrekullie ekonomike” në Shqipëri. Tashmë është evidente se ekonomia shqiptare nuk ka gjeneruar motorë të qëndrueshëm të brendshëm të rritjes që e bëjnë atë të pandikuar nga trendet e ekonomisë evropiane. Për më tepër, trendet e kapura nga indikatorët e INSTAT bëjnë të ditur se rënia e aktiviteteve prodhuese në ekonominë shqiptare janë trend afatmesëm i cili vijon që nga viti 2005 dhe jo rezultat vetëm i krizës imediate në Greqi ose gjetiu në eurozonë.

Trendi rënies në një mënyrë vërteton vartësinë e thellë të vendit nga remitancat, borxhet e jashtme dhe investimet publike. Nuk jam i tillë që jep vlerësime pa mbështetjen e të dhënave, por kam bindjen se nën qeverisjen e Sali Berishës, kjo varshmëri është intensifikuar, dhe jo zvogëluar (p.sh., si tregues i kësaj mjafton të merret parasysh trendi i rritjes së borxhit të jashtëm). Borxhi i jashtëm nuk është medoemos diçka e keqe, por rritja e borxhit pa rritje të aktivitetit prodhues tregon se kapitali i ardhur nuk po përfundon i investuar në zgjerimin e aktiviteteve produktive. Përderisa borxhi i jashtëm shqiptar është rritur që nga viti 2005, aktivitetet prodhuese janë në rënie, siç bëjnë të ditur të dhënat.

Duhet theksuar se përkundër veçantive të veta, Shqipëria nuk dallon nga ekonomitë tjera të Ballkanit dhe statusit të rajonit të një nënperiferie të ekonomisë evropiane, në varshmëri të plotë tregtare dhe financiare me ekonomitë qëndrore të kontinentit. Nga kjo perspektivë, është ndoshta paradoksale se sa pak lidershipet përkatëse të këtyre shteteve kërkojnë adresimin sa më urgjent të krizës ekonomike evropiane. Në të njëjtën kohë, në shprehje është edhe trendi tjetër, ku këto shtete (përfshirë edhe Shqipërinë), të cytur nga kriza aktuale, po synojnë aleanca të reja ekonomike me partnerë jashtë BE-së si Turqia (Shqipëria dhe Kosova), Rusia (Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia), Kazakstani (Maqedonia), apo edhe Kina (të gjithë!). Ky trend është vetëm në fillim, por sa më shumë të zgjasë kriza në Evropë, aq më tepër vendet e nënperiferisë ballkanike do ta kërkojnë shpëtimin për ekonomitë e tyre jashtë BE-së. Kjo vetëm nënvizon edhe kostot gjeopolitike të krizës së eurozonës, megjithëse një diversifikim i shtuar ekonomik tregtar dhe financiar nuk është medoemos zhvillim i keq për këto vende. Tek e fundit, është eksporti në Kinë që po e shpëton ekonominë gjermane, në kohën kur e gjithë BE-ja është në flakë. Por, mbi këto në një shkrim tjetër të ardhshëm!

Shënim: Maqedonia tregon paqëndrueshmërinë e lartë të ekonomive të Ballkanit

Vitin e kaluar, Banka Botërore kishte parashikuar rritje ekonomike në Republikën e Maqedonisë për 3%, ndërsa rritje optimiste prej 4,5% për vitin 2012, duke quajtur Maqedoninë si vendin me rritjen më të madhe në Ballkan për vitin 2012. Parashikimi për vitin 2011 doli të jetë i saktë, por numri në vetëvete fsheh trendin e rënies që shënon tërë vitin 2011. Ndonëse rritja mesatare gjatë vitit 2011 ishte 3,3%, që nga çereku i parë i 2011 (Q1) trendi është negativ, duke vazhduar ritmin e ngadalësimit në çerekun e parë të 2012-ës me rritje negative prej -1,4%. Është vështirë e besueshme se tani Maqedonia do të arrijë rritje prej 4,5% gjatë këtij viti. Në trend negativ të rritjes sivjet është edhe Kroacia, ndërkohë që sondazhet tregojnë për rënie të prodhimit industrial në ekonomitë kryesore të Ballkanit. Në Maqedoni ndikimi më i madh duhet të jetë nga tkurrja e investimeve greke, që gjithashtu po godasin Shqipërinë dhe Bullgarinë. Prodhimi industrial në Maqedoni është rreth 17% më i ulët se sa ka qenë më 2007 ndërkohë që eksportet janë në rënie që nga çereku i dytë i 2011-ës. Në Shqipëri tashmë ndihet qartë efekti i rënies së vazhdueshme të remitancave, që vijnë kryesisht nga Greqia dhe Italia, dy shtete të përfshira nga problemi i borxheve sovrane.

Sido që të jetë, rasti i Maqedonisë ilustron paqëndrueshmërinë e madhe ekonomike të vendeve të Ballkanit në kushtet e krizës së eurozonës. Spiralja e tëposhtëzes ekonomike, një ‘tipping point’ nga trendi pozitiv në atë negativ mund të arrihet shpejt, që në shtetet me papunësi të madhe krijon degjenerim të shpejt të gjendjes sociale të popullatës dhe jostabilitet politik. Tkurrja ekonomike gjithashtu shkakton problem në qëndrueshmërinë e shpenzimeve publike dhe në shërbimet si arsimi dhe shëndetësia, si dhe në investimet kapitale. Këto probleme bëhen më të ndërlikuara në shtetet me nivel të lartë të borxheve.

Mësimi kryesor që duhet të nxirret nga rasti i Maqedonisë është se përderisa kriza në eurozonë vazhdon, secili vend i Ballkanit i nënshtrohet rrezikut të madh të përkeqësimit të shpejt të gjendjes ekonomike.

Remitancat në Shqipëri

Remitancat janë një nga motorët kryesor të rritjes ekonomike në Shqipëri. Si ekonomi, Shqipëria ka një vartësi të lartë në remitancat e emigrantëve jashtë vendit. Në disa sondazhe del se ekzistenca e një çereku të njësive familjare në Shqipëri varen nga remitancat, që është një nga shkallët më të larta në botë (në këtë kategori hyn edhe Kosova), ndërkohë që llogaritet se vendi ka rreth një milion emigrantë që punojnë jashtë vendit, kryesisht në Greqi dhe Itali. Kriza ekonomike në Greqi dhe Itali tashmë po tregon efektet e veta në remitanca, që janë në rënie e sipër që nga viti 2007. Të dhënat e mëposhtme nga Banka e Shqipërisë tregojnë për këtë rënie të vazhdueshme të remitancave. Ky është një tregues i keq për ekonominë shqiptare, pasi që pritet që remitancat të vazhdojnë trendin e rënies edhe gjatë këtij viti.

Normat bankare në Kosovë

Është theksuar shpesh nga gazetarë dhe kritikë të politikave ekonomike në Kosovë fakti i normave jashtëzakonisht të larta të kredive në Kosovë, ndër më të lartat (në mos më e larta) në Evropë. Kjo analizë e shpejtë e të dhënave mbi normat mesatare të interesit për kursimet dhe kreditë në bankat që operojnë në Kosovë vërteton faktin e shpërputhjes së thellë dhe dallimit jashtëzakonisht të madh midis normave të kursimit dhe atyre të kredive.

Për laikët duhet përkujtuar me konceptin themelor të veprimit të një banke. Banka grumbullon depozita, të cilat i ofron me normë të caktuar të interesit për depozituesit. Të njëjtat depozita (apo më saktësisht, atë pjesë që rregullatori bankar nuk e obligon bankën ta mbajë në rezervë), banka ia jep me kredi huamarrësve. Dallimi midis normës së interesit për kursimet dhe asaj për kreditë quhet ‘net interest spread‘ apo shkurt vetëm ‘spread’. ‘Spread’ përbën profitin kryesor të një banke. Ti m’i jep mua 100 USD, që unë t’i kthej ty me 2% kamatë për një muaj, dmth do t’i kthej 102 USD. Mirëpo, këta 100 USD unë do t’ia jap Filanit për 10% kamatë. Filani m’i kthen mua 110 USD, unë t’i kthej ty 102 USD, 8 USD i fus në xhep. Kjo është logjika bankare, e shprehur në mënyrë brutalisht banale (në këtë shembull, unë nuk jam i obliguar të mbajë rezervë, siç kanë bankat normale). Megjithëse bankat mund të kenë burime tjera të profitit, siç janë investimet e ndryshme dhe të hyrat nga shërbimet, aktiviteti kredidhënës mbetët themelor për profitabilitetin e një banke. Sipas kësaj, për ta rritur profitabilitetin e bankës, interesi i bankës është që ‘spread’ të jetë sa më i madh.

Rrjedhimisht, vlera e ‘spread’ duhet të jetë pozitive, në kuptimin që një bankë duhet të japë kredi me norma më të larta se sa ofron për kursime. Kjo është e vetëkuptueshme. Ajo që është shokuese për bankat në Kosovë është se sa e lartë është vlera e ‘spread’ në krahasim me normën evropiane dhe të vendeve të rajonit. Grafikonet më poshtë i ilustrojnë këto të dhëna.

Grafikoni më lartë tregon ‘spreads’ midis normës mesatare të interesit për kursimet dhe asaj për kreditë në Kosovë. Vija e kaltër shpreh normën e interesit për kursimet (aktualisht 3,4%) dhe asaj për kreditë biznesore, shprehur me vijën e gjelbër (aktualisht 12,7%). Mesatarisht, nga viti 2007, ‘spread’ (dallimi mesatar midis normës së kursimeve dhe asaj së kredive, e shprehur në vijën e verdhë) është 10,8%. Kjo është normë jashtëzakonisht e lartë dhe kjo përkthehet në profit të drejtpërdrejtë për bankat.

Që të ilustrohet ky dallim, më poshtë është grafikoni i cili paraqet të njëjtat të dhëna për Kroacinë. Në Kroaci, normat bankare janë më të ulta (si ato të kursimit, ashtu dhe ato të kredive), por që është me rëndësi këtu edhe dallimi midis dy normave është shumë më i vogël. Për periudhën në fjalë, vlera mesatare e ‘spread’ është 2,1%, ose mesatarisht 8,7% më e ulët se në Kosovë. Për më tepër që në Kroaci, norma e interesit për kreditë pak a shumë ndjek ato të kursimeve, që është normale. Në Kosovë, luhatjet e normës për kredi ndodhin pavarësisht normës për kursimet. Madje, në disa raste vështrohen lëvizje të mëdha të normave të interesit për kreditë, si p.sh. gjatë vitit 2010, ndërsa ato për kursimet janë pak a shumë statike. Kjo dëshmon se përcaktues për normat e interesit për kreditë nuk janë kursimet (siç do të pritej nga logjika e operimit bankar), por ndonjë faktor tjetër që për ne mbetët mister.

Që të ilustrohet logjika përcaktuese e shkallës së interesit bankar më saktësisht, më poshtë janë disa të dhëna nga Austria. Austria është marrë si shembull pasi që paraqet një mjedis financiar dhe rregullator stabil dhe kompleks (si anëtare e BE-së dhe eurozonës) dhe në një ekonomi të zhvilluar, por edhe pasi që bankat austriake janë ndër pronarët më të mëdhej të bankave në Kosovë dhe Ballkan.

Në mungesë të të dhënave për normën e kredive për bizneset, këtu kam shfrytëzuar një indikator tjetër, atë të normës së EURIBOR-it që është norma e interesit për huatë përbrenda sistemit bankar evropian  (dmth për kreditë që bankat ia japin njëra-tjetrës). Kjo normë mund të jetë më e ulët se kreditë për bizneset (apo edhe për konsumatorët), pasi që bankat zakonisht favorizojnë njëra-tjetrën, por ajo që shihet qartë këtu është që normat e interesit për kursimet dhe ato për kreditë janë jashtëzakonisht të sinkronizuara. Dhe për më tepër, niveli mesatar i ‘spread’ është negativ (-0,3%). Kjo domethënë se kreditë që këto banka i japin, i japin me humbje, apo, me fjalë të tjera, që subvencionohen nga të hyrat tjera të bankave (nga investimet, kreditë e tjera etj.). Sido që të jetë, ‘spread’ me afër 11% siç është në Kosovë është vlerë jashtëzakonisht e madhe.

Një fakt tjetër ilustrativ është dallimi midis normave për kreditë biznesore në Kosovë, me normat ndërbankare të EURIBOR-it. Dallimi është jo vetëm për dhjetëra pikë, por nëse merret një shtet tjetër tranzicional, Estonia, shihet se edhe aty normat ndërbankare pak a shumë ndjekin ato të EURIBOR-it (me përjashtim të viteve të krizës financiare 2008-09). Kuptohet që Estonia nuk është rast krejt i krahasueshëm me Kosovën, për shkak të shumë faktorëve. Estonia është anëtare e BE-së, si dhe ekonomi me shkallë të lartë të investimeve të jashtme. Por, kjo vetëm ilustron përjashtimin që përbën Kosova përsa i përket operimit “normal” (në kuptimin statistikor të fjalës) të sistemit bankar dhe të shkëputjes së saj nga mjedisi makroekonomik.

Pse ndodh kjo? Me vite të tëra, bankat në Kosovë arsyetohen me faktin se mjedisi biznesor në Kosovë ka risk të lartë. Kjo mund të jetë e vërtetë, por nga kjo rrjedhin dy pyetje: pasi që normat bankare për kreditë kanë ndryshuar pak që nga viti 2004, a domethënë kjo se mjedisi financiar, ekonomik dhe institucional në Kosovë nuk ka ndryshuar fare që nga atëherë? Që nga viti 2004, Kosova ka pësuar shumë ndryshime institucionale – largimi i UNMIK-ut, shpallja e pavarësisë dhe ardhja e EULEX-it. Me sa duket asnjë nga këto nuk i kanë bërë përshtypje bankave në Kosovë, që punojnë me logjikë të njëjtë që nga vitet e para të pasluftës.

E dyta, shkalla e kredive të këqija në Kosovë është e vogël. Nëse këtë e marrim si një matës objektiv të riskut (pasi që vetë “risku” si koncept është shumë labil), çka atëherë e arsyeton këtë lloj politike bankare? Thuhet se një nga problemet tjera është kohëzgjatja e lëndëve në gjykata. Por shkalla e ulët të kredive të këqija tregon se janë vetë bankat që po ndjekin një politikë jashtëzakonisht konservatore të kredidhënies, por që ndërkohë është gjithashtu jashtëzakonisht profitabile për ta. Pse është kështu?

Ka disa shpjegime. E para, Qeveria aktuale e Kosovës nuk ka fare koncept monetar dhe financiar që lidhet me nevojat e zhvillimit ekonomik në Kosovë. Vetë koncepti i zhvillimit ekonomik që ka Qeveria aktuale është joserioz (shprehur butësisht). Aspekti i tij financiar dhe monetar, që është themelor për një vend në zhvillim (dhe që po dëshmohet kyç për shtetet në zhvillim), nuk është askund. Rezultat i kësaj është neglizhimi total i sistemit financiar dhe i politikës bankare nga ana e Qeverisë, përderisa ai nuk i hyn në punë nevojave të veta buxhetore (si p.sh., tani Ministria e Financave ka filluar shitjen e bonove që blihen kryesisht nga bankat vendore).

E dyta, lidhet me ambientin e dobët rregullativ. Banka Qëndrore e Kosovës ka bërë përpjekje gjysmake për uljen e normave të interesit, por autoriteti i saj mbi bankat është jashtëzakonisht i vogël, nga fakti që Kosova nuk ka politikë monetare që lidhet gjithashtu me mungesën e monedhës sovrane.

Një shpjegim tjetër, që është mjaft kredibil, është se bankat aktuale në Kosovë kanë ndërtuar një oligopolBankat kryesore dhe më të mëdha në Kosovë nuk përballen me konkurrencë serioze. Kolektivisht, atyre u intereson mirëmbajtja e kësaj gjendjeje nga e cila ata nxjerrin përfitime të mëdha nga një ekonomi e varfër.

Por një gjë është e qartë. Bankat në Kosovë, dhe sistemi financiar në përgjithësi, nuk po vepron në funksion të zhvillimit ekonomik të vendit. Bankat në Kosovë, ndërkohë që shumica syresh janë në pronësi të huaj, po nxjerrin përfitime të mëdha nga Kosova, ndërsa po i ngulfasin bizneset dhe rrisin barrën financiare për qytetarët e Kosovës me norma të tejfryra të interesit. Përderisa ky problem mbetët i paadresuar çfarëdo shprese për zhvillim ekonomik në Kosovë është iluziv.

Bedri Hamza apo Deutsche Bank? (Pjesa 2)

një shkrim timin nga janari i këtij viti kisha sugjeruar se për ta parashikuar gjendjen ekonomike dhe financiare të Kosovës, është më mirë të shikohet gjendja financiare e Deutsche Bank, bankës më të madhe në Gjermani dhe një nga bankat më të mëdha evropiane, se sa kursimet e aty-këtushme të ministrit të Financave të Kosovës Bedri Hamza.

Tashti, mora ta shikoj këtë raport në mënyrë pak më formale. Në grafikonin e më poshtëm paraqitet një krahasim midis vlerës së aksioneve të Deutsche Bank në bursën e New York-ut (NYSE) dhe të hyrave në Kosovë në formën e remitancave nga Gjermania (sipas të dhënave të botuara nga Banka Qëndrore e Kosovës). Gjermania përbën burimin më të madh të remitancave në Kosovë, me rreth 35-50% të vlerës së përgjithshme të tyre. Duhet ta pranoj se sipas kësaj analize formale kisha pasë vetëm pjesërisht të drejtë. Siç tregon grafikoni, vlera e aksioneve të Deutsche Bank dhe nivelit të remitancave është mjaft ngusht i koordinuar gjatë vitit 2009, viti i rimëkëmbjes nga kriza e madhe financiare e vitit 2008. Në periudhën më të fundit, pra në vitin 2011, vihet re një shkëputje kur vlera e aksioneve të Deutsche Bank është në rënie, ndërkohë që remitancat nga Gjermania shkojnë duke u rritur.

Duhet të sqaroj se ky është vetëm një eksperiment dhe me këtë nuk po sugjeroj një marrëdhënie shkak-pasojë, në kuptimin që vlera e aksioneve të Deutsche Bank duhet të merret si tregues i saktë i nivelit të remitancave në Kosovë, pasi që kjo nuk rezulton as në të dhënat e paraqitura këtu dhe as (të paktën, unë besoj) nuk do të ishte lehtë e shpjegueshme teorikisht, për shkak të faktorëve të shumtë ndërmjetës. Me këtë vetëm dua ta ilustroj një formë se si fati ekonomik i Kosovës është ngusht i lidhur me atë të Evropës dhe Gjermanisë në veçanti (dhe më tej me ekonominë botërore dhe krizën e kapitalizmit global) dhe për këtë arsye besoj se grafikoni e bën këtë gjer në një shkallë të caktuar.

Grafikoni paraqet vlerën e aksioneve të Deutsche Bank të tregtuara në NYSE (vija e kaltër) krahasuar me nivelin e remitancave nga Gjermania në Kosovë (vija e gjelbër), gjatë periudhës 2009-2011 (T3). Në të majtë është vlera e remitancave në miliona euro, kurse në të djathtë është vlera e aksioneve në USD. Vlerat janë të ndryshme por për këtë krahasim na interesojnë se sa të koordinuara mes veti janë lëvizjet e tyre.

Fusnotë ekonomisë

Bujrum, merrni krejt.

Vëmendja e opinionit publik në javët e fundit rreth çështjes së fusnotës dhe kontributin e çmuar që marrëveshja e fundit me Beogradin dha në pranimin e kandidaturës së Serbisë në Bashkimin Evropian, ka bërë që të kalojë në neglizhencë një nga pikat tjera kryesore të agjendës qeveritare për sivjet. Këto janë planet qeveritare për privatizimin e PTK-së, dhe masat privatizuese në sektorin energjetik, me planin për privatizimin e Distribucionit të KEK-ut dhe hapjen e tenderit për ndërtimin e “Kosovës së Re”. Siç paralajmëron një raport i botuar së fundi nga gazeta “Jeta në Kosovë”, pakoja për ndërtimin e “Kosovës së Re” përfundimisht do të shoqërohet me kalimin e “Kosovës B” në pronësi të investitorit në “Kosovën e Re”, gjë që, në vitet e shkuara, kishte qenë një nga pikat kontestuese rreth këtij projekti.

Efektivisht, qeveria ka vendosur që ta falë “Kosovën B” për ta bërë më të levërdishëm investimin në “Kosovën e Re”, pasi që të ardhurat nga “Kosova B” do të shfrytëzohen nga pronari i ri për investimin që do të bëhet në “Kosovën e Re”.

Kemi të bëjmë edhe me një hap të ri drejt shpronësimit total të ekonomisë kosovare dhe kalimit të aseteve kryesore industriale në kontroll të kapitalit të huaj.

Shpërthimi në “Ferronikël” na përkujton se jemi në vazhdën e transformimit strukturor të ekonomisë kosovare dhe hapjes së saj për eksploatim të pamëshirshëm nga kapitalizmi global, ndërkohë që me privatizimet e planifikuara Kosova efektivisht ngelet pa sektor publik, dhe jo vetëm kaq, pa kontroll dhe pronësi mbi asetet dhe industritë kryesore të vendit.

Fjala është për asete dhe burime që kanë vlerë të paktën një miliard euro (një vlerësim konservator), pra sa gati një çereku i BPV-së së tërë vendit, dhe që përbëjnë pjesën kryesore të aseteve industriale të vendit. Kjo vlerë është jashtëzakonisht më e madhe nëse llogariten potencialet energjetike të vendit, dhe nevojat në rritje në tregun e energjisë në Ballkan dhe në Evropën Qendrore.

Natyrisht, qytetari i rëndomtë kosovar përditë shantazhohet me idenë se rruga e privatizimit total është e paalternativë, se o do të shkojmë drejt privatizimit total të ekonomisë, o vendi ngelet me shërbime dhe infrastrukturë inferiore si pasojë e joefiçiencës dhe korrupsionit në sektorin publik. Gjatë vitit të kaluar opinioni publik ishte po kaq i bombarduar me idenë se rruga e ndjekur nga qeveria është e vetmja drejt tregut të lirë, pasi që çdo opsion tjetër përfaqëson një mbeturinë nga e kaluara.

Në rastin e Kosovës, privatizimi i sektorit publik përfshin dy sektorët kyç, energjinë dhe telekomunikimin, që janë sektorë të rëndësishëm jo vetëm për ekonominë e Kosovës dhe për faktin që kryejnë shërbime esenciale publike, por njëkohësisht edhe sektorët dominantë industrialë në gjithë Evropën Qendrore dhe Lindore. Nga top 500 firmat më të fuqishme në Evropën Qendrore dhe Lindore, shumica (rreth 47%) në renditjen sipas të ardhurave të realizuara gjatë vitit 2010 janë firma në fushën e energjisë (si PGE polake apo ÇEZ-i çek) dhe të telekomunikimit.

Me një fjalë, në vend të investimit në asetet industriale me qëllim të orientimit të tyre drejt konkurrueshmërisë rajonale dhe evropiane, asetet dhe burimet e vendit efektivisht po iu falen investitorëve të huaj, që të përfitojnë nga ato. Dhe, përderisa privatizimet në Evropën Lindore dhe Qendrore ndihmuan në integrimin e rajonit me industrinë gjermane dhe Bashkimin Evropian, kur merret parasysh se në listën e investitorëve më të mëdhenj në Evropën Qendrore dhe Lindore, sipas listës së përpiluar nga firma “Deloitte”, janë prodhuesi gjermanë “Volkswagen”, kompania britanike e energjisë “E.On”, rrjeti i hipermarketeve “Metro”, kompania gjermane e energjisë “RWE” dhe kompani të tjera si “Samsung”, “Nokia”, dhe “Fiat”.

Ndërkaq, po shihet se interesi kryesor në asetet industriale në Kosovë po vjen nga kapitali me origjinë nga Azia dhe Lindja e Mesme. Kjo nuk është gjë e keqe në vetëvete (në fund të fundit, kapitali nuk njeh kufi e as gjeografi), por pashmangshëm do të ketë implikime në gjeopolitikën e rajonit në dekadat që do të vijnë. Po harrojmë se, p.sh., edhe një vend si Serbia, aq sa mund të kultivojë marrëdhëniet diplomatike me Rusinë, ekonomikisht, për nga niveli i investimeve dhe i tregtisë, është shumë më ngushtë e lidhur me Gjermaninë dhe vendet e BE-së, madje shumë më tepër se sa Kosova.

Dhe ndonëse qeveria mund ta shfrytëzojë argumentin se me rastin e privatizimit të PTK-së, ata po e ndjekin trendin rajonal të privatizimeve në telekomunikim, ky argument nuk vlen për energjinë, pasi që ajo që po ndërmerr Qeveria e Kosovës (dhe paralelisht ajo në Shqipëri) në këtë pikëpamje janë jashtëzakonisht radikale.

Afër gjysma e firmave të energjisë në Evropën Qendrore dhe Lindore (dhe shumica dërrmuese në Ballkan) janë në pronësi shtetërore. Politika e privatizimit total të sektorit të energjisë në Kosovë është jashtëzakonisht radikale edhe për standardet e rajonit dhe të të gjitha vendeve transicionale. Projekti neoliberal në Kosovë, të paktën sa i përket sektorit të energjisë, do të shkojë në përmasa ekstreme, me pasoja që tashmë po shihen në Shqipëri, e kapluar nga kriza e thellë energjetike pas privatizimit të rrjetit të shpërndarjes.

Me fjalë të tjera, po shkojmë drejt një situate ku Kosova do të prodhojë energji me bollëk, por e cila do të orientohet kryesisht për nevojat e eksportit, pasi që kjo do të jetë më e levërdishme për pronarin e aseteve energjetike të vendit, ndërkohë që qytetarët akoma do të vuajnë nga mungesa e energjisë dhe e investimeve në sistemin furnizues. Nga kjo do të goditen sidomos të varfrit, dhe sidomos zonat rurale, me çka edhe furnizimi me rrymë gradualisht shndërrohet në një lloj privilegji social dhe klasor.

Por, në planin më të gjerë do të rezultojmë në një situatë ku tre sektorët kryesorë ekonomikë të vendit (përjashtuar atë të tregtisë) do të kontrollohen nga kapitali i huaj: energjia, telekomunikimi dhe bankat. Mbetet vetëm edhe privatizimi i “Trepçës” që kosovarët të shndërrohen në argatë të kapitalit të huaj në shtëpinë e tyre, ndërsa konsumojnë mallra të importuara (kryesisht nga Serbia), u paguajnë kamata ekstrem të larta bankave të huaja, dhe punojnë për menaxherët e huaj që do të kontrollojnë pjesën më të madhe të industrive kryesore në Kosovë.

Ndërkohë që pjesa më e madhe e kosovarëve, ata që nuk kanë fatin të kenë familjarë të punësuar jashtë vendit, do të vazhdojnë ta kalojnë jetën në varfëri ekstreme, një “popullatë tepricë” e papërdorshme për kapitalin, siç i quante Marksi të varfrit dhe të papunët. Politikat neoliberale gjithkund dhe gjithmonë kanë rezultuar në ashpërsimin e pabarazive sociale dhe ky është trendi që po e vështrojmë sot në Kosovë dhe i cili premton që të intensifikohet në vazhdimësi.

Shprehur ndryshe dhe më figurativisht, kjo qeveri, pas vënies së fusnotës në emrin e shtetit, sivjet do t’ia vërë fusnotën edhe ekonomisë. Në fusnotë, ndërkaq, do të kenë të listuara të gjitha firmat e huaja që kontrollojnë ekonominë e Kosovës, pasi që vendi efektivisht do të mbetet pa ekonomi të veten.

Botuar te Zëri, 9 mars 2012.

Periferia e vërtetë e Evropës

Kohëve të fundit dallimi qendër-periferi ka kapluar ligjërimin publik mbi krizën e eurozonës – e përdorur në shkrime edhe nga autori i këtyre rreshtave. Një gjë që duhet theksuar është se një dallim i tillë është relativ – përderisa ne mund të bëjmë dallimin midis qendrës dhe periferisë përbrenda BE-së dhe më saktësisht përbrenda eurozonës (duke dalluar shtetet si Greqia, Portugalia, Irlanda etj. që janë zhvilluar më vonë dhe që aktualisht ballafaqohen me krizë fiskale dhe vendet e zhvilluara më herët dhe në gjendje më stabile financiare si Gjermania, Franca dhe Holanda), nuk duhet harruar se periferia e vërtetë e Evropës vazhdon të jetë zona lindore dhe juglindore e kontinentit, e përkufizuar nga shtetet ish-socialiste të Evropës qëndrore, të vendeve të Baltikut dhe ato të Ballkanit.

Grafikoni i mësipërm, i përgatitur për lëndën time në Binghamton University për Evropën lindore, tregon për hendekun e thellë zhvillimor që ekziston midis këtyre grupeve të shteteve. Grupi i shteteve të përfaqësuara nga shtylla e kaltër janë grupi i shteteve të BE-së deri në vitin 2004. BPV-ja për kokë banori në mesatare për këto shtete në vitin 2010 ka qenë rreth 44.500 USD. Kjo dallon dukshëm nga BPV-ja mestare për kokë banori për shtetet ish-socialiste që iu bashkuan BE-së pas vitit 2004 (Hungaria, Polonia, Çekia, Sllovakia, Bullgaria, Rumania, Sllovenia, Estonia, Latvia, Lituania, të përfaqësuara nga shtylla e kuqe), ku shifra ishte rreth 14.400 USD. Dallimi bëhet edhe më i qartë kur merren parasysh shtetet kandidate dhe ato që synojnë anëtarësi në BE (siç janë vendet e Ballkanit, me përjashim të Turqisë dhe Islandës, të përfaqësuara nga shtylla e gjelbër), ku BPV-ja mesatare për kokë banori është rreth 5000 USD. Tabela e mëposhtme rendit të gjitha shtetet evropiane sipas BPV-së për kokë banori, ku dallimet midis shteteve të qendrës dhe periferisë bëhen shumë të qarta (për shkak të burimit të të dhënave që kam përdorur, në listën e shteteve nuk janë të dhënat për Kosovën).

Çështja është se shtetet më pak të zhvilluara, që prej zgjerimit të parë të BE-së në vitet 1970 (kur në BE u futën vendet si Irlanda, Portugalia dhe Greqia), vendet e reja anëtare kanë parë tek BE-ja një mjet zhvillimor – gjë që ka dalë e saktë për këto shtete, të paktën deri në vitin 2008 kur ajo që mund ta quajmë ‘modeli zhvillimor evropian’ (tregu dhe monedha e përbashkët, lehtësimi i qarkullimit të kapitalit) ka dhënë rezultate relative, sado me kosto të theksuar (shkatërrim i industrive vendore, financiarizimi gjithnjë e më i madh, çmontimi i shteteve sociale dhe mbrojtjes së punëtorëve etj.). Shtetet postsocialiste të anëtarësuara pas vitit 2004, gjithashtu panë një shtim të rritjes ekonomike pas anëtarësimit në BE, gjë që shihet në ngritjen e shkallës së rritjes vjetore të BPV-së në 6-10 për qind deri në vitin e krizës 2008. Sipas një llogarie që kam bërë, bazuar në të dhënat e UNCTAD, përfitimi më i madh i këtyre shteteve të reja anëtare ka ardhë në formën e rritjes së investimeve të jashtme direkte (FDI). Kështu, nëse për shtetet e reja anëtare, niveli i përgjithshëm mesatar i FDI-së ishte rreth 1.880 miliardë USD në periudhën 1994-2003, në periudhën 2004-2008 ky nivel arriti në mbi 6.100 miliardë USD (në vitet e krizës 2008-2010, investimet kanë rënë në rreth 2.800 miliardë USD).

Paradoksi është që rritja ekonomike (dhe si pasojë struktura ekonomike e vendeve të reja anëtare) u bë gati krejtësisht e varur nga investimet e jashtme, kështu që, në momentin e krizës së vitit 2008, të gjitha këto vende përjetuan recesion të thellë në vitin 2008 me një krizë të pakapërcyeshme që vazhdon t’i godasë ekonomitë e tyre. Sipas llogarive të UNCTAD, shtetet postsocialiste të Evropës qëndrore dhe juglindore kanë një nga shkallët më të larta të TNI (Transnational Index), që llogarit varshmërinë e punësimit dhe formimit të kapitalit në një shtet nga investimet e jashtme. Nuk kam bërë një llogari rreth kësaj, por duket hipotezë e saktë për Evropën qëndrore dhe juglindore se sa më e transnacionalizuar ose globalizuar ekonomia e atij vendi, aq më i fuqishëm ishte impakti dhe pasojat e krizës globale financiare. Kështu, vendet që dikur merreshin si model i neoliberalizmit lindor, si vendet baltike, në vitin 2008 patën rritje negative nga -14 deri në -18 për qind të BPV-së (krahaso këtë me një ekonomi të paglobalizuar si Shqipëria, ku përkundrazi, në vitin 2008 pati rritje ekonomike). Kështu që, hapja ndaj BE-së, sado që solli beneficione imediate, gjithashtu ekspozoi shtetet e reja anëtare ndaj rreziqeve të cikleve spekulative të kapitalizmit global, çmim që ato po vazhdojnë ta paguajnë sot. Begatia e Evropës shumë shpejt u shndërrua në mjerim.

Aspekti i dytë i ‘modelit zhvillimor evropian’ është fakti se ai nuk solli ndryshim rrënjësor në strukturën ekonomike të vendeve të reja anëtare. Në shtetet ish-socialiste dominojnë sektorët e vjetër industrialë si energjetika, telekomunikimi dhe metalurgjia, pra industritë e trashëguara nga socializmi – industria e lartë teknologjike, që po shërben si motor zhvillimi në Azinë juglindore, nuk ka zënë rrënjë pothuajse fare në Evropën qëndrore dhe juglindore. Në esencë kjo do të thotë se transformimi strukturor ekonomik nuk është dëshmuar si pjesë e ‘modelit zhvillimor evropian’. Ky fakt vërtetohet në mënyrën më të mirë nga shembulli i Greqisë, dhe përvoja e këtij vendi pas hyrjes në unionin tregtar dhe monetar – ajo nuk çoi në ristrukturim ekonomik dhe industrial të Greqisë, ngaqë vendi mbeti me po atë strukturë ekonomike që kishte në vitet 1970 dhe 1980. Thellimi i marrëdhënieve në BE rezultoi në thellim të varshmërisë nga importet dhe nga fuqia financiare e qendrës. Ideja se ristrukturimi ekonomik i Greqisë do të ndodh si rezultat i dhunës së reformave të shkurtimeve buxhetore që po i imponohen Greqisë nga kancelarja Merkel dhe teknokracia e BE-së është në njërën anë iluzive dhe shkurtpamëse, në anën tjetër një akuzë që me vetë ngritjen e saj dëshmon dështimin fundamental të ‘modelit zhvillimor evropian’.

Tashmë që ‘modeli zhvillimor evropian’ është në krizë terminale, pyetja është se çfarë do të thotë kjo për vendet e periferisë. Kam frikën se – pa e elaboruar tepër këtu – se pa një ndryshim radikal në këtë model, pa  formulimin e një modeli të vërtetë zhvillimor që do ta ristrukturojë dhe ribalansojë ekonominë evropiane dhe ta bëjë Evropën në tërësi konkurrente në ekonominë globale (ku synim primar është nivelizimi zhvillimor i gjithë kontinentit evropian), e ardhmja e vendeve të periferisë është e zymtë. Ajo që është në horizont të periferisë së re është zgjedhja midis Greqisë dhe Hungarisë – nënshtrimi ndaj diktateve financiare të BE-së deri në përdhosjen e sovranitetit dhe demokracisë në njërin rast, apo instalimi i një autoritarizmi të ri të djathtë dhe pseudo-demokratik dhe mbrojtës të shtresave të reja të të pasurve në rastin tjetër. Kombinuar me rritjen e popullizmit të djathtë dhe sentimenteve anti-imigrante gjithandej Evropës, po bëhet e qartë që e ardhmja e gjithë Evropës është në sprovë më të madhe se kurdoherë më parë.

Bedri Hamza apo Deutsche Bank?

Urimi i parë për vitin e ri, Kosovës i erdh në formën e raportit të fundvitit nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) për gjendjen ekonomike dhe fiskale të vendit. Ndonëse raporti nuk është bombastik, ai përmban një numër paralajmërimesh për rreziqet që e presin Kosovën gjatë vitit 2012.

Ashtu siç pritej, gjendja e pafavorshme ekonomike në kontinentin evropian pritet të reflektojë negativisht në ekonominë kosovare. FMN-ja tashmë ka zvogëluar parashikimin e saj për rritje ekonomike në vitin 2012 nga 5 në 4 për qind. Në radhë të parë, këtu demitizohen pretendimet e dikurshme të qeverisë për rritje ekonomike 7-8 për qind, ndonëse sikur për rënien e vazhdueshme të investimeve të jashtme, qeveria do të pretendojë se kjo rezulton nga kriza ekonomike në Evropë, gjë që nuk qëndron fare. Tashmë mund të thënë se kur flisnin për rritje ekonomike, mendjen në fakt e kanë patur tek inflacioni, për çka kjo qeveri mund të krenohet se po then rekorde.

Sido që të jetë, fakti se do të vazhdojë të ketë rritje ekonomike është lajm i mirë për vendin, sidomos në kontekstin e një ekonomie evropiane në krizë. Mirëpo shkalla e rritjes ekonomike në vetëvete nuk tregon asgjë për cilësinë e zhvillimit ekonomik që po ndodh. Ta zëmë, edhe investimi në ndërtimin e burgjeve regjistrohet si rritje e BPV-së së një vendi, por për një vend që rritë BPV-në e saj duke investuar vetëm në burgje dhe duke rritur numrin e gardianëve të punësuar nuk mund të thuhet se ka zhvillim cilësor ekonomik. Aq më pak mund të flitet për cilësinë e jetës në një shoqëri të tillë, ku nevoja për burgje dhe gardianë është aq e madhe. Sido që të jetë, jemi në një situatë pak a shumë të ngjashme, ku investimet në burgje në rastin konkret të Kosovës mund t’i zëvendësojmë me investime në asfallt, dhe atë në vetëm një rrugë, autostradën Morinë-Merdarë, investim që për vitin 2012 do të vazhdojë të kushtojë mbi 20 për qind e gjithë buxhetit të paraparë për qeverinë qëndrore. Me fjalë të tjera, investimet kapitale vazhdojnë të jenë motori kryesor i rritjes ekonomike në Kosovë, gjë që është e paqëndrueshme aq më shumë kur investimet po bëhen në infrastrukturë dhe asete të tjera joproduktive, aq më tepër kur kjo infrastrukturë në vetëvete nuk pritet të nxisë ndonjë zhvillim tjetër ekonomik. Këto ditë doli lajmi se investimi prej tetë milionë eurosh në Parkun Industrial në Drenas po del një investim i dështuar, pasi që nuk ka biznese të interesuara që të vendosen në atë lokacion. Ky pak a shumë mund të merret si model i politikave “zhvillimore” të qeverisë aktuale, i cili investimet i bën sipas kalkulimeve politike, dhe i cili në vend se të investojë në mbështetjen direkte të zhvillimit industrial, investon në projekte të padobishme nga pikëpamja ekonomike dhe që në fund sjellin vetëm humbje.

Shkalla e papunësisë në Gjermani, Zvicër, Itali dhe Greqi, 1999-2010 (në përqindje).

Shqipëria po ballafaqohet me vështirësi të mëdha fiskale dhe ekonomike në vitin 2012, ndërsa shkalla e rritjes ekonomike në Shqipëri, që mbeti një nga më të lartat në Evropë përgjatë viteve të krizës financiare 2008-10, tashmë pritet të bie dukshëm si pasojë e efekteve të masave shkurtuese në Greqi dhe Itali. Rripi tashmë është shtrënguar dhe problemet buxhetore në Shqipëri tashmë kanë çuar në shkurtime serioze të shpenzimeve, me mundësi që këto shkurtime të shkojnë edhe më thellë, veçanërisht nga fakti se qeveria e Sali Berishës nuk mund të mbulojë deficitet përmes shitjes së aseteve publike, ngase nuk i ka mbetur pothuajse asgjë më për të privatizuar. FMN-ja ndërkaq ka të drejtë kur sheh rritjen ekonomike në Kosovë në varshmëri të plotë nga remitancat që vijnë nga Gjermania dhe Zvicra. Me fjalë të tjera vetë rritja ekonomike në Kosovë është një lloj “knock-off effect” i rritjes ekonomike dhe papunësisë së vogël në këto dy shtete. Gjermania vazhdon t’i bëjë ballë problemeve që kanë shumë vende evropiane, si pasojë e fuqisë së vazhdueshme të eksporteve gjermane (Gjermania është, pas Kinës, eksportuesi i dytë më i madh në botë). Këto ditë doli lajmi se papunësia në Gjermani ka rënë në nivelin më të ulët që nga fillimi i viteve 1990. Zvicra gjithashtu mbetet e mbrojtur nga problemet e shumë vendeve evropiane, ndihmuar edhe nga fakti se Zvicra nuk është e ngarkuar me problemin e euros. Fati se Kosova ka shumicën e emigrantëve të saj në Gjermani dhe Zvicër (dhe jo në Itali dhe Greqi si Shqipëria) është faktor kyç në faktin se luhatjet ekonomike në Evropë kanë patur një efekt më të zbutur në rritjen ekonomike në Kosovë. Ironia qëndron te ajo se profitet dhe vlera e aksioneve të Deutsche Bank, dhe jo raportet dhe politikat e Bankës Qendrore të Kosovës, Ministrisë së Financave apo Ministrisë për Zhvillim Ekonomik, janë indikatori më i mirë se si do t’i ketë punët Kosova gjatë 2012-ës. Deutsche Bank nuk ka investime dhe as interesa të drejtpërdrejta në Kosovë, mirëpo është një nga fascilituesit më të mëdhej financiarë të eksporteve gjermane, si dhe një nga institucionet bankare më të ekspozuara ndaj krizës së borxheve sovrane. Nëse njëri nga këta faktorë cënon bilansin dhe profitet e Deutsche Bank-ës (dhe rrjedhimisht ekonominë gjermane), Ministria e Financave e Kosovës shumë shpejt do të ballafaqohet me rënie të të hyrave dhe krizë buxhetore.(1) Le të lutemi pra për suksesin e vazhdueshëm të kapitalizmit gjerman!

Megjithatë, sado që Kosova duhet t’i falemndërohet qëndrueshmërisë ekonomike të Gjermanisë dhe Zvicrës në kushte krize (dhe punëtorisë kosovare në këto vende që përmes remitancave vazhdon ta mbajë të gjallë ekonominë kosovare), politikat ekonomike vazhdojnë të jenë në duar të qeverisë dhe ato ndërlidhen ngushtë me udhëzimet, parametrat dhe kërkesat e FMN-së.

Një gjë që del qartë nga raporti është se qeveria i ka bërë “detyrat e shtëpisë” përsa i përket mbajtjes së shpenzimeve dhe bilansit buxhetor në rend sipas kërkesave të FMN-së. Siç dihet, FMN-ja ka kërkuar nga qeveria e Kosovës një disiplinë të jashtëzakonshme fiskale si pasojë e prishjes së marrëveshjes për kredi nga ky institucion dhe kalimin e Kosovës në status të monitorimit. Përmbushja e kritereve rigoroze të FMN-së tashmë është kusht nëse qeveria do të ketë sërish mundësi të financohet nga FMN-ja, dhe qeveria arriti të tejkalojë krizën e mundshme buxhetore të shkaktuar nga dështimi në shitjen e PTK-së (jo pse privatizimi ishte politikë e drejtë, por se qeveria kalkulonte që deficitin e vitit 2011 ta mbulojë me shitjen e këtij aseti). Mirëpo, krejt kjo vjen me një çmim të madh në pikëpamje ekonomike dhe sociale: ngrirje të rrogave në sektorin publik, vështirësi në financimin e beneficioneve për veteranët e luftës, reduktime të ashpra në investime kapitale (me përjashtim të autostradës Morinë-Merdar), vonesat në kryerjen e pagesave për bizneset kontraktore të qeverisë, dhe manovrime të ndryshme ku borxhet e një dikasteri mbulohen me transferte të brendshme nga kontoja e një tjetri. Nuk e dimë ende (dhe kjo nuk theksohet në raport) nëse për financimin e buxhetit 2011 është prekur fondi rezervë. Disa prej këtyre nuk theksohen në raport, por janë të ditura për të gjithë ata që kanë ndjekur gjatë vitit mënyrën e qeverisjes së financave publike nga kjo qeveri.

Mirëpo, vargu i problemeve ekonomike dhe financiare për vitin 2012 është i madh. Vështirësitë janë strukturore, ndërsa shkurtpamësia dhe moskalkulimi se vendi mund të ballafaqohet me probleme ekonomike, e ka lënë qeverinë me shumë pak hapësirë që të manevrojë në rrethanat me të cilat ballafaqohet vendi tani. FMN-ja tashmë kërkon disiplinë të jashtëzakonshme fiskale dhe buxhetore, duke e bërë vitin 2012 – ashtu siç paralajmërohet në buxhet – një vit me më pak investime, më pak rritje të shpenzimeve dhe një varfërim të përgjithshëm si pasojë e paaftësisë për ta përballuar inflacionin e madh i cili pas llogarive të ciklit të fundit matës mund të rezultojë në 8 ose 9 për qind gjatë vitit 2011, një nga normat më të mëdha të inflacionit në rajon dhe Evropë. Nga raporti, gazetarët dhe redaksitë mediale gjithashtu do ta kuptojnë pse qeveria hoqi dorë nga premtimi i saj për heqjen e TVSH-së për mediat. Për të siguruar qëndrueshmërinë fiskale të vendit, FMN-ja kundërshton çfarëdo zvogëlimi të TVSH-së, ndërkohë që për nevojat e financimit buxhetor qeveria u detyrua të ngris tatimet sikur ato në të ardhura dhe në duhan. Gjatë këtij viti qeveria gjithashtu do të ngris çmimin e energjisë elektrike, ndërkohë që tashmë është në presion të madh që ta realizojë pa vonesa privatizimin e PTK-së dhe Distribucionit të KEK-ut.

Problemi kryesor, natyrisht, është se raporti i FMN-së kap një tren në lëvizje – aty përshkruhen parametrat e ecjes si shpejtësia dhe sa me mjeshtri treni i kap kthesat, por nuk vlerësohet kahja dhe as ku çojnë përfundimisht binarët. Kjo është me rëndësi të theksohet, pasi që ndodh shpesh që gazetarët dhe analistët e ndryshëm medialë t’i marrin vlerësimet e FMN-së si fjala e fundit përsa i përket suksesit apo dështimit të politikave ekonomike të vendit. Ndërkaq, problemi më kryesor i kësaj qeverie nuk janë gjithmonë keqkalkulimet në vlerësimin dhe zbatimin e politikave ekonomike (sado që edhe ato janë, ta themi modestisht, jo të rralla), por ai më esencial i modelit zhvillimor që ajo ka përpara, i cili nuk po sjell rezultate dhe është i paqëndrueshëm.

Vlera në dollarë e aksioneve të Deutsche Bank AG gjatë një viti, të tregtuara në NYSE (sipas Bloomberg).

(1) Logjika është si në vijim: problemet e shtuara të Deutsche Bank, si banka më e madhe gjermane, mund të merren si indikator për gjendjen e ekonomisë gjermane, që mund të dëmtohet qoftë nga rënia eventuale e eksporteve gjermane, apo nëse kriza e eurozonës dëmton bazën e kapitalit të Deutsche Bank. Nëse Gjermania bie në krizë ekonomike, kjo domethënë shtim të papunësisë atje, që domethënë rënie e remitancave në Kosovë, që domethënë ulje e konsumit në Kosovë, që domethënë rënie e importeve, që domethënë rënie e të hyrave tatimore në buxhetin e Kosovës.

Kolumna javore, Koha Ditore, 8 janar 2012.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 62 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: