Arkiva Kategorie: Zhvillimi ekonomik

Rënia ekonomike në Shqipëri

Me kohë ishte parashikuar se kriza e eurozonës do të ndikojë negativisht në rritjen ekonomike në Shqipëri. Gjithkush përveç kryeministrit Sali Berisha e kishte pranuar këtë realitet, dhe fakti se rritja ekonomike e Shqipërisë tashmë ka kaluar në trend negativ u konfirmua edhe të dhënat e fundit të nxjerrura nga INSTAT. Sipas INSTAT, në tremujorin e parë të këtij viti, rritja e Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) (me qasjen e prodhimit ose “value-added”) në Shqipëri ishte -0,2%. Rënien më të madhe e shënojnë industria dhe ndërtimtaria, dy sektorë kyç të ekonomisë shqiptare. Kjo e fundit veçanërisht ishte e lidhur ngushtë me rritjen ekonomike të Shqipërisë gjatë viteve të fundit, të dëshmuar edhe me boom-in në ndërtim që ka përjetuar ky vend gjatë viteve të fundit.

Se boom-it të ndërtimtarisë po i vjen fundi apo se tashmë edhe ka mbaruar, vërtetohet edhe nga të dhënat e INSTAT-it përsa i përket pjesëmarrjes së këtij sektori në PBB. Grafikoni më poshtë paraqet të dhënat e INSTAT-it, duke shënuar trendin e rënies që ky sektor po përjeton që nga viti 2005. Për shkak se të dhënat përfshijnë lëvizjet sezonale, treguesi kryesor është ai i trendit të përgjithshëm. Përveç se trendi që nga viti 2006 është drejt rënies, shihet se edhe piku i aktivitetit, i arritur zakonisht në mes të çerekut të parë (Q1) dhe çerekut të dytë (Q2) të vitit, është në rënie të vazhdueshme. Ajo që është më shqetësuese është se çereku i parë i këtij viti po shënon rënie, çka mund të paralajmërojë një vit me aktivitet të ulët gjatë këtij viti në këtë sektor.

Rënia në aktivitetet e ndërtimtarisë lidhet gjithashtu me një tregues tjetër, atë të kredive të këqija që sipas Shoqatës Shqiptare të Bankave vijnë kryesisht nga ky sektor. Kështu, rrudhja e kredidhënies (që po ndodh përkundër rritjes së madhe të depozitave, që besohet të jetë kryesisht nga emigrantët që po i sjellin kursimet nga Greqia) po e godet më së shumti këtë sektor. Konservatorizmi bankar pritet të vazhdojë përderisa mbi bankat evropiane rëndon kriza e eurozonës, së cilës akoma nuk po i shihet fundi (dhe, çka është më e keqja, ai fund mund të jetë vetë shpërbërja e Unionit Monetar). Përderisa remitancat janë në ulje, bankat kufizojnë likuiditetin dhe shteti shqiptar përballet me nevojën e servisimit të borxheve (që aktualisht konsumojnë pjesën më të madhe të buxhetit publik), perspektiva ekonomike e Shqipërisë sivjet duket mjaft negative. Një element pozitiv është se eksportet janë në rritje, por edhe ky indikator është mjaft i pasigurt pasi që shumica e eksporteve shqiptare shkojnë drejt Italisë, dhe ky treg mund të tkurret përderisa Italia përballet me recesion.

Ndryshimi vit-në-vit (në përqindje) i pjesëmarrjes së ndërtimtarisë si pjesë e PBB të Shqipërisë, sipas çmimeve të vitit 2005 (lek).

Ndryshimi vit-në-vit (në përqindje) i totaleve të vlerës së shtuar si pjesë e PBB të Shqipërisë, sipas çmimeve (lek) të vitit 2005.

Rënia ekonomike në Shqipëri duhet të çmitizojë çdo pretendim se gjoja ekonomia shqiptare është e izoluar nga kriza e eurozonës. Ajo gjithashtu duhet të çmitizojë pretendimet e qeverisë së Sali Berishës për suksesin e politikave të saj ekonomike në krijimin e një “mrekullie ekonomike” në Shqipëri. Tashmë është evidente se ekonomia shqiptare nuk ka gjeneruar motorë të qëndrueshëm të brendshëm të rritjes që e bëjnë atë të pandikuar nga trendet e ekonomisë evropiane. Për më tepër, trendet e kapura nga indikatorët e INSTAT bëjnë të ditur se rënia e aktiviteteve prodhuese në ekonominë shqiptare janë trend afatmesëm i cili vijon që nga viti 2005 dhe jo rezultat vetëm i krizës imediate në Greqi ose gjetiu në eurozonë.

Trendi rënies në një mënyrë vërteton vartësinë e thellë të vendit nga remitancat, borxhet e jashtme dhe investimet publike. Nuk jam i tillë që jep vlerësime pa mbështetjen e të dhënave, por kam bindjen se nën qeverisjen e Sali Berishës, kjo varshmëri është intensifikuar, dhe jo zvogëluar (p.sh., si tregues i kësaj mjafton të merret parasysh trendi i rritjes së borxhit të jashtëm). Borxhi i jashtëm nuk është medoemos diçka e keqe, por rritja e borxhit pa rritje të aktivitetit prodhues tregon se kapitali i ardhur nuk po përfundon i investuar në zgjerimin e aktiviteteve produktive. Përderisa borxhi i jashtëm shqiptar është rritur që nga viti 2005, aktivitetet prodhuese janë në rënie, siç bëjnë të ditur të dhënat.

Duhet theksuar se përkundër veçantive të veta, Shqipëria nuk dallon nga ekonomitë tjera të Ballkanit dhe statusit të rajonit të një nënperiferie të ekonomisë evropiane, në varshmëri të plotë tregtare dhe financiare me ekonomitë qëndrore të kontinentit. Nga kjo perspektivë, është ndoshta paradoksale se sa pak lidershipet përkatëse të këtyre shteteve kërkojnë adresimin sa më urgjent të krizës ekonomike evropiane. Në të njëjtën kohë, në shprehje është edhe trendi tjetër, ku këto shtete (përfshirë edhe Shqipërinë), të cytur nga kriza aktuale, po synojnë aleanca të reja ekonomike me partnerë jashtë BE-së si Turqia (Shqipëria dhe Kosova), Rusia (Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia), Kazakstani (Maqedonia), apo edhe Kina (të gjithë!). Ky trend është vetëm në fillim, por sa më shumë të zgjasë kriza në Evropë, aq më tepër vendet e nënperiferisë ballkanike do ta kërkojnë shpëtimin për ekonomitë e tyre jashtë BE-së. Kjo vetëm nënvizon edhe kostot gjeopolitike të krizës së eurozonës, megjithëse një diversifikim i shtuar ekonomik tregtar dhe financiar nuk është medoemos zhvillim i keq për këto vende. Tek e fundit, është eksporti në Kinë që po e shpëton ekonominë gjermane, në kohën kur e gjithë BE-ja është në flakë. Por, mbi këto në një shkrim tjetër të ardhshëm!

Shënim: Maqedonia tregon paqëndrueshmërinë e lartë të ekonomive të Ballkanit

Vitin e kaluar, Banka Botërore kishte parashikuar rritje ekonomike në Republikën e Maqedonisë për 3%, ndërsa rritje optimiste prej 4,5% për vitin 2012, duke quajtur Maqedoninë si vendin me rritjen më të madhe në Ballkan për vitin 2012. Parashikimi për vitin 2011 doli të jetë i saktë, por numri në vetëvete fsheh trendin e rënies që shënon tërë vitin 2011. Ndonëse rritja mesatare gjatë vitit 2011 ishte 3,3%, që nga çereku i parë i 2011 (Q1) trendi është negativ, duke vazhduar ritmin e ngadalësimit në çerekun e parë të 2012-ës me rritje negative prej -1,4%. Është vështirë e besueshme se tani Maqedonia do të arrijë rritje prej 4,5% gjatë këtij viti. Në trend negativ të rritjes sivjet është edhe Kroacia, ndërkohë që sondazhet tregojnë për rënie të prodhimit industrial në ekonomitë kryesore të Ballkanit. Në Maqedoni ndikimi më i madh duhet të jetë nga tkurrja e investimeve greke, që gjithashtu po godasin Shqipërinë dhe Bullgarinë. Prodhimi industrial në Maqedoni është rreth 17% më i ulët se sa ka qenë më 2007 ndërkohë që eksportet janë në rënie që nga çereku i dytë i 2011-ës. Në Shqipëri tashmë ndihet qartë efekti i rënies së vazhdueshme të remitancave, që vijnë kryesisht nga Greqia dhe Italia, dy shtete të përfshira nga problemi i borxheve sovrane.

Sido që të jetë, rasti i Maqedonisë ilustron paqëndrueshmërinë e madhe ekonomike të vendeve të Ballkanit në kushtet e krizës së eurozonës. Spiralja e tëposhtëzes ekonomike, një ‘tipping point’ nga trendi pozitiv në atë negativ mund të arrihet shpejt, që në shtetet me papunësi të madhe krijon degjenerim të shpejt të gjendjes sociale të popullatës dhe jostabilitet politik. Tkurrja ekonomike gjithashtu shkakton problem në qëndrueshmërinë e shpenzimeve publike dhe në shërbimet si arsimi dhe shëndetësia, si dhe në investimet kapitale. Këto probleme bëhen më të ndërlikuara në shtetet me nivel të lartë të borxheve.

Mësimi kryesor që duhet të nxirret nga rasti i Maqedonisë është se përderisa kriza në eurozonë vazhdon, secili vend i Ballkanit i nënshtrohet rrezikut të madh të përkeqësimit të shpejt të gjendjes ekonomike.

Remitancat në Shqipëri

Remitancat janë një nga motorët kryesor të rritjes ekonomike në Shqipëri. Si ekonomi, Shqipëria ka një vartësi të lartë në remitancat e emigrantëve jashtë vendit. Në disa sondazhe del se ekzistenca e një çereku të njësive familjare në Shqipëri varen nga remitancat, që është një nga shkallët më të larta në botë (në këtë kategori hyn edhe Kosova), ndërkohë që llogaritet se vendi ka rreth një milion emigrantë që punojnë jashtë vendit, kryesisht në Greqi dhe Itali. Kriza ekonomike në Greqi dhe Itali tashmë po tregon efektet e veta në remitanca, që janë në rënie e sipër që nga viti 2007. Të dhënat e mëposhtme nga Banka e Shqipërisë tregojnë për këtë rënie të vazhdueshme të remitancave. Ky është një tregues i keq për ekonominë shqiptare, pasi që pritet që remitancat të vazhdojnë trendin e rënies edhe gjatë këtij viti.

Normat bankare në Kosovë

Është theksuar shpesh nga gazetarë dhe kritikë të politikave ekonomike në Kosovë fakti i normave jashtëzakonisht të larta të kredive në Kosovë, ndër më të lartat (në mos më e larta) në Evropë. Kjo analizë e shpejtë e të dhënave mbi normat mesatare të interesit për kursimet dhe kreditë në bankat që operojnë në Kosovë vërteton faktin e shpërputhjes së thellë dhe dallimit jashtëzakonisht të madh midis normave të kursimit dhe atyre të kredive.

Për laikët duhet përkujtuar me konceptin themelor të veprimit të një banke. Banka grumbullon depozita, të cilat i ofron me normë të caktuar të interesit për depozituesit. Të njëjtat depozita (apo më saktësisht, atë pjesë që rregullatori bankar nuk e obligon bankën ta mbajë në rezervë), banka ia jep me kredi huamarrësve. Dallimi midis normës së interesit për kursimet dhe asaj për kreditë quhet ‘net interest spread‘ apo shkurt vetëm ‘spread’. ‘Spread’ përbën profitin kryesor të një banke. Ti m’i jep mua 100 USD, që unë t’i kthej ty me 2% kamatë për një muaj, dmth do t’i kthej 102 USD. Mirëpo, këta 100 USD unë do t’ia jap Filanit për 10% kamatë. Filani m’i kthen mua 110 USD, unë t’i kthej ty 102 USD, 8 USD i fus në xhep. Kjo është logjika bankare, e shprehur në mënyrë brutalisht banale (në këtë shembull, unë nuk jam i obliguar të mbajë rezervë, siç kanë bankat normale). Megjithëse bankat mund të kenë burime tjera të profitit, siç janë investimet e ndryshme dhe të hyrat nga shërbimet, aktiviteti kredidhënës mbetët themelor për profitabilitetin e një banke. Sipas kësaj, për ta rritur profitabilitetin e bankës, interesi i bankës është që ‘spread’ të jetë sa më i madh.

Rrjedhimisht, vlera e ‘spread’ duhet të jetë pozitive, në kuptimin që një bankë duhet të japë kredi me norma më të larta se sa ofron për kursime. Kjo është e vetëkuptueshme. Ajo që është shokuese për bankat në Kosovë është se sa e lartë është vlera e ‘spread’ në krahasim me normën evropiane dhe të vendeve të rajonit. Grafikonet më poshtë i ilustrojnë këto të dhëna.

Grafikoni më lartë tregon ‘spreads’ midis normës mesatare të interesit për kursimet dhe asaj për kreditë në Kosovë. Vija e kaltër shpreh normën e interesit për kursimet (aktualisht 3,4%) dhe asaj për kreditë biznesore, shprehur me vijën e gjelbër (aktualisht 12,7%). Mesatarisht, nga viti 2007, ‘spread’ (dallimi mesatar midis normës së kursimeve dhe asaj së kredive, e shprehur në vijën e verdhë) është 10,8%. Kjo është normë jashtëzakonisht e lartë dhe kjo përkthehet në profit të drejtpërdrejtë për bankat.

Që të ilustrohet ky dallim, më poshtë është grafikoni i cili paraqet të njëjtat të dhëna për Kroacinë. Në Kroaci, normat bankare janë më të ulta (si ato të kursimit, ashtu dhe ato të kredive), por që është me rëndësi këtu edhe dallimi midis dy normave është shumë më i vogël. Për periudhën në fjalë, vlera mesatare e ‘spread’ është 2,1%, ose mesatarisht 8,7% më e ulët se në Kosovë. Për më tepër që në Kroaci, norma e interesit për kreditë pak a shumë ndjek ato të kursimeve, që është normale. Në Kosovë, luhatjet e normës për kredi ndodhin pavarësisht normës për kursimet. Madje, në disa raste vështrohen lëvizje të mëdha të normave të interesit për kreditë, si p.sh. gjatë vitit 2010, ndërsa ato për kursimet janë pak a shumë statike. Kjo dëshmon se përcaktues për normat e interesit për kreditë nuk janë kursimet (siç do të pritej nga logjika e operimit bankar), por ndonjë faktor tjetër që për ne mbetët mister.

Që të ilustrohet logjika përcaktuese e shkallës së interesit bankar më saktësisht, më poshtë janë disa të dhëna nga Austria. Austria është marrë si shembull pasi që paraqet një mjedis financiar dhe rregullator stabil dhe kompleks (si anëtare e BE-së dhe eurozonës) dhe në një ekonomi të zhvilluar, por edhe pasi që bankat austriake janë ndër pronarët më të mëdhej të bankave në Kosovë dhe Ballkan.

Në mungesë të të dhënave për normën e kredive për bizneset, këtu kam shfrytëzuar një indikator tjetër, atë të normës së EURIBOR-it që është norma e interesit për huatë përbrenda sistemit bankar evropian  (dmth për kreditë që bankat ia japin njëra-tjetrës). Kjo normë mund të jetë më e ulët se kreditë për bizneset (apo edhe për konsumatorët), pasi që bankat zakonisht favorizojnë njëra-tjetrën, por ajo që shihet qartë këtu është që normat e interesit për kursimet dhe ato për kreditë janë jashtëzakonisht të sinkronizuara. Dhe për më tepër, niveli mesatar i ‘spread’ është negativ (-0,3%). Kjo domethënë se kreditë që këto banka i japin, i japin me humbje, apo, me fjalë të tjera, që subvencionohen nga të hyrat tjera të bankave (nga investimet, kreditë e tjera etj.). Sido që të jetë, ‘spread’ me afër 11% siç është në Kosovë është vlerë jashtëzakonisht e madhe.

Një fakt tjetër ilustrativ është dallimi midis normave për kreditë biznesore në Kosovë, me normat ndërbankare të EURIBOR-it. Dallimi është jo vetëm për dhjetëra pikë, por nëse merret një shtet tjetër tranzicional, Estonia, shihet se edhe aty normat ndërbankare pak a shumë ndjekin ato të EURIBOR-it (me përjashtim të viteve të krizës financiare 2008-09). Kuptohet që Estonia nuk është rast krejt i krahasueshëm me Kosovën, për shkak të shumë faktorëve. Estonia është anëtare e BE-së, si dhe ekonomi me shkallë të lartë të investimeve të jashtme. Por, kjo vetëm ilustron përjashtimin që përbën Kosova përsa i përket operimit “normal” (në kuptimin statistikor të fjalës) të sistemit bankar dhe të shkëputjes së saj nga mjedisi makroekonomik.

Pse ndodh kjo? Me vite të tëra, bankat në Kosovë arsyetohen me faktin se mjedisi biznesor në Kosovë ka risk të lartë. Kjo mund të jetë e vërtetë, por nga kjo rrjedhin dy pyetje: pasi që normat bankare për kreditë kanë ndryshuar pak që nga viti 2004, a domethënë kjo se mjedisi financiar, ekonomik dhe institucional në Kosovë nuk ka ndryshuar fare që nga atëherë? Që nga viti 2004, Kosova ka pësuar shumë ndryshime institucionale – largimi i UNMIK-ut, shpallja e pavarësisë dhe ardhja e EULEX-it. Me sa duket asnjë nga këto nuk i kanë bërë përshtypje bankave në Kosovë, që punojnë me logjikë të njëjtë që nga vitet e para të pasluftës.

E dyta, shkalla e kredive të këqija në Kosovë është e vogël. Nëse këtë e marrim si një matës objektiv të riskut (pasi që vetë “risku” si koncept është shumë labil), çka atëherë e arsyeton këtë lloj politike bankare? Thuhet se një nga problemet tjera është kohëzgjatja e lëndëve në gjykata. Por shkalla e ulët të kredive të këqija tregon se janë vetë bankat që po ndjekin një politikë jashtëzakonisht konservatore të kredidhënies, por që ndërkohë është gjithashtu jashtëzakonisht profitabile për ta. Pse është kështu?

Ka disa shpjegime. E para, Qeveria aktuale e Kosovës nuk ka fare koncept monetar dhe financiar që lidhet me nevojat e zhvillimit ekonomik në Kosovë. Vetë koncepti i zhvillimit ekonomik që ka Qeveria aktuale është joserioz (shprehur butësisht). Aspekti i tij financiar dhe monetar, që është themelor për një vend në zhvillim (dhe që po dëshmohet kyç për shtetet në zhvillim), nuk është askund. Rezultat i kësaj është neglizhimi total i sistemit financiar dhe i politikës bankare nga ana e Qeverisë, përderisa ai nuk i hyn në punë nevojave të veta buxhetore (si p.sh., tani Ministria e Financave ka filluar shitjen e bonove që blihen kryesisht nga bankat vendore).

E dyta, lidhet me ambientin e dobët rregullativ. Banka Qëndrore e Kosovës ka bërë përpjekje gjysmake për uljen e normave të interesit, por autoriteti i saj mbi bankat është jashtëzakonisht i vogël, nga fakti që Kosova nuk ka politikë monetare që lidhet gjithashtu me mungesën e monedhës sovrane.

Një shpjegim tjetër, që është mjaft kredibil, është se bankat aktuale në Kosovë kanë ndërtuar një oligopolBankat kryesore dhe më të mëdha në Kosovë nuk përballen me konkurrencë serioze. Kolektivisht, atyre u intereson mirëmbajtja e kësaj gjendjeje nga e cila ata nxjerrin përfitime të mëdha nga një ekonomi e varfër.

Por një gjë është e qartë. Bankat në Kosovë, dhe sistemi financiar në përgjithësi, nuk po vepron në funksion të zhvillimit ekonomik të vendit. Bankat në Kosovë, ndërkohë që shumica syresh janë në pronësi të huaj, po nxjerrin përfitime të mëdha nga Kosova, ndërsa po i ngulfasin bizneset dhe rrisin barrën financiare për qytetarët e Kosovës me norma të tejfryra të interesit. Përderisa ky problem mbetët i paadresuar çfarëdo shprese për zhvillim ekonomik në Kosovë është iluziv.

Bedri Hamza apo Deutsche Bank? (Pjesa 2)

një shkrim timin nga janari i këtij viti kisha sugjeruar se për ta parashikuar gjendjen ekonomike dhe financiare të Kosovës, është më mirë të shikohet gjendja financiare e Deutsche Bank, bankës më të madhe në Gjermani dhe një nga bankat më të mëdha evropiane, se sa kursimet e aty-këtushme të ministrit të Financave të Kosovës Bedri Hamza.

Tashti, mora ta shikoj këtë raport në mënyrë pak më formale. Në grafikonin e më poshtëm paraqitet një krahasim midis vlerës së aksioneve të Deutsche Bank në bursën e New York-ut (NYSE) dhe të hyrave në Kosovë në formën e remitancave nga Gjermania (sipas të dhënave të botuara nga Banka Qëndrore e Kosovës). Gjermania përbën burimin më të madh të remitancave në Kosovë, me rreth 35-50% të vlerës së përgjithshme të tyre. Duhet ta pranoj se sipas kësaj analize formale kisha pasë vetëm pjesërisht të drejtë. Siç tregon grafikoni, vlera e aksioneve të Deutsche Bank dhe nivelit të remitancave është mjaft ngusht i koordinuar gjatë vitit 2009, viti i rimëkëmbjes nga kriza e madhe financiare e vitit 2008. Në periudhën më të fundit, pra në vitin 2011, vihet re një shkëputje kur vlera e aksioneve të Deutsche Bank është në rënie, ndërkohë që remitancat nga Gjermania shkojnë duke u rritur.

Duhet të sqaroj se ky është vetëm një eksperiment dhe me këtë nuk po sugjeroj një marrëdhënie shkak-pasojë, në kuptimin që vlera e aksioneve të Deutsche Bank duhet të merret si tregues i saktë i nivelit të remitancave në Kosovë, pasi që kjo nuk rezulton as në të dhënat e paraqitura këtu dhe as (të paktën, unë besoj) nuk do të ishte lehtë e shpjegueshme teorikisht, për shkak të faktorëve të shumtë ndërmjetës. Me këtë vetëm dua ta ilustroj një formë se si fati ekonomik i Kosovës është ngusht i lidhur me atë të Evropës dhe Gjermanisë në veçanti (dhe më tej me ekonominë botërore dhe krizën e kapitalizmit global) dhe për këtë arsye besoj se grafikoni e bën këtë gjer në një shkallë të caktuar.

Grafikoni paraqet vlerën e aksioneve të Deutsche Bank të tregtuara në NYSE (vija e kaltër) krahasuar me nivelin e remitancave nga Gjermania në Kosovë (vija e gjelbër), gjatë periudhës 2009-2011 (T3). Në të majtë është vlera e remitancave në miliona euro, kurse në të djathtë është vlera e aksioneve në USD. Vlerat janë të ndryshme por për këtë krahasim na interesojnë se sa të koordinuara mes veti janë lëvizjet e tyre.

Fusnotë ekonomisë

Bujrum, merrni krejt.

Vëmendja e opinionit publik në javët e fundit rreth çështjes së fusnotës dhe kontributin e çmuar që marrëveshja e fundit me Beogradin dha në pranimin e kandidaturës së Serbisë në Bashkimin Evropian, ka bërë që të kalojë në neglizhencë një nga pikat tjera kryesore të agjendës qeveritare për sivjet. Këto janë planet qeveritare për privatizimin e PTK-së, dhe masat privatizuese në sektorin energjetik, me planin për privatizimin e Distribucionit të KEK-ut dhe hapjen e tenderit për ndërtimin e “Kosovës së Re”. Siç paralajmëron një raport i botuar së fundi nga gazeta “Jeta në Kosovë”, pakoja për ndërtimin e “Kosovës së Re” përfundimisht do të shoqërohet me kalimin e “Kosovës B” në pronësi të investitorit në “Kosovën e Re”, gjë që, në vitet e shkuara, kishte qenë një nga pikat kontestuese rreth këtij projekti.

Efektivisht, qeveria ka vendosur që ta falë “Kosovën B” për ta bërë më të levërdishëm investimin në “Kosovën e Re”, pasi që të ardhurat nga “Kosova B” do të shfrytëzohen nga pronari i ri për investimin që do të bëhet në “Kosovën e Re”.

Kemi të bëjmë edhe me një hap të ri drejt shpronësimit total të ekonomisë kosovare dhe kalimit të aseteve kryesore industriale në kontroll të kapitalit të huaj.

Shpërthimi në “Ferronikël” na përkujton se jemi në vazhdën e transformimit strukturor të ekonomisë kosovare dhe hapjes së saj për eksploatim të pamëshirshëm nga kapitalizmi global, ndërkohë që me privatizimet e planifikuara Kosova efektivisht ngelet pa sektor publik, dhe jo vetëm kaq, pa kontroll dhe pronësi mbi asetet dhe industritë kryesore të vendit.

Fjala është për asete dhe burime që kanë vlerë të paktën një miliard euro (një vlerësim konservator), pra sa gati një çereku i BPV-së së tërë vendit, dhe që përbëjnë pjesën kryesore të aseteve industriale të vendit. Kjo vlerë është jashtëzakonisht më e madhe nëse llogariten potencialet energjetike të vendit, dhe nevojat në rritje në tregun e energjisë në Ballkan dhe në Evropën Qendrore.

Natyrisht, qytetari i rëndomtë kosovar përditë shantazhohet me idenë se rruga e privatizimit total është e paalternativë, se o do të shkojmë drejt privatizimit total të ekonomisë, o vendi ngelet me shërbime dhe infrastrukturë inferiore si pasojë e joefiçiencës dhe korrupsionit në sektorin publik. Gjatë vitit të kaluar opinioni publik ishte po kaq i bombarduar me idenë se rruga e ndjekur nga qeveria është e vetmja drejt tregut të lirë, pasi që çdo opsion tjetër përfaqëson një mbeturinë nga e kaluara.

Në rastin e Kosovës, privatizimi i sektorit publik përfshin dy sektorët kyç, energjinë dhe telekomunikimin, që janë sektorë të rëndësishëm jo vetëm për ekonominë e Kosovës dhe për faktin që kryejnë shërbime esenciale publike, por njëkohësisht edhe sektorët dominantë industrialë në gjithë Evropën Qendrore dhe Lindore. Nga top 500 firmat më të fuqishme në Evropën Qendrore dhe Lindore, shumica (rreth 47%) në renditjen sipas të ardhurave të realizuara gjatë vitit 2010 janë firma në fushën e energjisë (si PGE polake apo ÇEZ-i çek) dhe të telekomunikimit.

Me një fjalë, në vend të investimit në asetet industriale me qëllim të orientimit të tyre drejt konkurrueshmërisë rajonale dhe evropiane, asetet dhe burimet e vendit efektivisht po iu falen investitorëve të huaj, që të përfitojnë nga ato. Dhe, përderisa privatizimet në Evropën Lindore dhe Qendrore ndihmuan në integrimin e rajonit me industrinë gjermane dhe Bashkimin Evropian, kur merret parasysh se në listën e investitorëve më të mëdhenj në Evropën Qendrore dhe Lindore, sipas listës së përpiluar nga firma “Deloitte”, janë prodhuesi gjermanë “Volkswagen”, kompania britanike e energjisë “E.On”, rrjeti i hipermarketeve “Metro”, kompania gjermane e energjisë “RWE” dhe kompani të tjera si “Samsung”, “Nokia”, dhe “Fiat”.

Ndërkaq, po shihet se interesi kryesor në asetet industriale në Kosovë po vjen nga kapitali me origjinë nga Azia dhe Lindja e Mesme. Kjo nuk është gjë e keqe në vetëvete (në fund të fundit, kapitali nuk njeh kufi e as gjeografi), por pashmangshëm do të ketë implikime në gjeopolitikën e rajonit në dekadat që do të vijnë. Po harrojmë se, p.sh., edhe një vend si Serbia, aq sa mund të kultivojë marrëdhëniet diplomatike me Rusinë, ekonomikisht, për nga niveli i investimeve dhe i tregtisë, është shumë më ngushtë e lidhur me Gjermaninë dhe vendet e BE-së, madje shumë më tepër se sa Kosova.

Dhe ndonëse qeveria mund ta shfrytëzojë argumentin se me rastin e privatizimit të PTK-së, ata po e ndjekin trendin rajonal të privatizimeve në telekomunikim, ky argument nuk vlen për energjinë, pasi që ajo që po ndërmerr Qeveria e Kosovës (dhe paralelisht ajo në Shqipëri) në këtë pikëpamje janë jashtëzakonisht radikale.

Afër gjysma e firmave të energjisë në Evropën Qendrore dhe Lindore (dhe shumica dërrmuese në Ballkan) janë në pronësi shtetërore. Politika e privatizimit total të sektorit të energjisë në Kosovë është jashtëzakonisht radikale edhe për standardet e rajonit dhe të të gjitha vendeve transicionale. Projekti neoliberal në Kosovë, të paktën sa i përket sektorit të energjisë, do të shkojë në përmasa ekstreme, me pasoja që tashmë po shihen në Shqipëri, e kapluar nga kriza e thellë energjetike pas privatizimit të rrjetit të shpërndarjes.

Me fjalë të tjera, po shkojmë drejt një situate ku Kosova do të prodhojë energji me bollëk, por e cila do të orientohet kryesisht për nevojat e eksportit, pasi që kjo do të jetë më e levërdishme për pronarin e aseteve energjetike të vendit, ndërkohë që qytetarët akoma do të vuajnë nga mungesa e energjisë dhe e investimeve në sistemin furnizues. Nga kjo do të goditen sidomos të varfrit, dhe sidomos zonat rurale, me çka edhe furnizimi me rrymë gradualisht shndërrohet në një lloj privilegji social dhe klasor.

Por, në planin më të gjerë do të rezultojmë në një situatë ku tre sektorët kryesorë ekonomikë të vendit (përjashtuar atë të tregtisë) do të kontrollohen nga kapitali i huaj: energjia, telekomunikimi dhe bankat. Mbetet vetëm edhe privatizimi i “Trepçës” që kosovarët të shndërrohen në argatë të kapitalit të huaj në shtëpinë e tyre, ndërsa konsumojnë mallra të importuara (kryesisht nga Serbia), u paguajnë kamata ekstrem të larta bankave të huaja, dhe punojnë për menaxherët e huaj që do të kontrollojnë pjesën më të madhe të industrive kryesore në Kosovë.

Ndërkohë që pjesa më e madhe e kosovarëve, ata që nuk kanë fatin të kenë familjarë të punësuar jashtë vendit, do të vazhdojnë ta kalojnë jetën në varfëri ekstreme, një “popullatë tepricë” e papërdorshme për kapitalin, siç i quante Marksi të varfrit dhe të papunët. Politikat neoliberale gjithkund dhe gjithmonë kanë rezultuar në ashpërsimin e pabarazive sociale dhe ky është trendi që po e vështrojmë sot në Kosovë dhe i cili premton që të intensifikohet në vazhdimësi.

Shprehur ndryshe dhe më figurativisht, kjo qeveri, pas vënies së fusnotës në emrin e shtetit, sivjet do t’ia vërë fusnotën edhe ekonomisë. Në fusnotë, ndërkaq, do të kenë të listuara të gjitha firmat e huaja që kontrollojnë ekonominë e Kosovës, pasi që vendi efektivisht do të mbetet pa ekonomi të veten.

Botuar te Zëri, 9 mars 2012.

Periferia e vërtetë e Evropës

Kohëve të fundit dallimi qendër-periferi ka kapluar ligjërimin publik mbi krizën e eurozonës – e përdorur në shkrime edhe nga autori i këtyre rreshtave. Një gjë që duhet theksuar është se një dallim i tillë është relativ – përderisa ne mund të bëjmë dallimin midis qendrës dhe periferisë përbrenda BE-së dhe më saktësisht përbrenda eurozonës (duke dalluar shtetet si Greqia, Portugalia, Irlanda etj. që janë zhvilluar më vonë dhe që aktualisht ballafaqohen me krizë fiskale dhe vendet e zhvilluara më herët dhe në gjendje më stabile financiare si Gjermania, Franca dhe Holanda), nuk duhet harruar se periferia e vërtetë e Evropës vazhdon të jetë zona lindore dhe juglindore e kontinentit, e përkufizuar nga shtetet ish-socialiste të Evropës qëndrore, të vendeve të Baltikut dhe ato të Ballkanit.

Grafikoni i mësipërm, i përgatitur për lëndën time në Binghamton University për Evropën lindore, tregon për hendekun e thellë zhvillimor që ekziston midis këtyre grupeve të shteteve. Grupi i shteteve të përfaqësuara nga shtylla e kaltër janë grupi i shteteve të BE-së deri në vitin 2004. BPV-ja për kokë banori në mesatare për këto shtete në vitin 2010 ka qenë rreth 44.500 USD. Kjo dallon dukshëm nga BPV-ja mestare për kokë banori për shtetet ish-socialiste që iu bashkuan BE-së pas vitit 2004 (Hungaria, Polonia, Çekia, Sllovakia, Bullgaria, Rumania, Sllovenia, Estonia, Latvia, Lituania, të përfaqësuara nga shtylla e kuqe), ku shifra ishte rreth 14.400 USD. Dallimi bëhet edhe më i qartë kur merren parasysh shtetet kandidate dhe ato që synojnë anëtarësi në BE (siç janë vendet e Ballkanit, me përjashim të Turqisë dhe Islandës, të përfaqësuara nga shtylla e gjelbër), ku BPV-ja mesatare për kokë banori është rreth 5000 USD. Tabela e mëposhtme rendit të gjitha shtetet evropiane sipas BPV-së për kokë banori, ku dallimet midis shteteve të qendrës dhe periferisë bëhen shumë të qarta (për shkak të burimit të të dhënave që kam përdorur, në listën e shteteve nuk janë të dhënat për Kosovën).

Çështja është se shtetet më pak të zhvilluara, që prej zgjerimit të parë të BE-së në vitet 1970 (kur në BE u futën vendet si Irlanda, Portugalia dhe Greqia), vendet e reja anëtare kanë parë tek BE-ja një mjet zhvillimor – gjë që ka dalë e saktë për këto shtete, të paktën deri në vitin 2008 kur ajo që mund ta quajmë ‘modeli zhvillimor evropian’ (tregu dhe monedha e përbashkët, lehtësimi i qarkullimit të kapitalit) ka dhënë rezultate relative, sado me kosto të theksuar (shkatërrim i industrive vendore, financiarizimi gjithnjë e më i madh, çmontimi i shteteve sociale dhe mbrojtjes së punëtorëve etj.). Shtetet postsocialiste të anëtarësuara pas vitit 2004, gjithashtu panë një shtim të rritjes ekonomike pas anëtarësimit në BE, gjë që shihet në ngritjen e shkallës së rritjes vjetore të BPV-së në 6-10 për qind deri në vitin e krizës 2008. Sipas një llogarie që kam bërë, bazuar në të dhënat e UNCTAD, përfitimi më i madh i këtyre shteteve të reja anëtare ka ardhë në formën e rritjes së investimeve të jashtme direkte (FDI). Kështu, nëse për shtetet e reja anëtare, niveli i përgjithshëm mesatar i FDI-së ishte rreth 1.880 miliardë USD në periudhën 1994-2003, në periudhën 2004-2008 ky nivel arriti në mbi 6.100 miliardë USD (në vitet e krizës 2008-2010, investimet kanë rënë në rreth 2.800 miliardë USD).

Paradoksi është që rritja ekonomike (dhe si pasojë struktura ekonomike e vendeve të reja anëtare) u bë gati krejtësisht e varur nga investimet e jashtme, kështu që, në momentin e krizës së vitit 2008, të gjitha këto vende përjetuan recesion të thellë në vitin 2008 me një krizë të pakapërcyeshme që vazhdon t’i godasë ekonomitë e tyre. Sipas llogarive të UNCTAD, shtetet postsocialiste të Evropës qëndrore dhe juglindore kanë një nga shkallët më të larta të TNI (Transnational Index), që llogarit varshmërinë e punësimit dhe formimit të kapitalit në një shtet nga investimet e jashtme. Nuk kam bërë një llogari rreth kësaj, por duket hipotezë e saktë për Evropën qëndrore dhe juglindore se sa më e transnacionalizuar ose globalizuar ekonomia e atij vendi, aq më i fuqishëm ishte impakti dhe pasojat e krizës globale financiare. Kështu, vendet që dikur merreshin si model i neoliberalizmit lindor, si vendet baltike, në vitin 2008 patën rritje negative nga -14 deri në -18 për qind të BPV-së (krahaso këtë me një ekonomi të paglobalizuar si Shqipëria, ku përkundrazi, në vitin 2008 pati rritje ekonomike). Kështu që, hapja ndaj BE-së, sado që solli beneficione imediate, gjithashtu ekspozoi shtetet e reja anëtare ndaj rreziqeve të cikleve spekulative të kapitalizmit global, çmim që ato po vazhdojnë ta paguajnë sot. Begatia e Evropës shumë shpejt u shndërrua në mjerim.

Aspekti i dytë i ‘modelit zhvillimor evropian’ është fakti se ai nuk solli ndryshim rrënjësor në strukturën ekonomike të vendeve të reja anëtare. Në shtetet ish-socialiste dominojnë sektorët e vjetër industrialë si energjetika, telekomunikimi dhe metalurgjia, pra industritë e trashëguara nga socializmi – industria e lartë teknologjike, që po shërben si motor zhvillimi në Azinë juglindore, nuk ka zënë rrënjë pothuajse fare në Evropën qëndrore dhe juglindore. Në esencë kjo do të thotë se transformimi strukturor ekonomik nuk është dëshmuar si pjesë e ‘modelit zhvillimor evropian’. Ky fakt vërtetohet në mënyrën më të mirë nga shembulli i Greqisë, dhe përvoja e këtij vendi pas hyrjes në unionin tregtar dhe monetar – ajo nuk çoi në ristrukturim ekonomik dhe industrial të Greqisë, ngaqë vendi mbeti me po atë strukturë ekonomike që kishte në vitet 1970 dhe 1980. Thellimi i marrëdhënieve në BE rezultoi në thellim të varshmërisë nga importet dhe nga fuqia financiare e qendrës. Ideja se ristrukturimi ekonomik i Greqisë do të ndodh si rezultat i dhunës së reformave të shkurtimeve buxhetore që po i imponohen Greqisë nga kancelarja Merkel dhe teknokracia e BE-së është në njërën anë iluzive dhe shkurtpamëse, në anën tjetër një akuzë që me vetë ngritjen e saj dëshmon dështimin fundamental të ‘modelit zhvillimor evropian’.

Tashmë që ‘modeli zhvillimor evropian’ është në krizë terminale, pyetja është se çfarë do të thotë kjo për vendet e periferisë. Kam frikën se – pa e elaboruar tepër këtu – se pa një ndryshim radikal në këtë model, pa  formulimin e një modeli të vërtetë zhvillimor që do ta ristrukturojë dhe ribalansojë ekonominë evropiane dhe ta bëjë Evropën në tërësi konkurrente në ekonominë globale (ku synim primar është nivelizimi zhvillimor i gjithë kontinentit evropian), e ardhmja e vendeve të periferisë është e zymtë. Ajo që është në horizont të periferisë së re është zgjedhja midis Greqisë dhe Hungarisë – nënshtrimi ndaj diktateve financiare të BE-së deri në përdhosjen e sovranitetit dhe demokracisë në njërin rast, apo instalimi i një autoritarizmi të ri të djathtë dhe pseudo-demokratik dhe mbrojtës të shtresave të reja të të pasurve në rastin tjetër. Kombinuar me rritjen e popullizmit të djathtë dhe sentimenteve anti-imigrante gjithandej Evropës, po bëhet e qartë që e ardhmja e gjithë Evropës është në sprovë më të madhe se kurdoherë më parë.

Bedri Hamza apo Deutsche Bank?

Urimi i parë për vitin e ri, Kosovës i erdh në formën e raportit të fundvitit nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) për gjendjen ekonomike dhe fiskale të vendit. Ndonëse raporti nuk është bombastik, ai përmban një numër paralajmërimesh për rreziqet që e presin Kosovën gjatë vitit 2012.

Ashtu siç pritej, gjendja e pafavorshme ekonomike në kontinentin evropian pritet të reflektojë negativisht në ekonominë kosovare. FMN-ja tashmë ka zvogëluar parashikimin e saj për rritje ekonomike në vitin 2012 nga 5 në 4 për qind. Në radhë të parë, këtu demitizohen pretendimet e dikurshme të qeverisë për rritje ekonomike 7-8 për qind, ndonëse sikur për rënien e vazhdueshme të investimeve të jashtme, qeveria do të pretendojë se kjo rezulton nga kriza ekonomike në Evropë, gjë që nuk qëndron fare. Tashmë mund të thënë se kur flisnin për rritje ekonomike, mendjen në fakt e kanë patur tek inflacioni, për çka kjo qeveri mund të krenohet se po then rekorde.

Sido që të jetë, fakti se do të vazhdojë të ketë rritje ekonomike është lajm i mirë për vendin, sidomos në kontekstin e një ekonomie evropiane në krizë. Mirëpo shkalla e rritjes ekonomike në vetëvete nuk tregon asgjë për cilësinë e zhvillimit ekonomik që po ndodh. Ta zëmë, edhe investimi në ndërtimin e burgjeve regjistrohet si rritje e BPV-së së një vendi, por për një vend që rritë BPV-në e saj duke investuar vetëm në burgje dhe duke rritur numrin e gardianëve të punësuar nuk mund të thuhet se ka zhvillim cilësor ekonomik. Aq më pak mund të flitet për cilësinë e jetës në një shoqëri të tillë, ku nevoja për burgje dhe gardianë është aq e madhe. Sido që të jetë, jemi në një situatë pak a shumë të ngjashme, ku investimet në burgje në rastin konkret të Kosovës mund t’i zëvendësojmë me investime në asfallt, dhe atë në vetëm një rrugë, autostradën Morinë-Merdarë, investim që për vitin 2012 do të vazhdojë të kushtojë mbi 20 për qind e gjithë buxhetit të paraparë për qeverinë qëndrore. Me fjalë të tjera, investimet kapitale vazhdojnë të jenë motori kryesor i rritjes ekonomike në Kosovë, gjë që është e paqëndrueshme aq më shumë kur investimet po bëhen në infrastrukturë dhe asete të tjera joproduktive, aq më tepër kur kjo infrastrukturë në vetëvete nuk pritet të nxisë ndonjë zhvillim tjetër ekonomik. Këto ditë doli lajmi se investimi prej tetë milionë eurosh në Parkun Industrial në Drenas po del një investim i dështuar, pasi që nuk ka biznese të interesuara që të vendosen në atë lokacion. Ky pak a shumë mund të merret si model i politikave “zhvillimore” të qeverisë aktuale, i cili investimet i bën sipas kalkulimeve politike, dhe i cili në vend se të investojë në mbështetjen direkte të zhvillimit industrial, investon në projekte të padobishme nga pikëpamja ekonomike dhe që në fund sjellin vetëm humbje.

Shkalla e papunësisë në Gjermani, Zvicër, Itali dhe Greqi, 1999-2010 (në përqindje).

Shqipëria po ballafaqohet me vështirësi të mëdha fiskale dhe ekonomike në vitin 2012, ndërsa shkalla e rritjes ekonomike në Shqipëri, që mbeti një nga më të lartat në Evropë përgjatë viteve të krizës financiare 2008-10, tashmë pritet të bie dukshëm si pasojë e efekteve të masave shkurtuese në Greqi dhe Itali. Rripi tashmë është shtrënguar dhe problemet buxhetore në Shqipëri tashmë kanë çuar në shkurtime serioze të shpenzimeve, me mundësi që këto shkurtime të shkojnë edhe më thellë, veçanërisht nga fakti se qeveria e Sali Berishës nuk mund të mbulojë deficitet përmes shitjes së aseteve publike, ngase nuk i ka mbetur pothuajse asgjë më për të privatizuar. FMN-ja ndërkaq ka të drejtë kur sheh rritjen ekonomike në Kosovë në varshmëri të plotë nga remitancat që vijnë nga Gjermania dhe Zvicra. Me fjalë të tjera vetë rritja ekonomike në Kosovë është një lloj “knock-off effect” i rritjes ekonomike dhe papunësisë së vogël në këto dy shtete. Gjermania vazhdon t’i bëjë ballë problemeve që kanë shumë vende evropiane, si pasojë e fuqisë së vazhdueshme të eksporteve gjermane (Gjermania është, pas Kinës, eksportuesi i dytë më i madh në botë). Këto ditë doli lajmi se papunësia në Gjermani ka rënë në nivelin më të ulët që nga fillimi i viteve 1990. Zvicra gjithashtu mbetet e mbrojtur nga problemet e shumë vendeve evropiane, ndihmuar edhe nga fakti se Zvicra nuk është e ngarkuar me problemin e euros. Fati se Kosova ka shumicën e emigrantëve të saj në Gjermani dhe Zvicër (dhe jo në Itali dhe Greqi si Shqipëria) është faktor kyç në faktin se luhatjet ekonomike në Evropë kanë patur një efekt më të zbutur në rritjen ekonomike në Kosovë. Ironia qëndron te ajo se profitet dhe vlera e aksioneve të Deutsche Bank, dhe jo raportet dhe politikat e Bankës Qendrore të Kosovës, Ministrisë së Financave apo Ministrisë për Zhvillim Ekonomik, janë indikatori më i mirë se si do t’i ketë punët Kosova gjatë 2012-ës. Deutsche Bank nuk ka investime dhe as interesa të drejtpërdrejta në Kosovë, mirëpo është një nga fascilituesit më të mëdhej financiarë të eksporteve gjermane, si dhe një nga institucionet bankare më të ekspozuara ndaj krizës së borxheve sovrane. Nëse njëri nga këta faktorë cënon bilansin dhe profitet e Deutsche Bank-ës (dhe rrjedhimisht ekonominë gjermane), Ministria e Financave e Kosovës shumë shpejt do të ballafaqohet me rënie të të hyrave dhe krizë buxhetore.(1) Le të lutemi pra për suksesin e vazhdueshëm të kapitalizmit gjerman!

Megjithatë, sado që Kosova duhet t’i falemndërohet qëndrueshmërisë ekonomike të Gjermanisë dhe Zvicrës në kushte krize (dhe punëtorisë kosovare në këto vende që përmes remitancave vazhdon ta mbajë të gjallë ekonominë kosovare), politikat ekonomike vazhdojnë të jenë në duar të qeverisë dhe ato ndërlidhen ngushtë me udhëzimet, parametrat dhe kërkesat e FMN-së.

Një gjë që del qartë nga raporti është se qeveria i ka bërë “detyrat e shtëpisë” përsa i përket mbajtjes së shpenzimeve dhe bilansit buxhetor në rend sipas kërkesave të FMN-së. Siç dihet, FMN-ja ka kërkuar nga qeveria e Kosovës një disiplinë të jashtëzakonshme fiskale si pasojë e prishjes së marrëveshjes për kredi nga ky institucion dhe kalimin e Kosovës në status të monitorimit. Përmbushja e kritereve rigoroze të FMN-së tashmë është kusht nëse qeveria do të ketë sërish mundësi të financohet nga FMN-ja, dhe qeveria arriti të tejkalojë krizën e mundshme buxhetore të shkaktuar nga dështimi në shitjen e PTK-së (jo pse privatizimi ishte politikë e drejtë, por se qeveria kalkulonte që deficitin e vitit 2011 ta mbulojë me shitjen e këtij aseti). Mirëpo, krejt kjo vjen me një çmim të madh në pikëpamje ekonomike dhe sociale: ngrirje të rrogave në sektorin publik, vështirësi në financimin e beneficioneve për veteranët e luftës, reduktime të ashpra në investime kapitale (me përjashtim të autostradës Morinë-Merdar), vonesat në kryerjen e pagesave për bizneset kontraktore të qeverisë, dhe manovrime të ndryshme ku borxhet e një dikasteri mbulohen me transferte të brendshme nga kontoja e një tjetri. Nuk e dimë ende (dhe kjo nuk theksohet në raport) nëse për financimin e buxhetit 2011 është prekur fondi rezervë. Disa prej këtyre nuk theksohen në raport, por janë të ditura për të gjithë ata që kanë ndjekur gjatë vitit mënyrën e qeverisjes së financave publike nga kjo qeveri.

Mirëpo, vargu i problemeve ekonomike dhe financiare për vitin 2012 është i madh. Vështirësitë janë strukturore, ndërsa shkurtpamësia dhe moskalkulimi se vendi mund të ballafaqohet me probleme ekonomike, e ka lënë qeverinë me shumë pak hapësirë që të manevrojë në rrethanat me të cilat ballafaqohet vendi tani. FMN-ja tashmë kërkon disiplinë të jashtëzakonshme fiskale dhe buxhetore, duke e bërë vitin 2012 – ashtu siç paralajmërohet në buxhet – një vit me më pak investime, më pak rritje të shpenzimeve dhe një varfërim të përgjithshëm si pasojë e paaftësisë për ta përballuar inflacionin e madh i cili pas llogarive të ciklit të fundit matës mund të rezultojë në 8 ose 9 për qind gjatë vitit 2011, një nga normat më të mëdha të inflacionit në rajon dhe Evropë. Nga raporti, gazetarët dhe redaksitë mediale gjithashtu do ta kuptojnë pse qeveria hoqi dorë nga premtimi i saj për heqjen e TVSH-së për mediat. Për të siguruar qëndrueshmërinë fiskale të vendit, FMN-ja kundërshton çfarëdo zvogëlimi të TVSH-së, ndërkohë që për nevojat e financimit buxhetor qeveria u detyrua të ngris tatimet sikur ato në të ardhura dhe në duhan. Gjatë këtij viti qeveria gjithashtu do të ngris çmimin e energjisë elektrike, ndërkohë që tashmë është në presion të madh që ta realizojë pa vonesa privatizimin e PTK-së dhe Distribucionit të KEK-ut.

Problemi kryesor, natyrisht, është se raporti i FMN-së kap një tren në lëvizje – aty përshkruhen parametrat e ecjes si shpejtësia dhe sa me mjeshtri treni i kap kthesat, por nuk vlerësohet kahja dhe as ku çojnë përfundimisht binarët. Kjo është me rëndësi të theksohet, pasi që ndodh shpesh që gazetarët dhe analistët e ndryshëm medialë t’i marrin vlerësimet e FMN-së si fjala e fundit përsa i përket suksesit apo dështimit të politikave ekonomike të vendit. Ndërkaq, problemi më kryesor i kësaj qeverie nuk janë gjithmonë keqkalkulimet në vlerësimin dhe zbatimin e politikave ekonomike (sado që edhe ato janë, ta themi modestisht, jo të rralla), por ai më esencial i modelit zhvillimor që ajo ka përpara, i cili nuk po sjell rezultate dhe është i paqëndrueshëm.

Vlera në dollarë e aksioneve të Deutsche Bank AG gjatë një viti, të tregtuara në NYSE (sipas Bloomberg).

(1) Logjika është si në vijim: problemet e shtuara të Deutsche Bank, si banka më e madhe gjermane, mund të merren si indikator për gjendjen e ekonomisë gjermane, që mund të dëmtohet qoftë nga rënia eventuale e eksporteve gjermane, apo nëse kriza e eurozonës dëmton bazën e kapitalit të Deutsche Bank. Nëse Gjermania bie në krizë ekonomike, kjo domethënë shtim të papunësisë atje, që domethënë rënie e remitancave në Kosovë, që domethënë ulje e konsumit në Kosovë, që domethënë rënie e importeve, që domethënë rënie e të hyrave tatimore në buxhetin e Kosovës.

Kolumna javore, Koha Ditore, 8 janar 2012.

Pse Kosovës i duhet monedha e vet

Siç njofton “Financial Times”, një draft kontratë e re për fondin shpëtues për vendet e eurozonës, Mjeti për Stabilitet Financiar Evropian (EFSF) përmban një pikë në të cilën tërheq vërejtjen për investitorët se euroja mundet të jetë në të ardhmen e afërt një monedhë e pavlefshme dhe joligjore. Në Londër, zyrat juridike janë të bombarduara me kërkesa për konsulencë nga firmat që hamendën se si duhet t’i trajtojnë kontratat e bëra në euro në rast të dështimit të monedhës. Në shtete të tjera qeveritë po i shohin nëse shtypshkronjat e monedhave të dikurshme nacionale, janë ende të përdorueshme, në rast se duhet të zëvendësohet euroja. Sado që përpjekjet për shpëtimin e monedhës së përbashkët po vazhdojnë, në çdo cep të Evropës qeveritë kanë nxjerr plane kontigjente në rast se gjërat marrin një kahje të paparashikuar dhe euroja bie.

Në Kosovë, ndonëse euroja është monedhë zyrtare, nuk ka ndonjë shqyrtim serioz nga institucionet përgjegjëse, por as nga shoqëria e gjerë, për zgjidhjet në rast të dështimit eventual të euros. Pa dashur t’i hyjë analizës së shkaqeve të kësaj (që padyshim nuk janë shumë të thella), një debat duhet të fillojë rreth mundësisë që, pavarësisht fatit të euros, Kosova të shqyrtojë mundësinë e nxjerrjes së një monedhe të veten. Madje, besoj se një kalim i përkohshëm në një monedhë vendore do të sillte beneficione të shumta për zhvillimin ekonomik të vendit dhe është një risk që vlen të ndërmerret, apo që, në këtë fazë, të paktën të shqyrtohet dhe studiohet me seriozitet, pavarësisht fatit të euros.

Ta zëmë se Kosova do ta nxirrte një monedhë të vetën. Këtë monedhë po e quaj, krejt arbitrarisht, “dardhë”. Përfitimi i Kosovës do të ishte në të paktën tri forma.

E para, shtetit kosovar do t’i krijohej arma tepër e vlefshme e politikës monetare. Mungesa e politikës monetare nga BQK-ja po i kushton Kosovës në disa mënyra. Nën një, BQK nuk ka mundësi që të kontrollojë sasinë e parave në qarkullim, që do t’i mundësonte asaj që të ndikojë në shkallën e inflacionit. Kjo shihet edhe nga shifrat. I gjithë rajoni i Ballkanit (ashtu dhe si gjithë ekonomia botërore) po përjeton një ngritje të shkallës së inflacionit. Mirëpo dallimet janë tepër evidente. Kosova ka shkallën më të lartë të inflacionit nga të gjitha vendet e rajonit. Kjo shpjegohet pjesërisht nga fakti se Kosova ka varshmëri më të lartë ndaj importeve. Mirëpo një shpjegim tjetër është se shtetit të Kosovës i mungon instrumenti i politikës monetare për të zbutur efektet e inflacionit, duke shtuar likuiditetin e ekonomisë (me rritjen e sasisë së parave). Një situatë e ngjashme është në Mal të Zi, i cili gjithashtu përdorë euron, ku presioni i inflacionit tejkalon mesatarën e vendeve tjera të Ballkanit. Në Shqipëri, Maqedoni dhe Serbi, p.sh., shkalla e inflacionit megjithatë është mbajtur nën kontroll.

Nën dy, politika monetare do t’i jepte mundësi BQK-së që gjithashtu të ndikojë në normat e interesit bankar. Përveç se ka inflacionin më të lartë në rajon, bankat kosovare kanë gjithashtu disa nga kamatat më të larta në rajon dhe në Evropë. Kjo është pengesë e jashtëzakonshme për nxitjen e investimeve dhe për zhvillimin ekonomik. Në kohën kur ekonomitë evropiane, amerikane por edhe ajo kineze, po stimulohen me uljen e normave të interesit, shtrejtia e kredive në Kosovë e vështirëson praninë e likuiditetit që do të nxiste investimet private në biznese, në patundshmëri dhe në konsum. Duke marrë kontrollin e politikës monetare, BQK do të mund të kishte ndikim më të fuqishëm në uljen e normave të interesit dhe stimulimin e investimeve.

E dyta, përveç mundësisë që politika monetare të vihet në funksion të zhvillimit ekonomik, kalimi nga euroja në një monedhë vendore ka një beneficion të dytë. Kjo do të ishte mundësia që, përmes konvertimit të euros në monedhën e re, Kosova të krijojë një bazë të mirë të rezervave devizore, që do të ishin kryesisht në euro. Aktualisht në Kosovë qarkullojnë rreth katër miliardë euro në vit. Nëse vetëm 20 për qind e kësaj shume do të konvertohej në monedhën e re vendore (ndërkohë që do të mund të konvertoheshin më shumë), Kosova do të mund të gjeneronte dikund 800 milionë euro në rezervat e veta. Të hyrat nga remitancat, që janë kryesisht në euro, përmes konvertimit gjithashtu do të kontribonin në ndërtimin e rezervave devizore. Këto rezerva gradualisht mund të konvertohen në ari (dhe në instrumente të tjera financiare), duke forcuar gradualisht bazën dhe besueshmërinë e monedhës së re dhe në forcimin e dukshëm të kapaciteteve financiare të shtetit kosovar.

E treta, monedha kosovare do të ishte relativisht e devalvuar. Kjo nuk është diçka medoemos e keqe; në fakt, për një ekonomi të varfër, është pozitive. Në qoftë se shkëmbimet në vend do të bëheshin me valutën e lirë dardha në vend të valutës së shtrejtë euro, kjo do të nënkuptonte zbritjen e çmimeve të shumë elementeve bazë të konsumit. Efekti gjithashtu do të ishte në lehtësimin e presioneve të inflacionit në paga. Niveli i pagave, të shpërblyera me dardha, me vlerë të ulët si monedhë por me fuqi më të lartë blerëse brenda Kosovës se sa euroja, do të kishte efekt rritjen e standardit të jetesës. Kjo është një nga arsyet pse shtetet fqinje si Shqipëria, Maqedonia dhe Serbia me monedhat e tyre të lira kanë kosto më të lirë të jetesës (dhe rrjedhimisht edhe shkallë më të vogël të varfërisë) se sa Kosova që përdorë euron. Aq më tepër që një valutë e devalvuar shkon drejtpërsëdrejti në funksion të stimulimit të eksporteve.

Mësimi për vlerën e devalvimit vjen nga shembulli i Argjentinës. Për shumë vite, vlera e konvertueshme e pesos argjentiniane ishte e fiksuar me dollarin. Në vitin 2001, Argjentina pësoi një krizë financiare që ia bëri ta papërballueshëm nivelin e borxheve të jashtme, pikërisht për shkak të lidhjes së pesos me dollarin, duke shkaktuar një krizë të thellë ekonomike në vend. Zgjidhja ishte shkëputja e vlerës së pesos nga dollari, që u ndërmor nga qeveria argjentinase më 2002. Me devalvimin e pesos, jo vetëm që u zbuten efektet e krizës, por edhe u krijuan kushtet për një rimëkëmbje të fuqishme. Argjentina sot është një nga shtetet me rritjen ekonomike më të madhe në Amerikën latine, diçka që nuk do të arrihej sikur Argjentina të përpiqej me çdo kusht që ta ruante paritetit e pesos me dollarin.

Me fjalë të tjera, beneficionet e nxjerrjes së një monedhe vendore janë të shumta. Në anën tjetër, janë edhe rreziqet.

Një nga problemet e një ekonomie importi si Kosova është se pagesat do të vazhdojnë të kryhen në euro. Bizneset e jashtme nuk do të pranojnë pagesa në monedhën kosovare, duke detyruar bizneset kosovare që importet të vazhdojnë t’i blejnë me euro. Kjo do të thoshte se Kosova do të vazhdonte të ishte vend i dy valutave paralele: dardhës dhe euros. Mirëpo, shtrejtimi relativ i euros karshi dardhës do të ndikonte gjithashtu që kosovarët të jenë më të matur rreth urisë së tyre të pangopur për importe, duke stimuluar uljen e importeve dhe kujdesit të shtuar ndaj përkrahjes dhe zhvillimit të industrive vendore.

Rrezikut të monedhës së re do t’i kontribuonte gjithashtu edhe fakti se shumë kosovarë mund të mos kenë besim, sidomos fillimisht, në vlerën dhe qëndrueshmërinë e monedhës së re. Për këtë arsye, shumë kosovarë mund të hezitojnë ta përdornin valutën e re, duke preferuar që kursimet t’i mbajnë në euro apo që pagesat e caktuara t’i bëjnë vetëm në euro (si në periudhën e viteve 1990 në Shqipëri, kur pagesat preferoheshin në dollarë në vend të lekut). Për këtë arsye, tranzicioni në monedhën e re do të duhej të ishte gradual dhe i mirë organizuar. P.sh., monedha e re mund të fillonte me një vlerë të fiksuar kundrejt euros, për një periudhë të caktuar, p.sh. 2 për 1. Mirëpo duhet mbajtur në mend se kryesi më i madh i pagesave në Kosovë është shteti i Kosovës. Në momentin që shteti i Kosovës do t’i kthente pagat në dardha, efekti i monedhës së re do të ishte i menjëhershëm, sepse ato para do të derdheshin përnjëherë në konsum dhe në qarkullim të gjerë.

Si në shumë gjëra tjera në treg, vlera e një monedhe përcaktohet në bazë të perceptimeve më shumë se sa të fakteve objektive. Në qoftë se shteti i Kosovës do të dëshmohej kredibil dhe do të qëndronte pas monedhës së re, besimi në monedhën e re do të rritej. Ajo do të bëhej e pranueshme sidomos nëse do të krijonte efekt në standardin e jetës dhe në nivelin e çmimeve. Dhe, natyrisht, do të duhej të garantohej pavarësia e plotë e BQK-së nga ndikimet politike dhe manipulimet e monedhës për qëllime afatshkurtëra nga qeveritë në pushtet.

Nxjerrja e monedhës së re nuk do të ishte, siç mund të pohojë ndonjëri, shmangie nga BE-ja dhe ikje nga integrimi. Monedha kosovare do të kishte një mision të vetëm: të reduktojë hendekun e madh midis saj dhe shteteve evropiane në zhvillimin ekonomik. Rreziqet e euros për shtetet më të varfëra tashmë janë evidente, siç është edhe mungesa e politikës monetare, dhe një ikje e përkohshme nuk do t’i bënte dëm Kosovës. Tek e fundit, Kosova nuk është anëtare e eurozonës, por përdorë euron në mënyrë vullnetare. Kosova do t’i ribashkohej eurozonës atëherë kur do të mund të bëhej anëtare fuqiplotë e saj. Dhe kur me profilin e saj ekonomik do t’i përngjante më shumë një shteti mesatarisht të zhvilluar evropian. Për momentin, euroja është tepër e shtrejtë, dhe tepër barrë e madhe, për Kosovën e varfër.

Kolumna javore, Koha Ditore, 18 dhjetor 2011.

Bonot, shansa që po humbet

Të jesh ekonomi e varfër mund të jetë avantazh, sidomos në botën e sotme ku projekti i globalizimit ekonomik dhe financiar tashmë po dëshmon të gjitha disfunksionet e veta. Paradoksi i Kosovës është ndonëse është ekonomia më e varfër në Ballkan dhe në Evropë, ajo është burim i pasur i kapitalit likuid. Në këtë ndikon faktori i parë, që ekonomia kosovare (ashtu si pjesa më e madhe e shteteve tjera të Ballkanit), nuk është e financiarizuar në shkallën e shumë vendeve të BE-së. Financiarizimi i ekonomisë dhe mbizotërimi i tregjeve financiare si sektor dominant ekonomik – pra, një ekonomi të dominuar nga tregjet e kapitalit, instrumentet financiare dhe aktivitetet spekulative të institucioneve financiare – ishte përgjegjëse jo vetëm për katastrofën financiare të vitit 2008, por edhe për krizën aktuale të borxheve sovrane në eurozonë. Shtetet si Greqia, Portugalia dhe Irlanda nuk do të ishin në krizë sikur bankat gjermane, franceze e të tjera nuk do të derdhnin kredina të lira në arkat e këtyre shteteve, të stimuluara nga normat e ulta të Bankës Qëndrore Evropiane dhe premtimet për kthime të shpejta dhe profit të majmë nga zhvillimi i premtuar i këtyre ekonomive. E dyta, likuiditetin e ekonomisë kosovare e ndihmon fakti se një nga faktorët kyç zhvillimorë në Kosovë janë remitancat, të cilat kryesisht vijnë në formë të parave të gatshme dhe shpenzohen në konsum. Secili eksportues e lakmon tregun e Kosovës sepse pagesat jo vetëm që kryhen në para të gatshme, por edhe kryhen në një valutë botërore. E treta, Kosova gëzon një shkallë relativisht të mirë kursimi. Përveç kursimeve bankare, në akumulimin e kapitalit kosovar luajnë rol edhe Trusti i Kursimeve Pensionale dhe Fondi i Privatizimit, që bashkërisht përbëjnë një vlerë prej rreth një miliard eurove. Problemi kryesor i këtyre fondeve është që qëndrojnë të investuara në institucione financiare jashtë Kosovës dhe nuk kontribojnë në zhvillimin ekonomik të vendit.

Pra, në njerën anë, Kosova eksporton para të gatshme përmes konsumit të importeve. Në anën tjetër, Kosova ëshë burim i kapitalit për tregjet e jashtme financiare përmes fondeve të saja modeste pensionale dhe atyre të privatizimit. Çka është më keq, luhatjet e bursave dhe krizat e ekonomive të zhvilluara kanë bërë që fondi pensional të shkojë drejt devalvimit.

Qeveria e Kosovës duket se tashmë ka filluar t’i lakmojë këto të holla dhe do të përpiqet që një pjesë të tyre t’i mobilizojë për investime të brendshme. Kjo është ide jo vetëm e qëlluar por e domosdoshme, pasi që është jo vetëm marrëzi, por edhe krim, që kapitali kosovar i akumuluar në Trust dhe në fondin e privatizimit t’i lihet mëshirës së menaxherëve financiarë pa kontribuar aspak ndjeshëm në zhvillimin e ekonomisë së vendit. Qeveria e ka gjetë një formulë që këto fonde t’i mobilizojë për nevoja të brendshme, mirëpo mënyra se si kjo qeveri do ta realizojë këtë jo vetëm që nuk do të kontribojë në zhvillimin e vendit, por rrezikon të ashpërsojë keqmenaxhimin financiar të cilin e kemi dëshmuar gjatë viteve të fundit, tretjen e kapitalit në investime pa kthim, dhe përkeqësimin e mëtejmë të financave publike duke nxitur një spirale të keqe të huamarrjes nga shteti.

Mënyra se si kjo qeveri ka zgjedhur që t’i mobilizojë paratë e fjetura të Kosovës është përmes investimit të një pjese të tyre në letra me vlerë (bono). Qeveria e Kosovës po përgatitet që në fillim të vitit të ardhshem të emetojë bono, ose siç quhen ndryshe letra me vlerë. Sipas paralajmërimit të Ministrisë së Financave, në fillim të vitit, do të emetohen 74 milionë euro letra me vlerë, një pjesë e së cilës pritet të blihen nga Trusti i Kursimeve Pensionale dhe nga Fondi i Privatizimit. Sipas planit aktual, këto 74 milionë euro, do të përdorën për të financuar deficitin buxhetor të vitit 2012. Se blerja e bonove kosovare do të vije kryesisht nga Trusti dhe Fondi i Privatizimit është pothuajse e garantuar. Mënyra e vlerësimit të rrezikut të investimeve në bono është e standardizuar, dhe ajo bëhet nga agjensionet ndërkombëtare të rejtingut siç janë Standard and Poor’s dhe Moody’s. Nëse merret parasysh se bonot e të gjitha shteteve të Ballkanit kanë rejting negativ, është shumë e dyshimtë se bonot e Kosovës do të konsiderohen si më të sigurta. Me një fjalë, bonot kosovare sipas gjitha gjasave do të cilësohen si investim i rrezikshëm, me kthim të pasigurt, çka e bën shumë të dyshimtë se investitorët do të ngarendin për të blerë bono shtetërore të Kosovës.

Kjo lë vetëm një mundësi, ajo është që Qeveria të detyrojë Trustin Pensional dhe AKP-në që të investojnë fondet e tyre në bono, të cilat do të shfrytëzohen për të financuar deficitet buxhetore.

Ky është një gabim trashanik për një sërë arsyesh. E para, shfrytëzimi i kapitalit kosovar për të mbuluar deficitet buxhetore përbën jo vetëm rrezik për humbjen e investimeve, por edhe një formë absolutisht joproduktive e mobilizimit të kapitalit financiar kosovar për zhvillim ekonomik. Shpenzimet buxhetore janë vetëm aq – shpenzime. Ato ndikojnë në rritjen nominale ekonomike, por nuk kontribojnë në krijimin e sektorëve produktivë, që është problemi kryesor i strukturës ekonomike të Kosovës.

Një zgjidhje shumë më e mirë do të ishte sikur bonot të shfrytëzoheshin për financimin e një Fondi Investues, i cili do të mobilizonte kapacitetet financiare të vendit për investime në sektorë ekonomikë. Kjo do të siguronte jo vetëm që paratë e pensioneve dhe ato të privatizimit të mos derdhen në asfallt, siç planifikon të bëjë aktualisht Qeveria, por që financimi të orientohet drejt financimit të rimëkëmbjes ekonomike të vendit. Kjo do të bëhej duke i dhënë mbështetje financiare ndërmarrësve të rinjë dhe duke mbështetur rimëkëmbjen dhe zhvillimit e ndërmarrjeveve të mëdha publike, siç janë Trepça dhe KEK-u.

Përveç tërheqjes së financimit me garanca nga shteti i Kosovës, Fondi Investues do të mund gjithashtu të shndërrohej në aksionarin kryesor të ndërmarrjeve të mëdha publike, duke eliminuar kështu kontrollin e drejtpërdrejtë qeveritar në to dhe duke profesionalizuar menaxhimin e tyre, puna e së cilave do të vlerësohej në baza të performansës ekonomike dhe kthimit në investime. Fondi Investues gjithashtu do të eliminonte nevojën e privatizimit të ndërmarrjeve publike, duke ruajtur pronësinë e aseteve strategjike të ekonomisë së Kosovës në duar të vendit, dhe duke mundësuar që profitet nga ato asete të riinvestohen në ekonominë e Kosovës, në vend se ato të riatdhesohen në vende të treta nga firmat e huaja.

Selia e parë e firmës "Samsung", në Daegu, Kore, 1938.

Kolegët e mi ekonomistë liberalë mund të kundërshtojnë këtë duke thënë se asetet ekonomike duhet të jenë në pronësi të sektorit privat. Mirëpo, problemi i Kosovës është se sado që është ndërmarrës, sektori privat nuk ka kapacitete që të gjenerojë kapital të mjaftueshëm për investime të mëdha çfarë janë të nevojshme për rimëkëmbëjen e sektorëve tradicional industrial të Kosovës si ai minerar dhe energjetik, dhe ndërtimin e industrive të reja që mund të jenë konkurrente në nivel evropian dhe global. Këtë mangësi strukturore mund të plotësojë shteti i Kosovës duke vënë në dispozicion kapacitetet financiare dhe organizative të tij.

Kjo që po propozoj nuk është asgjë e re, sepse përbën rrugën që është ndjekur nga shumë shtete në zhvillim. Në vitet 1960 dhe 1970, Korea Jugore përdori përkrahjen shtetërore për të ndihmuar rritjen e firmave të vogla familjare, me emra si LG, Samsung dhe Hyundai, që sot janë marka globale. Në vitin 1993, shteti izraelit ndoqi shembullin korean dhe themeloi fondin Yozma, për përkrahjen e sektorit të teknologjisë informative. Në fillimvitet 1990 Izraeli kishte sektor pothuajse neglizhent të teknologjisë informative, ndërsa sot, eksportet izraelite të teknologjisë së lartë kanë arritur vlerën prej mbi 18 miliardë dollarë. Ndërkaq, Sllovenia përdori fondin e saj investues për të ruajtur pronësinë vendore mbi një sërë asetesh të rëndësishme ekonomike të Sllovenisë, duke u bërë aksionar në ndërmarrjet e mëdha si Telekomi i Sllovenisë dhe Gorenje.

Kosova ka një shans të rrallë që burimet e veta financiare t’i mobilizojë për zhvillimin e vet ekonomik. Fatkeqsisht, për një projekt të këtillë qeverisë së Kosovës do të duhej një ndryshim radikal i modelit të saj zhvillimor. Duke ndjekur avazin e deritanishëm, me emetimin e bonove qeveria vetëm do të shumëfishojë mundësitë për keqmenaxhim financiar dhe dëm ekonomik.

Kolumna javore, Koha Ditore, 27 nëntor 2011.

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 59 ndjekësve të tjerë

%d bloggers like this: