Funksioni ideologjik i korrupsionit

Si i kemi punët sot me korrupsionin? Korrupsionin duhet ta kuptojmë në dy nivele: në kuptimin pozitiv (çfarë përdoret në një shqyrtim juridik apo studim sociologjik), korrupsioni është akt që shkel një normë të caktuar ligjore apo morale, përmes të cilit individi përfiton diçka në një mënyrë që nuk i takon. Mirëpo, përveç këtij përkufizimi, kemi edhe një anë tjetër të korrupsionit, shumë më të rëndësishme se ky i pari: anën fenomenologjike të tij, në kuptimin e ekzistencës kolektive të tij si diskurs, si formë ligjërimi me të cilin ndërtohet përshkrimi i jetës shoqërore. Në këtë kuptim, korrupsioni nuk është kategori që përshkruan një akt konkret, por një shënjues i përgjithshëm që mbërthen përshkrimin e tërë transformimeve politike dhe ekonomike në Kosovë që nga viti 1999. Pikërisht ky është kuptimi i saktë i korrupsionit në diskursin politik kosovar. Përderisa rastet e dënimeve përmes proceseve juridike të rasteve të korrupsionit janë të pakta dhe të neglizhueshme, diskursi i përgjithshëm dëfton se korrupsioni është i gjithanshëm dhe gjithpërfshirës. Atë e gjen që nga niveli i ulët i administratës (ku, për një shërbim të vogël, duhet të paguash rryshfet), deri tek majat e larta të politikës, ku zihen lidhje të ngushta në mes të politikës dhe biznesit, ku manipulohet me fonde publike nga e cila individë të caktuar nxjerrin përfitime personale etj. Korrupsioni prandaj nuk është vetëm akt, ai është, në këtë diskurs, gjendje shoqërore. Është pjesë normale e rregullimit shoqëror gjatë “tranzicionit”, ku gojëdhënat dhe thashethemet për aferat e ndryshme korruptive të filanit apo fistekut shpërthejnë si rrufe nëpër diskutimet private. Ky diskurs nuk është i veçantë për Kosovën; të njëjtin e gjen në të gjitha vendet postsocialiste, që nga Rusia deri në Shqipëri. Aq shumë sa që mundemi saktësisht dhe pa ironizime ta mbërthejmë gjithë periudhën e “tranzicionit” në vendet e ish-Bllokut socialist në një tranzicion në një gjendje të përhershme të korrupsionit.

 

Korrupsioni, në këtë kuptim e tij si diskurs, pra, si ideologji, nuk ka të bëjë me rastet konkrete të korrupsionit, me shfaqje konkrete të tij, me një vlerë sasiore të tij. Përkundrazi, diskursi i korrupsionit përkufizohet nga papërcaktueshmëria e tij: sipas tij, në këtë kohë, GJITHKUSH është i korruptuar, aq më tepër kur fjala është për njerëzit e pushtetit – ata janë, pa dallim, të gjithë të korruptuar, të gjithë vjedhin. Por, në ekstrem, e dimë se sociologjikisht, një sistem shoqëror i tillë është i pamundur: çdo sistem shoqëror ndërtohet sipas disa normave, qofshin ato edhe perverzione të drejtpërdrejta të normave zyrtare të atij sistemi shoqëror. Korrupsioni total është i pamundur si fakt sociologjik: rezultati i tij është i imagjinueshëm vetëm në botën Hobbesiane të luftës së secilit kundër secilit, në një botë pa rregulla dhe pa kufij i cili ekziston vetëm hipotetikisht. Prandaj, vetë korrupsionin duhet ta kuptojmë si dukuri sistemike, me një fjalë, siç na mësojnë edhe studimet sociologjike, korrupsioni ekziston në vetëvete i normuar nga sistemi shoqëror: ka rregulla të korrupsionit, situata në të cilat korrupsioni është rrjedhë normale e gjërave, norma që i rregullojnë aktet korruptive (p.sh., deri në çfarë mase është e “lejueshme” që të plaçkitet paraja publike, sa është “çmimi” joformal që duhet të paguhet për një shërbim publik etj.). Korrupsioni është proces i dyanshëm: ai domosdoshmërisht kërkon dy palë, pra një bashkëveprim në krim, edhe pse palët nuk janë gjithnjë të barabarta. Në këtë mes, ndalesat formale kundër korrupsionit (p.sh. ligjet kundër vjedhjeve dhe malverzimeve me arkën e shtetit, procedura për rregullimin dhe kufizimin e shkëmbimeve monetare të fondeve publike, monitorimi publik i shpenzimeve buxhetore dhe sjelljes së zyrtarëve etj.) kryejnë efektin e nxitjes së vetë korrupsionit: me vetë ekzistencën e tyre ato provokojnë shkeljen e normës zyrtare dhe japin standardin karshi të cilit matet niveli i patologjive shoqërore. Mirëpo, ekzistenca e akteve korruptive nuk domethënë se sistemi shoqëror është disfunksional – ai mund të jetë disfunksional karshi ideologjisë dhe normave zyrtare të tij – por jo karshi ideologjive “praktike” të pjesëtarëve të saj, i cili shkon përtej normave dhe rregullave zyrtare për të pohuar se “në këtë vend/në këto rrethana, kështu bëhen punët”. Ideologjia pra nuk ekziston në rregullat formale të sistemit, por në të çarat që plotësojnë të metat e tij, që bëjnë sistemin të funksionojë si sistem.

 

Gjatë viteve 1950 dhe 1960, në sociologjinë amerikane lindi një degë e veçantë e sociologjisë që më vonë filloi të njihet si sociologjia e organizatave. Interesi i kësaj dege të sociologjisë lidhej me teoritë dominantë kohës, paradigmës së funksionalizmit, ku roli i sociologut shihej pothuajse sikur të një terapisti shoqëror, i ngarkuar me zbulimin e “defekteve” dhe “disfunksionaliteteve” dhe rasteve të “keqintegrimit” që mund të korrigjoheshin me intervenime korrigjuese politike, juridike dhe organizative. Mirëpo, ajo që zbuloi kjo degë e studimeve nuk ishte aspak në ndihmesë të “stabilizimit” të funsionimit të organizatave, por diçka shumë më subverzive: që organizatat të funksionojnë, shumë më të rëndësishme se rregullat formale, procedurat, aktet normative etj., ishin rregullat implicite, joformale, “praktike” që mundësonin akterëve të organizatës që “të kryejnë punë”. Mirëpo, duhet të shkohet edhe një hap më tej: a nuk është bota joformale e çdo organizate parakusht për ekzistencën e vetë organizatës formale? Organizimi modern burokratik prodhon anën e lapërdhishme të tij, ku që të kryhet puna dhe të nxirren rezultate efektivisht kërkohet shkelja e normave dhe rregullave formale të organizatës.

 

Lidhur me këtë, është mirë të kujtojmë një barcoletë nga koha e Enver Hoxhës. Një zyrtar i Sigurimit i drejtohet një qytetari: “çfarë mendimi ke për Patinë?!” Ky, i terrorizuar, i përgjigjet, “unë mendoj atë që e mendon ti”. Sigurimsi ia kthen: “jo, se po e mendove atë që e mendoj unë, duhet të të arrestoj në vend!”. A nuk ishin barcoletat mekanizmi ideologjik i cili plotësonte të çarat e ideologjisë së diskredituar zyrtare të sistemit socialist? Të njëjtin funksion sot, në epokën e ndërtimit të kapitalizmit, e kryen diskursi për korrupsionin. Korrupsioni rrallë herë ka objekt specifik, por kryen funksion ideologjik: Nuk është që diskursi për korrupsionin, siç thotë versioni liberal, “fsheh një të vërtetë, se zyrtarët janë të korruptuar, se biznesi është i korruptuar, por me ligje dhe implementim më të fuqishëm të tyre këto raste do të minimizohen etj.”, e vërteta është më skandaloze se kaq. Diskursi për korrupsionin, në fakt, është forma praktike e implementimit të normave dhe ideologjisë zyrtare të sistemit shoqëror (“demokracia parlamentare”, “sundimi i ligjit”, “ekonomia e tregut” etj.). Me një fjalë, duke aluduar në farsën që është ideologjia zyrtare, diskursi për korrupsionin shpreh të vërtetën e procesit historik që po e kalon shoqëria kosovare: një ndryshim radikal të kuptimeve thelbësore për normat shoqërore, të një ribërje klasore të shoqërisë dhe një rikategorizimi të hierarkive shoqërore dhe statusore. Aq sa që kjo na jep leje ta përmbysim shprehjen e dikurshme të marksizëm-leninizmit dogmatik: “rruga për në komunizëm kalon kah socializmi” (pra, që burokratizmi i tepërt socialist dhe intervenimet e ndryshme të aparatit shtetëror ishin një domosdoshmëri historike për të arritur tek një shoqëri komuniste), në këtë: “rruga për në kapitalizëm kalon kah korrupsioni” (që korrupsioni dhe të këqijat tjera janë domosdoshmëri për ndërtimin e një ekonomie kapitaliste). Këtë e dimë edhe nga Marksi, i cili kategorikisht hedh poshtë rrëfimet mitike për origjinën e kapitalizmit, që ato gjehen në natyrë, në shkëmbim, në arsye, por në procesin historik të asaj që ai e quan “akumulimi primitiv i kapitalit”. Ky proces ndodh në mënyrën më ilustrative në Anglinë e shekullin XVI, kur me ligje të reja nga Parlamenti, tokat dhe kullotat kolektive u shndërruan në prona private të aristokracisë, pas së cilave pasoi dëbimi i bujqëve dhe fshatarëve nga toka. Në këtë rast, siç shprehet Marksi, dhuna kishte funksion ekonomik, ndërsa akumulimi primitiv i kapitalit ishte parakusht për ndezjen e qarkut të akumulimit të vazhdueshëm kapitalist.

 

Nëse e marrim diskursin për korrupsion si shprehje të proceseve reale të ndërtimit të kapitalizmit (që nënkupton, në radhë të parë, formimin e një klase kapitaliste, ndërtimin, qoftë me mjete të “tregut”, siç janë monopolet dhe përvetësimi i aseteve të dikurshme publike, qoftë edhe me dhunën e plaçkitjes së hapur, shoqëruar me krijimin të hierarkive të reja shoqërore, të institucionalizimit të një sistemi klasor, të komodifikimit dhe monetarizimit të sa më shumë sferave shoqërore, të pjesëmarrjes në rrjetet e varshmërive dhe hierarkisë ekonomike globale etj.), çka nënkupton kjo për një politikë anti-korrupsion? Çka domethënë sot të denoncosh korrupsionin, pa rënë në grackën e koordinatave dominante ideologjike (“korrupsioni është i keq, por, me forcimin e shtetit, ai do të zhduket”,  apo “korrupsioni është i keq por, është i domosdoshëm për këtë fazë të zhvillimit të shoqërisë” etj.)?

 

Është interesant në këtë mes roli i ish-drejtorit në dorëheqje të RTK-së, Agim Zatriqi. Në Kosovë ka ndodhur një proces i ndryshëm nga vendet tjera ish-socialiste: përderisa atje, ishte burokracia e lartë e socializmit ajo që përfitoi më së shumti nga privatizimet dhe tregu liberal i “tranzicionit” (ku ish-drejtorët përvetësonin ndërmarrjet publike dhe shoqërore, duke u shndërruar në pronarë privatë të tyre dhe krijuar monopole të menjëhershme, ku ish-zyrtarët e sistemit socialist shpejt rimorrën pushtetin përmes zgjedhjeve etj.), diçka që prodhoi, sikur në rastin e Rusisë, një klasë të vogël miliarderësh brenda natës ndërsa varfëroi shumicën e popullatës, “korrupsioni” është asociuar shpesh me elitën ish-komuniste. “Po”, thonin liberalët e tranzicionit, “ne do të kishim demokraci, sundim të ligjit, treg të lirë etj., mirëpo problemi janë ish-komunistët e korruptuar që i zaptuan të gjitha!”. Ky diskurs u shfaq edhe në Kosovë me rastin e Zatriqit: ky akuzohej si “drejtor i keq” jo vetëm për shkak të aferave që kishin ndodhur në RTK gjatë kohës së tij, por nga fakti se Zatriqi ka qenë ish-aktivist politik në periudhën e socializmit, kishte mbajtur poste politike në ish-krahinën e Kosovës etj., pra ishte “komunist”. I njëjti diskurs përdorët edhe për gjykatësit dhe prokurorët: ata që kanë shërbyer në periudhën e krahinës së Kosovës shihen si të korruptuar, të padrejtë, të paaftë etj. (është intersant kjo marrje me kohën e autonomisë ndërsa shlyhet kujtesa e dhjetëvjetëshit nën Millosheviqin, kur shteti ishte njëmend represiv dhe i dhunshëm – ata që gëzonin privilegje politike dhe ekonomike në atë periudhë nuk shihen si problematik, nuk sfidohen dhe as kontestohet legjitimiteti i tyre). Por problemi në Kosovë është ky: Zatriqi është anomali në një kontekst ku “korrupsioni” nuk është karakteristikë e elitës ish-komuniste, por e asaj post-, madje edhe anti-komuniste. Në Kosovë, për korrupsionin nuk mund të fajësohen ish-komunistët, me formulën se, “po t’i hiqnim këta, gjithçka do të ishte në rregull”, pasi që “këta” nuk dominojnë sot në elitën politike dhe ekonomike të Kosovës.

 

Ku na lë kjo? Zhveshja e maskës ideologjike të korrupsionit si element i trashëguar nga e kaluara na e shpërfaq të vërtetën e aktualitetit historik: korrupsioni nuk është, as si ideologji, as si praktikë, mbeturinë nga e kaluara, por element konstituiv në ndryshimet aktuale shoqërore. Në këtë mes, thirrjet për forcimin e ligjit, për formcimin e shtetit, për denoncimin moral të korrupsionit janë reaksionare dhe thirrje për më tepër autoritarizëm. A nuk është po i njëjti sentimet që solli lindjen e putinizmit në Rusi, dhe nocionin e shtetit të fuqishëm, autoritar e represiv, me gjitha elementet fallike që lidhen me të? Paradoksi i këtij diskursi është se kërkesat e tij janë të realizueshme: shteti forcohet jo që të zhduk korrupsionin, por në mënyrë që të vazhdojnë më efektivisht proceset e nisura, duke vepruar në mënyra më autoritare dhe më të dhunshme, duke ngushtuar më tej hapësirat e veprimit të lirë politik e shoqëror. Prandaj, ndoshta më shumë se për denoncime të korrupsionit, sot kemi nevojë për denoncime të një sistemi politik dhe ekonomik i cili nuk mund të funksionojë pa të.

Botuar te Koha Ditore, 6 nëntor 2009

Sovraniteti i Kosovës dhe sovraniteti i Serbisë

Në vijim është përgjigja ime ndaj artikullit të fundit të Shkëlzen Gashit. Tërë debatin, i cili po zhvillohet në Kohën Ditore, mund ta lexoni më poshtë.  

 

Me Shkëlzen Gashin jemi pak a shumë dakord rreth pjesës më të madhe të çështjeve substanciale mbi problemin e sovranitetit në Kosovë. Ai numron kufizimet e shumta për ushtrimin efektiv të sovranitetit të brendshëm në Kosovë që rrjedhin nga Pakoja e Ahtisaarit, mbi të cilat jemi pak a shumë dakord (një detaj i rendësishëm: e ashtuquajtur “shumicë e dyfishtë” ku kërkohet shumica e votave të përfaqësuesve të minoriteteve për aprovimin e një ligji, nuk vlen për çdo ligj, por vetëm për ato të “interesit vital” për komunitetet – shih draft-Kushtetutën e Kosovës). Kontestuese midis nesh mbetët çështja e vazhdimësisë së sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën. Shkëlzeni vazhdon të pohojë se ky sovranitet vazhdon, në një mënyrë të sofistikuar, siç e quan ai. Unë pata argumentuar se një konstatim i tillë është i pasaktë. Të shohim tani ku qëndrojnë dallimet rreth karakterizimit të situatës dhe cilat janë arsyet për to.

Megjithëse ndarja konceptuale që ia bën sovranitetit politikologu Stephen Krasner (të cilin e citoi Shkëlzeni) është e dobishme, për hir të lexuesve dhe për hir të argumentit unë sovranitetin do ta thjeshtëzoja këtu vetëm në dy aspekte themelore: (1) kontrollin e brendshëm të territorit (ushtrimin efektiv të pushtetit), përfshirë dhe monopolin mbi përdorimin legjitim të mjeteve të dhunës (funksionimi i forcave të armatosura si ushtria dhe policia), dhe (2) legjitimiteti ndërkombëtar mbi territorin. Në qershor 1999, Serbia efektivisht e ka humbur formën e parë të sovranitetit mbi Kosovën. Me njohjen ndërkombëtare pas 17 shkurtit, Serbia e humb edhe formën e dytë të sovranitetit mbi Kosovën. Format e mbetura të ushtrimit të pushtetit të Serbisë në Kosovë, që bëhet përmes të strukturave paralele administrative, do mund ta cilësonim si një ushtrim të pjesërishëm të autoritetit sovran, mirëpo ato nuk përbëjnë ushtrim të sovranitetit mbi Kosovën SI TËRËSI. Në vijim do t’i adresoj çështjet e hapura.

Me Shkëlzenin jemi kryesisht dakord rreth rëndësisë historike të njohjes ndërkombëtare të Kosovës. Mirëpo Shkëlzeni thotë se përkundër njohjes, kufizimet tjera mbi pushtetin në Kosovë megjithatë nuk e vendosin Kosovën në raport të barabartë me Serbinë si dy shtete të pavarura dhe sovrane. Kjo është e saktë, por kjo nuk rrjedh nga fakti se Serbia ruan sovranitetin e saj ndërkombëtar mbi Kosovën. Kjo rrjedh nga fakti i kufizimeve të sovranitetit që Serbia nuk i ka. Serbia nuk sundohet nga një mision ndërkombëtar por një qeveri sovrane. Serbia gjithashtu është anëtare e OKB-së dhe organizatave tjera ndërkombëtare. Serbia gjithashtu nuk e trajton Kosovën si shtet të pavarur sepse nuk e njeh si të tillë, por e sheh si pjëse të territorit të saj. Por njohja ndërkombëtare e Kosovës megjithatë ia anulon Serbisë sovranitetin ndërkombëtar mbi Kosovën (që e gëzonte me Rezolutën 1244 dhe me UNMIK-un, deri në momentin e njohjes ndërkombëtare të Kosovës), pasi që për shtetet që e njohin Kosovën, Kosova dhe Serbia tashmë përbëjnë dy subjekte të ndryshme ndërkombëtare. Ky është fakti kryesor, pavarësisht pretendimeve të Serbisë se Kosova është akoma pjesë e territorit të saj. Dhe ky është aspekti i “efekteve në terren” të njohjes – njohja përbën më shumë se një akt simbolik, siç po e lë të kuptohet Shkëlzeni. Njohja i jep legjitimitet një pushteti, pavarësisht se sa kontroll të brendshëm ka ai. P.sh. Transnistria, Osetia jugore dhe Abkhazia kanë kontroll të brendshëm po aq sa shumë shtete të pavarura, por nuk gëzojnë njohje ndërkombëtare, prandaj dhe si rrjedhojë shihen si entitete jolegjitime dhe janë të privuara nga shumë privilegje që i takojnë vetëm shteteve të njohura. Bosnja-Hercegovina u njoh si entitet ndërkombëtar, dhe pavarësisht luftës që zhvilloi Millosheviqi, ai nuk arriti ta zhdukë këtë entitet, por u desh ta njoh ekzistencën e tij si shtet sovran. Pra njohja ndërkombëtare ka një efekt të vetin edhe “në terren”, sepse ndryshon rrënjësisht koniukturat ndërkombëtare brenda të cilave trajtohet një territor i caktuar. Çështja nuk është se a konstituohen shtetet nga brenda apo nga jashtë, me fakt në terren apo me njohje (në historinë e shteteve, kemi nga të dyja llojet). Çështja është se për të ekzistuar efektivisht një shtet sovran, i duhen dyjat: edhe pushteti brenda territorit, edhe njohja ndërkombëtare. Kosova tashmë është në proces të përfitimit të kësaj të fundit edhe pse mund të jetë e kufizuar në të parën. 

Çështja tjetër kontestuese është statusi i Pranisë Ushtarake Ndërkombëtare (PUN). Unë nuk pajtohem me konstatimet e Shkëlzenit që mandati mbi të cilin ndërtohet PUN tregon për vazhdimësinë e sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën. Arsyeja pse PUN (apo, më saktësisht, NATO) nuk ka një marrëveshje të llojit Status of Forces Agreement (SOFA) me Kosovën është në radhë të parë sepse NATO-ja vazhdon në Kosovë ta ketë rolin e një pranie paqeruajtëse me autoritete të gjera (ngjashëm me SFOR/EUFOR në Bosnjë). Në rastet e marrëveshjeve SOFA, ushtrisë së huaj i jepen disa të drejta të caktuara (shfrytëzimi i territorit, i bazave dhe hapësirës ajrore etj.), por jo edhe e drejta për zbatimin e funksioneve të sigurisë, siç janë intervenimet, arrestimet dhe operacionet ushtarake brenda vendit, siç i gëzon PUN. Ndërkaq, arsyeja pse bazë e mandatit të saj është Rezoluta 1244, është inercioni juridik – meqë Rusia bllokoi aprovimin e një rezolute të re, PUN duhet të shfrytëzojë si bazë të mandatit të saj paqeruajtës rezolutën ekzistuese, në mënyrë që të ketë legjitimitet ndërkombëtar. PUN, madje, nuk nxjerr autoritetin e saj vetëm nga Rezoluta 1244, por do ta nxjerr edhe nga Kushtetuta e Kosovës. Me një fjalë, nuk është vetëm mandati nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së por edhe autoriteti sovran i Kosovës që ia “falë” atë mandat dhe ia transferon PUN-së (dhe PCN-së) një pjesë të sovranitetit të saj (kuptohet, autoritetet e Kosovës janë të kushtëzuara politikisht dhe obligohen nga Pakoja e Ahtisaarit, të cilën e kanë pranuar, për ta bërë një hap të tillë, por interpretimi strikt juridik është ky). Asnjë nga këto nuk tregojnë pse Serbia do të vazhdojë të ruajë ndonjë lloj sovraniteti mbi Kosovën. Pavarësisht mandatit dhe statusit juridik të PUN në Kosovë, ai nuk do të jetë instrument i Beogradit. Të kesh sovranitet do të thotë të kesh pushtet komandues, e kjo nuk ka qenë e as nuk do të jetë e vërtetë për asnjë moment përsa i përket raportit midis Beogradit dhe PUN. Ndërkaq, interpretimi se FSK do të jetë segment i institucioneve të mbrojtjes të Serbisë më duket absurd. Në çdo pikëpamje, forcat e sigurisë, përfshirë dhe PUN, i nënshtrohen institucioneve civile, dhe përderisa nuk ekziston një pushtet civil i Serbisë mbi Prishtinën e as mbi PUN (i cili do të udhëheq FSK-në), nuk do të ekzistojë kurrfarë kontrolli i Serbisë mbi FSK-në. Ndryshe i bie se komanda civile e FSK-së do të jetë Ministria e Mbrojtjes e Serbisë, që është absurde.

Çështja përfundimtare janë borxhet dhe strukturat paralele. Shkëlzeni nuk e shtron drejtë çështjen e borxheve dhe trashëgimisë, duke argumentuar se për shkak se ajo nuk është zgjidhur drejtë, do të thotë se Kosova vazhdon të jetë nën sovranitetin e Serbisë. Edhe ky konstatim është i pabazuar. Ndarja e Kosovës po konsiderohet ndërkombëtarisht si ndarje nga Serbia e jo nga ish-Jugosllavia, prandaj dhe Kosova nuk merr pjesë të barabartë në çështjet e sukcesionit të ish-Jugosllavisë. Mirëpo, fakti pse kjo çështje nuk është zgjidhur drejtë nuk do të thotë se si rrjedhojë, vazhdon sovraniteti i Serbisë mbi Kosovën. Një çift i martuar mund të divorcohet dhe njëra palë të mbetët e dëmtuar për shkak të ndarjes së jobarabartë të pasurisë. Mirëpo, mosndarja e barabartë e pasurisë nuk e anulon faktin e divorcit. 

E vetmja pikë ku Shkëlzeni mund të argumentojë për një mbetje të ushtrimit të autoritetit të Serbisë në territorin e Kosovës, janë strukturat paralele administrative, edhe pse Shkëlzeni nuk e thekson këtë çështje dhe e trajton vetëm në kuadër të Pakos së Ahtisaarit dhe provizioneve të saj për decentralizimin. Mirëpo problemi kryesor nuk janë provizionet e Ahtisaarit (sado të këqija që janë) se sa fakti që Serbia ka ushtruar dhe vazhdon të ushtrojë një autoritet të pjesshëm në enklavat serbe përmes funksionimit të strukturave paralele. Mirëpo, duhet të jemi shumë të qartë kur flasim për strukturat paralele: ky autoritet është i pjesëshëm në formë, sepse përfshin kryesisht funksione administrative, arsimore dhe sociale, dhe nuk ka si pjëse të saj forca të uniformuara të rendit (të paktën jo legjitime dhe legale). E dyta, ky autoritet shtrihet vetëm në zona të fragmentuara nëpër Kosovë (kryesisht në veri, si dhe në disa enklava serbe). Kështu, ai përbën ushtrim të një autoriteti administrativ të Serbisë brenda pjesëve të territorit të Kosovës, por jo ushtrim i sovranitetit mbi Kosovën si tërësi. Duhet gjithashtu ta kemi parasysh se strukturat paralele janë dhuratë që UNMIK-u ia lë pas Kosovës së pavarur. Për nëntë vite, edhe pse do të duhej të  ishte autoriteti i vetëm juridik në Kosovë, UNMIK-u toleroi strukturat paralele dhe lejoi zhvillimin dhe zgjerimin e tyre (ndërsa liderët kosovarë toleruan tolerancën e UNMIK-ut). Pra, si fakt juridik, strukturat paralele edhe sipas Rezolutës 1244 janë krijesa jolegjitime dhe ilegale. Decentralizimi dhe Pakoja e Ahtisaarit janë përgjigje politike ndaj këtij realiteti, duke tentuar që të krijojë një strukturë të dyfishtë, apo, siç pat thënë në një rast vetë Ahtisaari, të pajtojë ekzistencën e strukturave autonome brenda një shteti unitar. Por, pavarësisht se çfarë thuhet në Pako, realiteti është se implementimi i decentralizimit mund të mbetët peng i politikës së Beogradit, përderisa vazhdon politika e tolerimit të strukturave paralele. Për decentralizimin mund të thuhet shumë (unë kam shkruar për rreziqet e saj qysh në vitin 2006), sepse ai po e shndërron problemin e ushtrimit të pushtetit të Kosovës në enklavat serbe në një problem afatgjatë, dhe ia jep Beogradit një levë të përhershme për të manipuluar me minoritetin serb. Mirëpo çështja thelbësore këtu është se as strukturat paralele, as decentralizimi nuk përbëjnë ushtrim as faktit e as juridik të sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën si entitet politik.

Në fund, e theksoj sërish se me Shkëlzenin pajtohemi përsa i përket kufizimeve të shumta të ushtrimit të sovranitetit që do të ketë shteti i ri i Kosovës. Ky shtet i ri është i kufizuar në fushat kyçe që e bëjnë një shtet, që janë në radhë të parë forcat e rendit, drejtësisë dhe sigurisë. Prandaj dhe marrja e Shkëlzenit me këtë problematikë është me vend. Aty ku nuk pajtohem është që të gjurmojmë gjer në imtësi dokumente të ndryshme juridike për të kërkuar ekzistencën apo jo të sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën. Unë them se praktikisht dhe legalisht, ky sovranitet ka mbaruar. Realiteti ndërkaq duhet të kërkohet mu aty ku Shkëlzeni thotë se duhet të konstatohet ekzistenca e një shteti: kontrolli në terren. Përderisa Serbia gjen rrugë për ushtrimin e pushteteve të drejtpërdrejta administrative brenda zonave të caktuara të Kosovës, rreziku për paqe dhe stabilitet do të jetë i përhershëm. Ndërkaq, kufizimet e sovranitetit të brendshëm që rrjedhin nga Pakoja e Ahtisaarit mbajnë rrezikun e shndërrimit në një varshmëri të përhershme të Kosovës ndaj strukturave të jashtme për aspektet kryesore të pushtetit. Një shtet i tillë nuk është dhe nuk mund të jetë sovran dhe i pavarur në kuptimin e plotë të fjalës. Shkëlzeni mund ta quaj Deklaratën e Pavarësisë një Deklaratë të Varësisë, por kjo varësi nuk shkon në drejtim të Serbisë por në drejtim të strukturave tjera nga të cilat mbetët e varur Kosova. Përfundimisht, deklarata e 17 shkurtit për Kosovën shtet të pavarur dhe sovran nuk ishte konstatim i një situate të krijuar, por shprehje e një aspirate të vazhdueshme, përpjekjet për të cilat tashmë do të zhvillohen në një terren të ri politik. Prandaj dhe rëndësia që këtë terren të ri politik ta perceptojmë drejtë dhe saktë.

Rezoluta 1244 dhe njohja ndërkombëtare (nga Shkëlzen Gashi)

Në vijim është përgjigja e Shkëlzen Gashit ndaj reagimit tim. Artikulli postohet këtu me leje nga Shkëlzeni për t’ua lehtësuar të interesuarve që ta ndjekin debatin. Ky shkrim është botuar në Kohën Ditore të datës 25 shkurt 2008.

 

 

Nga një lexim i kujdesshëm i shkrimit të mikut tim Besnik Pula, të botuar në gazetën Koha Ditore të datës 21 shkurt 2008, vërehet qartë se ai dhe unë jemi në të njëjtat valë për pjesën më të madhe të problemeve që ai i trajton në shkrimin e tij. Sidoqoftë, për një trajtim më adekuat të tematikës se sa sovrane do të jetë Kosova, për mendimin tim, do të ishte mirë të merren katër kuptimet e termit sovranitet, që i jep Stephen Krasner në librin e tij të tilluar Sovereignty: Organized Hypocrisy: sovraniteti legal ndërkombëtar; sovraniteti westphalian; sovraniteti i ndërvarësisë; dhe sovraniteti i brendshëm. Meqë ra fjala, kuptimit të fundit të termit sovranitet, pra sovranitetit të brendshëm, Besniku i është referuar në magjistraturën e tij brilante me titull Contested Sovereignty and State Disintegration: The Rise of the Albanian Secessionist Movement in Kosova, të mbrojtur në Georgetown University. Sidoqoftë, le t’i trajtojmë me radhë këto kutpime të sovranitetit në rastin e Kosovës.

 

Për sa i përket sovranitetit të brendshëm, që është organizimi formal i autoritetit dhe aftësia e autoritetit për të ushtruar kontroll brenda shtetit, duhet thënë se Përfaqësuesi Civil Ndërkombëtar (PCN) jo vetëm që do të jetë autoriteti final sa i përket interpretimit të Planit të Martti Ahtisaarit (e drejta për të gjykuar në shkallë të fundit, sipas Jean Bodin është prerogativë e sovranitetit) por, ai edhe do të ketë fuqi të përjashtojë nga detyra secilin zyrtar nëse kundërshton Planin e Ahtisaarit. Po ashtu, Kuvendi i Kosovës, jo vetëm që nuk mund ta miratojë Kushtetutën e Kosovës pa miratimin e PCN-së, por, për më keq, nëse ka kontradiktë mes Kushtetutës së Kosovës dhe Planit të Martti Ahtisaarit, ky i fundit mbizotëron. Sipas Pakos së Ahtisaarit, për miratimin, ndryshimin apo shfuqizimin e ligjeve kërkohet edhe shumica e anëtarëve të Kuvendit, të cilët mbajnë ulëse të rezervuara apo të garantuara për përfaqësuesit e komuniteteve, të cilat nuk janë në shumicë. Edhe Jean Bodin në librin e tij “Sovraniteti” thotë se shenja e parë e sovranitetit nënkupton pushtetin për të vendosur ligje. Për më shumë, PCN-ja do të ketë të drejtën, nëse është e nevojshme, të anulojë çdo veprim, që ndërmerret nga autoritetet e Kosovës. Sovraniteti i ndërvarësisë ka të bëjë me kapacitetin e autoritetit lokal për të kontrolluar qarkullimin e informatave, të mirave, njerëzve, kapitalit përmes kufijve të shtetit. Kapaciteti për këto kontrollime, në të vërtetë, i takon Përfaqësuesit Civil Ndërkombëtar sepse ai ka kompetenca në sferën e sundimit të ligjit, gjyqësi, polici, dogana, shërbime korrektuese…

Në vijim të kësaj, ai do të ketë autoritetin e emërimit të drejtpërdrejtë të udhëheqësve të doganave, tatimeve, privatizimit, financave dhe thesarit. E, sikundër thotë Jean Bodin-it, emërimi apo shkarkimi i zyrtarëve kryesorë është element i rëndësishëm i sovranitetit.

 

Kuptimi i tretë i sovranitetit sipas Krasnerit është sovraniteti westphalian, i cili i referohet mosndërhyrjes së ndonjë autoriteti të jashtëm brenda shtetit. Në këtë pikë, Kosova duhet të ketë sovranitet vetëm sa kanë shtetet sovrane dhe të pavarura përreth. Mirëpo, ç’

është e vërteta, Kosova do të ketë ndërhyrje nga dy autoritete të jashtme: Misioni i BE-së (i cili do operojë në bazë Rezolutës 1244 gjegjësisht pikës 10 dhe 17 të kësaj rezolute), që me kompetencat që ka është Qeveri e njëmendtë e Kosovës, kurse Qeveria formale e Kosovës do të jetë agjension i këtij misioni; dhe Republikën e Serbisë, që do të ketë të drejtë të ketë marrëdhënie të drejtëpërdrejta me entitetin serb në Kosovë (afërsisht 1/3 e territorit të Kosovës), duke i financuar komunat serbe në Kosovë, pothuajse në çdo sferë të jetës.

 

Në fund, kemi sovranitetin legal ndërkombëtar, që i referohet njohjes legale të shteteve nga shtetet tjera. Nuk ka asnjë dilemë se njohja e Kosovës si shtet sovran dhe i pavarur nga një varg i shteteve më të fuqishme në botë, përbën një hap tejet të rëndësishëm (që nuk mund të minimizohet në asnjë mënyrë) duke e vendosur Kosovën në raport tjetër karshi Serbisë, por jo në raport mes dy shteteve sovrane e të pavarura. Në aspektin e sovranitetit legal ndërkombëtar, Kosova ka pozicion pothuajse identik me Tajvanin sepse që të dy këto entitete kanë gjysëm-subjektivitet ndërkombëtar, ngase nuk janë anëtarë në organizatat ndërkombëtare sikur OKB-ja apo OSBE-ja. Në të vërtetë, Tajvani është në pozicion më të mirë se Kosova sepse nuk ka mision ndërkombëtar që e sundon sikur Kosovën dhe nuk ka entitet kinez brendapërbrenda sikur që ka Kosova entitetin serb. Në anën tjetër, BiH, edhe pse e ndarë brendapërbrenda sikur Kosova, për sa i përket sovranitetit legal ndërkombëtar, për dallim prej Kosovës, ka subjektivitet të plotë ndërkombëtar (këtu po dallojmë Besniku dhe unë), ngase është anëtar i organizatave ndërkombëtare si OKB, OSBE dhe i njohur ndërkombëtarisht nga Serbia e Kroacia.

 

Një tjetër dallim mes Besnikut dhe meje konsiston në atë se ai, siç duket, është përkrahës i shkollës konstituive të së drejtës ndërkombëtare për sa i përket njohjes së shteteve të pavarura dhe sovrane, e unë përkrahës i shkollës deklarative. Unë mendoj se njohja nuk mund dhe nuk e krijon shtetin, pra njohja nuk është konstituive, por është thjesht deklarative. Sikundër pat thënë edhe Robert Badinter në mendimin numër një, efektet e njohjes nga shtetet tjera janë krejtësisht deklarative. Shteti duhet të ekzistojë paraprakisht. Njohja e shtetit nuk është asgjë tjetër veçse deklarim se sipas shtetit A, ekziston shteti B. Andaj, njohja ndërkombëtare prej disa shteteve, përbën realitet të ri, por jo realitet të ri në terren, ashtu siç po pretendon Besniku. Konventa për të Drejtat dhe Detyrat e Shteteve, e njohur si Konventa e Montevideos, precizon se, përveç territorit dhe popullsisë, entiteti që tenton të bëhet shtet sovran dhe i pavarur duhet të ketë nën kontroll atë territor. Pra, shteti duhet të ekzistojë njëmend, e vetëm pastaj të shpallet ekzistenca e tij dhe të kërkohet njohje nga komuniteti ndërkombëtar. Kontrolli i territorit është shumë më i rëndësishëm sesa njohja ndërkombëtare. Serbia, për shembull, nuk e ka parë njohjen ndërkombëtare të Bosnjë dhe Hercegovinës si një ngjarje që do të ndryshonte ndonjë gjë në realizimin e planit të saj. Për më shumë, Millosheviq edhe ka bërë shaka duke thënë se edhe perandori romak Kaligula e ka deklaruar kalin e tij për senator, por kali i tij asnjëherë nuk është bërë senator, andaj e njëjta gjë do të ngjajë edhe me Alia Izetbegovicin: ai do të ketë njohje ndërkombëtare, por jo shtet. Çeshtja e sovranitetit nominal të Serbisë mbi Kosovën është komplikuar jashtëzakonisht shumë, duke u bërë sfidë për shumë ekspertë të së drejtës  ndërkombëtare. Në të vërtetë, kjo edhe është arsyeja përse në shkrimin tim, ‘Deklarata e Varësisë’, të botuar më 19 shkurt 2008 në KOHA Ditore (Timothy Garton Ash në shkrimin e tij të botuar më 21 shkurt në Los Angelos Times të titulluar ‘The Kosovo precedent’

thotë se Deklarata e Pavarësisë është po ashtu deklaratë e varësisë) kam thënë se Serbia do të ketë sovranitet në mënyrë fort të sofistikuar mbi Kosovën. Këtu është dallimi kryesor mes Besnikut dhe meje. Ja përse mendoj se sovraniteti i Serbisë mbi Kosovën do të jetë i sofistikuar:

 

Në bazë të të ashtuquajturës ‘Deklaratë për Pavarësinë e Kosovës’ Prania Civile Ndërkombëtare (PCN) dhe Prania Ushtarake Ndërkombëtare (PUN), të themeluara në bazë të Rezolutës 1244, duhet të mbesin në Kosovë për të zbatuar përgjegjësitë e dhëna sipas Rezolutës 1244 dhe Planit të Martti Ahtisaarit. Nëse Kosova është shkëputur de facto e de jure nga Serbia, ashtu siç pretendon Besniku, atëherë, përse Prania Ushtarake Ndërkombëtare duhet të qëndrojë në Kosovë në bazë të Marrëveshjes së Kumanovës, të nënshkruar mes NATO-s dhe RFJ-së, e jo në bazë të SOFA-s (“Status of Forces Agreement”

) të nënshkruar mes NATO-s dhe Kosovës dhe, për më keq, ta zbatojë Rezolutën 1244, e cila, përveçse garanton sovranitetin dhe integritetin territorial të Serbisë, parasheh kthimin e qindra (jo mijëra) forcave serbe në Kosovë. Pra, nuk është ndryshuar Rezoluta 1244, por është ndryshuar interpretimi i saj.

 

Sipas Planit të Martti Ahtisaarit, Kosova nuk do të ketë ushtri, por Forcë të Sigurisë, e cila do të jetë kryesisht përgjegjëse për përgjigjen ndaj krizave, asgjësimin e mjeteve eksplozive, mbrojtjen civile, pra, me pak fjalë, Forca e Sigurisë do të ketë për obligim të përmbushë funksione të sigurisë, që nuk janë të përshtatshme për policinë apo organizatat tjera të zbatimit të ligjit dhe, më e rëndësishmja, Prania Ushtarake Ndërkombëtare (PUN) do të ketë autoritet ekzekutiv mbi FSK-në. PUN-ja do të vazhdojë t’i zbatojë praktikat e vëna në funksion të Komisionit të tanishëm të Përbashkët për Implementim me Republikën e Serbisë. Me kalimin e kohës, ashtu siç parasheh Plani i Martti Ahtisaarit, veprimtaritë e Komisionit të Përbashkët për Implementim do të bëhen pjesë e një Komisioni të Përbashkët Ushtarak të ri, që do të përfshijë autoritetet nga Kosova dhe Serbia, në kuadër të të cilit do të trajtohen çështje ushtarake dhe të sigurisë me interes të përbashkët. Për më shumë, PUN-ja në koordinim me PCN-në do t’

i përcaktojnë masat për krijimin e mirëbesimit midis FSK-së dhe institucioneve të mbrojtjes të Serbisë. Kjo, për mendimin tim, tregon se FSK do të jetë segment i institucioneve të mbrojtjes të Serbisë, duke e bërë kështu sovranitetin e Serbisë mbi Kosovën tmerrësisht të sofistikuar.

 

Një tjetër element, që e forcon argumentin tim se sa vështirë i hetueshëm është sovraniteti i Serbisë mbi Kosovën, ka të bëjë me borxhin ndërkombëtar. Plani i Martti Ahtisaarit nuk parasheh ndarjen e pasurisë, aseteve dhe arkivave sepse kjo do të mund të ngjante vetëm nëse Kosova do të shkëputej prej Serbisë. Për më keq, Kosova do të marrë pjesë vetëm në ndarjen e borxhit ndërkombëtar të Serbisë. Kjo ngjet sepse Kosova mbetet e lidhur me Serbinë. Meqë jemi tek kjo problematikë, më duhet të them se, për mendimin tim, Kosova nuk do të duhej të pranonte marrjen pjesë në procesin e trashëgimit të Jugosllavisë (ndarja e pasurisë, aseteve, borxhit) sepse atëherë do ta mohonim faktin se Kosova është okupuar më 1912. Në vijim të kësaj, është me rëndësi të përmendet se Letonia, Lituania dhe Estonia kanë refuzuar të marrin pjesë në procesin e trashëgimit të BRSS-së, që u pat definuar në marrëveshjen e bërë në Alma Ata (kryeqytetin e dikurshëm të Kazakistanit), me arsyetimin se në rast se pranojmë të jemi edhe ne trashëgimtarë të BRSS-së, sikundërqë kërkon Rusia, atëherë, pranojmë se kemi qenë themelues të BRSS-së, e jo të okupuar nga BRSS-ja.

 

Krejt në fund, Besniku thotë se në praktikë rolin dhe pushtetin e PCN-së dhe EULEX-it nuk do ta përcaktojë vetëm teksti literal i Planit të Martti Ahtisaarit dhe dokumentet tjera politike, por edhe pozicioni politik që karshi tyre do të marrin institucionet e Kosovës. Logjikisht do të duhej të ishte kështu, por në rastin tonë nuk do të jetë kështu, në radhë të parë, për shkak të mungesës së forcës, e sikundër e din Besniku, politika pa forcë është sikur muzika pa instrumente, e mbi të gjitha, nuk do të jetë kështu sepse, përveç që kemi politikanë të padijshëm e servil, ne kemi edhe politikanë të korruptuar, e si rrjedhojë të shantazhuar.

 

Artikull në Guardian

Në këtë link mund ta lexoni editorialin për marrëveshjen e Ahtisaarit, me bashkëautorë mua dhe Anna Di Lellio, i botuar në gazetën Guardian të Britanisë.

Pavarësia pa vetëvendosje e dokumentit të Ahtisaarit

Dikujt mund t’i duket paradoksal propozimi që gjatë vitit të kaluar ia pata bërë Albinit për qëllimin përfundimtar të Lëvizjes Vetëvendosje! Gjatë vitit 2006, kur po bëhej e qartë se të paktën në disa qarqe të bashkësisë ndërkombëtare po përkrahej ideja për shkëputjen formale të Kosovës nga Serbia – gjë që tashmë po propozohet tërthorazi në letrën e Ahtisaarit – insistimi i Lëvizjes në pavarësi ndërsa kundërshtonte negociatat dukej paradoksal. Kjo për arsyen se Lëvizja kundërshtonte negociatat që, tashmë po merrej vesh, ishin dezajnuar nga sponsorët diplomatik të tyre që, në njëfarë forme, ta pavarësonin Kosovën nga Serbia. Problemi pra nuk ishte pavarësia formale (tek e fundit, po arrihet ajo që kërkonte vazhdimisht Ibrahim Rugova, “njohja formale e pavarësisë”), prandaj pavarësia nuk do të duhej të ishte aspak në thelb të mesazhit politik të Lëvizjes. Përkundrazi, propozimi im për Lëvizjen ka qenë ky: që të radikalizoheshin kërkesat, mesazhi themelor i Lëvizjes do të duhej të ishte “Jo Pavarësi! Vetëvendosje!”

Në slloganin e mësipërm qëndron e kondensuar e tërë problematika e procesit aktual nëpër të cilin po kalon sot Kosova. Dhe unë në këtë pikë duhet të them se shpreh pajtimin tim të plotë me diplomacinë ruse, ndonëse nuk ndaj motivet cinike dhe interpretimet selektive të saj: PO, Kosova nuk është rast i veçantë, por ËSHTË precedent në botë. Të pakten, DUHET TË JETË precedent në politikën botërore. Një luftë progresiviste politike në Kosovë nuk mund ta kishte për qëllim një objektiv të ngushtë politik, një parim të kufizuar politik që vlen vetëm për kohën dhe hapësirën e vet imediate, të tillë çfarë e kanë konceptuar negociatorët kosovarë në konceptin e tyre të pavarësisë. Jo, liria e Kosovës nuk duhet të jetë një eveniment politik me relevancë vetëm për hapësirën tonë dhe atë të rajonit ballkanik. Liria dhe çlirimi i Kosovës duhet të bëjë jehonë duke ngjallur shpresën e të gjithë popujve të vegjël dhe të shtypur në botë që sot luftojnë për pavarësinë e tyre, për emancipimin dhe lirinë e tyre. Vetëm atëherë liria e Kosovës do të mund të ishte një dukuri e përmasave të historisë botërore, dhe jo vetëm një eveniment lokal politik.

Pikërisht për këtë arsye pata insistuar që projekti themelor politik i Lëvizjes duhet të jetë jo pavarësia, por pikërisht vetëvendosja. Duke e lënë anash këtë parim, pikërisht kjo na kërcënohet sot: një pavarësi e jashtme pa vetëvendosje të brendshme.

Ç’është vetëvendosja? Vetëvendosja është një koncept që është popullarizuar në fillim të shekullit XX nga presidenti amerikan Woodrow Wilson (i cili më vonë u pendua për të) dhe nga Lenini, sidomos përmes traktit të tij të famshëm, “E drejta e kombeve për vetëvendosje” (për të cilën nuk ishte penduar asnjëherë). Mirëpo mishërimi dhe konkretizimi i vërtetë i vetëvendosjes si praktikë dhe si parim është bërë në periudhën e luftërave çlirimtare të dekolonizimit. Është periudha midis viteve 1950-1960, ndoshta një nga periudhat më progresive të shekullit XX, kur vetëvendosja u shndërrua në një parim themelor të ligjit ndërkombëtar, që, bashkë me zgjerimin e konceptit të të drejtave të njeriut, mund të thuhet se ishte një nga elementet më emancipuese të sistemit ndërkombëtar gjatë gjysmës së dytë të shek. XX.

Në kohërat tona të cinizmit postmodern dhe relativizmit liberal, barra ka rënë mbi popujt e shtypur të kësaj epoke dhe forcat progresive brenda tyre që ta mbrojnë dhe avancojnë konceptin dhe praktikën e vetëvendosjes. Fatkeqsisht, popujt e shtypur të epokës sonë jo vetëm që nuk arriten të krijojnë ndonjë aleancë mes vete, as të shprehin solidaritetin me njëri-tjetrin në mënyra të tjera, por madje në mënyrë cinike minuan projektet politike të njëri-tjetrit (kujtoj këtu kundërshtimin e fuqishëm që bënë intelektualë si Edward Said dhe idhtarë të tjerë të çështjes së palestinezëve ndaj intervenimit të NATO-s në Kosovë, si dhe akuzat e ndyra që ata përdorën kundrejt shqiptarëve të Kosovës dhe veçanërisht UÇK-së). Dhe as kosovarët nuk kanë shfaqur ndonjëherë ndonjë interesim të veçantë për fatin e palestinezëve, të tamilëve, ose të çeçenëve.

Sigurisht se në negociata futen edhe palë që janë në luftë, por ajo që vlen për çfarëdo negociate, kur ajo nuk bëhet midis të barabartëve, është se cila palë i vendos kushtet. Në negociatat midis Kosovës dhe Serbisë, kushtet i vendosi një palë e tretë, UNOSEK-u i mbështetur nga Grupi i Kontaktit, që përcaktoi jo vetëm që palët duhet të takohen në bisedime, por edhe substancën e asaj që do të bisedohet (decentralizimin, rregullimin e brendshëm territorialo-administrativ dhe kushtetues të Kosovës). Pikërisht këto kushte ishin esenca e mohimit të vetëvendosjes – parimi i vetëvendosjes, siç është artikuluar p.sh. në Rezolutën 1514 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, i garanton popujve të çliruar LIRI TË PLOTË, PA KUSHTE, që domethënë se është populli sovran ai që vendos për rregullimin e brendshëm të shtetit në formim e sipër. Sigurisht se praktika historike ka qenë më e komplikuar (duke çuar në lindjen e diktaturave të egra post-koloniale apo të formave të reja kontrollit dhe influencës neo-imperialiste), por të paktën, parimi i njohur nga kjo rezolutë dhe të tjerat sikur ajo ka qenë ai i një lirie pa kushte që shtetet e reja në mënyrë të mëvetshme të organizojnë jetën shoqërore dhe politike të tyre. Mirëpo, është me rëndësi të theksohet kjo – kur them në mënyrë të mëvetshme nuk domethënë në mënyrë që refuzon çdo ndihmë ose ndërhyrje nga jashtë. Përkundrazi, mëvetësia domethënë edhe posedimin e autonomisë për të zgjedhur (dhe jo për t’u imponuar) modalitetet e asistencës dhe mbështetjes që merren nga jashtë. Çdo “mbështetje” apo “ndihmë” që “pranohet” me detyrim ose nën kërcënime mbetët në kuadrin e një raporti vasal, të pabarabartë, pavarësisht se liderët tanë retorikisht flasin për “miqësi” dhe “aleanca” që nuk janë aspak të tilla.

Është pikërisht në këtë pikëpamje që rruga që do të ndjek Kosova do jetë një rrugë e një pavarësie pa vetëvendosje – e një statusi formal të pavarur që imponohet dhe mbikëqyret nga jashtë, dhe i cili përcakton kushtet e veta. Substanca e dokumentit të Ahtisaari-t është rregullimi i brendshëm kushtetues dhe territorialo-administrativ që do të ketë Kosova, duke përjashtuar shprehimisht (në të fshehurën pikë 3.9 të Aneksit I) të drejtën e referendumit për akëcilin aspekt të marrëveshjes. Dhe jo vetëm përsa i përket decentralizimit, që për mua është problemi më i vogël: dokumenti propozon një mbikëqyrje dhe kontroll të gjithanshme politike dhe ushtarake të Kosovës, duke i imponuar jo vetëm kufizime drastike në mbrojtje (me shpërbërjen e TMK-së dhe krijimin e një ushtrie që numron më pak se një batalion i rregullt i ushtrive normale, të armatosur lehtë), por edhe një prani, mbikëqyrje dhe kontroll të thellë dhe të gjithashëm mbi tërë sistemin politik, juridik dhe ekonomik të Kosovës. Mbrojtja, ligji, ekonomia, administrata shtetërore, janë këto shtyllat kryesore të një shteti të pavrur – këto JANË shteti, “substanca e shtetit” siç shprehën negociatorët kosovarë (përkundrazi, mund të thuhet se neve po na imponohet pikërisht një shtet pa substancë). Sigurisht, ka raste historike kur kanë ekzistuar shtete që nuk kanë gëzuar kontroll të plotë mbi këto fusha – këto shtete janë njohur historikisht si shtete të okupuara ose si shtete koloniale. Lidhur me këtë, duhet shtuar: është më se e qartë se njohuria historike dhe teorike përbën bazën për çdo veprimtari politike, thjesht në mënyrë që politika të mos degjenerojë në një lojë fjalësh dhe retorikash çfarë është sot. Aspirtatat tona politike nuk mund t’i kuptojmë ndryshe, dhe ato duhet kuptuar në esencë dhe jo vetëm shqiptuar për hir të obligimit. Njohuria teorike dhe historike janë të pazëvendësueshme për veprimtari të qartë politike – jo indoktrinimi por njohuria e mirëfilltë kritike!

Megjithatë, një gjë është e qartë: pavarësia ahtisaariane e Kosovës përbën disfatën historike të vetëvendosjes dhe dëshmon paaftësinë tonë për ta mbrotjur dhe jetësuar këtë parim universal. Dështimi ynë për ta shndërruar në universale luftën tonë politike, dhe si pasojë për të qenë pjesë e universales, është dështim gjithashtu për ta gëzuar lirinë ashtu siç kuptohet ai si parim universal. Dhe liria mund të jetë vetëm universale, ose s’mund të jetë fare. Pavarësia ahtisaariane e Kosovës përbën heqjen dorë nga vetëvendosja dhe si pasojë, heqje dorë nga liria që na takon, zëvendësimin e saj me një liri të cunguar dhe të ngushtuar, që, rrjedhimisht, nuk përbën fare liri. Pavarësia ahtisaariane e Kosovës përbën përdhosjen e vetëvendosjes dhe legjitimimin e praktikave neokoloniale që nisen me UNMIK-un dhe që do të vazhdojnë në forma të tjera, duke nxitur gjithashtu forma të reja të rezistencës dhe rebelimit, çfarë do t’i dëshmojmë në vitet që vijnë.

Vetëvendosja ka qenë mesazhi radikal i lëvizjes me këtë emër, dhe vetëvendosja është vërtetë një koncept radikal në rrethanat tona politike. Ai është një mesazh që niset nga një realitet konkret dhe partikular por me një domethënie universale që tejkalon situatën ku lindë, por edhe veçantinë e kohës sonë, për të qenë një jehonë që trashëgohet nëpër breza në Kosovë por edhe përtej saj. Prandaj unë i mbetem besnik bindjes sime se akoma, mesazhi më radikal politik që mund të ekzistojë në Kosovë sot është ky: AS PAVARËSI JO, VETËVENDOSJE!

Botuar te gazeta Vetëvendosje!

Statusi si disfatë

Zyra e kryendërmjetësit të OKB-së për negociatat midis Kosovës dhe Serbisë këto ditë njoftoi se dokumenti i zyrës së tij për statusin e ardhshem të Kosovës do t’u shpaloset negociatorëve kosovarë dhe atyre të Serbisë më 2 shkurt. Agjensitë ndërkombëtare të lajmeve dhe disa gazeta tjera të jashtme kanë njoftuar se propozimi nuk do të përmbajë termin “pavarësi”, por në të njëjtën kohë njeh të drejtën e Kosovës për të kërkuar anëtarësim në institucione ndërkombëtare dhe hapë rrugën për njohje ndërkombëtare nga shtetet tjera.

Dihet gjithashtu se, ndonëse dokumenti i Ahtisaarit pritet që përfundimisht ta hapë mundësinë për shkëputjen formale të Kosovës nga Serbia, ajo gjithashtu do të përmbajë befasitë e pakëndshme që lidhen me autonominë e gjerë të komunave serbe që do të krijohen në Kosovë dhe me statusin e veçantë që do ta gëzojë Kisha Ortodokse Serbe, duke përfshirë këtu edhe krijimin e “zonave të veçanta” rreth objekteve të Kishës.

Për më tepër, publikimi i dokumentit të shumëpritur të Ahtisaarit nuk do të shënojë fundin e këtij procesi të komplikuar diplomatik dhe politik për zgjidhjen e statusit të Kosovës, por vetëm një kthesë në një rrugë që akoma pritet të jetë përplot vështirësi dhe paqartësi.

Kështu, tashmë është e qartë se statusi nuk do të jetë i zgjidhur menjëherë pas daljes së dokumentit ë Ahtisaarit, por mund të zvarritet të paktën deri në mars apo prill, në mos edhe më tej. Është e ditur se asnjë qeveri e Serbisë nuk do ta pranojë një marrëveshje që lejon shkëputjen përfundimtare të Kosovës. Është gjithashtu e ditur se trysnia ruse mbi anëtarët tjerë të Grupit të Kontaktit do të vazhdojë. Kështu që procesi, edhe me daljen e dokumentit të Ahtisaarit, nuk do të përmbyllet akoma.

Në prill, Britania e Madhe merr udhëheqjen e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, shtet ky i cili është treguar i favorshëm ndaj opsionit të pavarësisë. Udhëheqja e KS-së ia bën të mundur këtij shteti hedhjen në votë të një rezolutë të re për Kosovën, për t’i dhënë peshë ndërkombëtare propozimit të Ahtisaarit, i cili në formën e tanishme mbetët në nivelin e një propozimi, pra juridikisht një dokument i vdekur. Në një situatë të tillë, marrëveshja e Ahtisaarit duhet t’i imponohet Serbisë (ngaqë pritet që pala kosovare do ta pranojë pa vërejtje dhe ankesa). Ndërsa për shtetet e Grupit të Kontaktit që favorizojnë pavarësinë, rruga e preferuar e imponimit është Këshilli i Sigurimit.

Por përbrenda KS-së ekziston kërcënimi i përhershëm i vetos ruse, si anëtare e përhershme e këtij trupi. Rusia disa herë ka kërcënuar se çdo dokument i papranueshëm për Serbinë është i papranueshëm edhe për të, kështu që ky kërcënim mund të eliminohet vetëm nëse ndodhin pazare tjera të një niveli diplomatik midis shteteve të fuqishme, siç është mbështetja amerikane dhe evropiane për anëtarësimin e Rusisë në Organizatën Botërore të Tregtisë (OBT), një nga organizatat më të fuqishme ekonomike ndërkombëtare, gjë që Moska ka synuar vite me radhë, dhe koncesione të tjera që mund të kërkojë Rusia nga Perëndimi në sfera të ndryshme të interesave të saja politike dhe ekonomike.

Por në mungesë të lëshimit pe nga Rusisa, përdorimi i vetos nga ajo do ta sillte Kosovën në një situatë shumë paradoksale. Dështimi i një rezolute të re për Kosovën brenda KS-së gjatë pranverës domethënë se në letër do të ekzistojë marrëveshja e Ahtisaarit, por ajo s’do të ketë asnjë fuqi juridike. Në fuqi akoma do të vazhdojë të jetë Rezoluta 1244 e vitit 1999, që Kosovën e lë të sunduar nga UNMIK-u. Zgjidhja atëherë zvarritet deri në qershor, kur Rezoluta 1244 pret skadimin automatik. Në këtë situatë, Kosova vërtetë shndërrohet në një “tokë të askujt”, me të vetmën mundësi njohjen individuale nga shtetet e veçanta si shtet i pavarur – apo, nëse presioni vazhdon dhe rezistencës ruse i bashkohen shtete të tjera, sidomos nga radhet e BE-së, mund të kërkohet kthimi në tavolinën e negociatave për raunde të tjera bisedimesh midis Prishtinës dhe Beogradit. Kuptohet se vazhdimi i bisedimeve do të jetë vetëm në funksion të blerjes së kohës për diplomacinë ndërkombëtare, sepse në asnjë variantë nuk mund të pritet arritja e një marrëveshjeje për statusin midis palëve. Ndërkohë që vazhdimi i bisedimeve është në disfavor të plotë të palës kosovare, sepse në atë rast diplomacia ndërkombëtare mund të kthehet me një strategji tjetër, duke e përjashtuar komplet ndarjen midis Kosovës dhe Serbisë dhe duke imponuar një zgjidhje tjetër që domosdoshmërisht nënkupton ruajtjen e një lloj lidhjeje juridike midis Kosovës dhe Serbisë.

Mirëpo të gjitha këto paqartësi dhe e gjithë pasiguria rreth të ardhmes politike të Kosovës është simptomatike e asaj se si është menaxhuar i gjithë ky proces i ndërlikuar diplomatik dhe politik. Sigurisht se hyrja e shteteve të reja në bashkësinë ndërkombëtare nuk është një ngjarje e përditshme dhe as e shpeshtë. Bashkësia ndërkombëtare e shteteve mbetët një klub ekskluziv ku anëtarësimi mban një çmim të lartë dhe i cili i mohohet shumë grupeve aspirante nëpër botë, pavarësisht legjitimitetit të kërkesave të tyre (kujto këtu rastin e palestinezëve ose të kurdëve). Kështu që mospajtimet që rasti i Kosovës ka ngritur në qarqet e diplomacisë ndërkombëtare nuk është i jashtëzakonshëm dhe krejt i pritshëm.

Mirëpo sigurisht se ajo që spikat më së shumti në këtë proces është roli aspak vendimtar dhe aspak me peshë i palës kosovare. Edhe pas faktit se ajo ka pranuar të hyjë në negociata në kushte krejt të disfavorshme për Kosovën, ajo që nga momenti i parë nuk ka qenë proaktive në proces dhe nuk i ka prirë ngjarjeve, duke u mjaftuar me një pritje pasive të vendimeve dhe lëvizjeve që ndodhin tjetërkund. Ajo e ka pranuar defaktorizimin e vet si një nga premisat fundamentale të procesit, duke ia kaluar barrën e argumentimit dhe mbrojtjes së opsionit të pavarësisë SHBA-ve, Britanisë së Madhe dhe shteteve të tjera që jopublikisht kanë favorizuar këtë opsion.

Për të mos përmendur faktin që gjatë tërë procesit, Ekipi Negociator ka bërë koncesione deri edhe të panevojshme për rrethanat. Flitet madje se edhe zyrtarët e Departamentit amerikan të Shtetit janë habitur nga gatishmëria e tepruar e negociatorëve kosovarë për të lëshuar pe ndaj kërkesave të Beogradit në çështjet “teknike” të decentralizimit. Por kjo sjellje irracionale politike ka shpjegim në atë që mund të quhet “teori e vasalit të zellshëm”. Vasali i zellshëm është ai që i shërben padronit jo vetëm nga detyrimi dhe nevoja, por shërbimin e përbrendëson si dëshirë të veten. Shërbimi i padronit shndërrohet në bërthamën e identitetit personal të vasalit, ndërsa vlerësimi pozitiv i padronit në ushqimin kryesor të qenies së tij. Për më tepër, duke dëshiruar që të tregohet se është shërbëtor shembullor, ai mundohet jo vetëm që t’i plotësojë qejfet e padronit sipas kërkesave që bën ai, por edhe t’u paraprijë atyre. Si rezultat, ai jo vetëm u përgjigjet kërkesave të menjëhershme padronit, por ai aktivisht përpiqet që të anticipojë qejfet e ardhshme të padronit në mënyrë që ato t’i plotësojë para se ai ta këtë bërë kërkesën. Ky zell i tepruar i vasalit madje bëhet i neveritshëm për vetë padronin. E njëjta vlen për Ekipin Negociator të Kosovës, një grup vasalësh të zellshëm që lëshuan pe më tepër se që u kërkua nga ta, vetëm nga anticipimi se kjo mund t’u kërkohet nga padronët ndërkombëtarë, duke tentuar që me servilitetin e tyre të dëshmojnë me çdo kusht dëgjueshmërinë e tyre. Kujtoj këtu një nga vizitat e Ahtisaarit në Prishtinë, ku hamendja kryesore e negociatorëve kosovarë ishte jo si do t’i mbrojnë qëndrimet e tyre dhe interesat e Kosovës, por si do t’i përshtasin qëndrimet e tyre sipas kërkesave të Ahtisaarit — me fjalë tjera, si do ta kënaqin atë. Tashmë flitet se dokumenti i Ahtisaarit do të ketë elemente dukshëm të pakëndshme lidhur me çështjet “teknike”të negociuara, për të cilat publiku kosovar nuk ka qenë i njoftuar me kohë, si p.sh. duke garantuar autonomi të lartë territoriale për komunat e reja serbe të Kosovës dhe duke ua mundësuar këtyre komunave ruajtjen e lidhjeve institucionale me autoritetet e Serbisë.

E dyta, Ekipi Negociator nuk ka tentuar fare, madje i është shmangur me çdo kusht, një mobilizimi të përgjithshëm popullor lidhur me çështjen e statusit të Kosovës, duke privuar vetëvetën nga mjeti ndoshta më i fuqishmi politik që ka në dorë. Në vend të një politike mobilizuese, ajo është mjaftuar me premtime zemërgjera dhe me kërkesa të llojit rugovist të viteve 1990: “vetëm rrini urtë e mbani qetësinë burra, se po kryhet kjo punë!” Sigurisht se kjo indolencë dhe apati popullore e nxitur nga udhëheqësia politike e vendit — pos prishjeve të herëpashershme të kësaj qetësie artificiale nga Lëvizja Vetëvendosje — ka pasur efektet e veta në diplomacinë ndërkombëtare, duke ia hapur rrugën zvarritjeve dhe shtyrjeve të njëpasnjëshme çfarë mund të presim akoma, pasi që mesazhi kryesor politik që ka dalur nga Kosova gjatë vitit të fundit ka qenë ai i një gatishmërie të paparë të elitës politike kosovare për dëgjueshmëri deri në shkallë serviliteti ndaj Ahtisaarit dhe sponsorëve diplomatik të negociatave, dhe i një gatishmërie për të pranuar gjithçka, me kushtin e vetëm që ajo ta mbajë një lloj etikete të pavarësisë, sado të cunguar, kufizuar dhe të kontrolluar.

Kjo “njëfarë pavarësie”, që nuk është fare pavarësi në kuptimin e saktë të fjalës, është arsyeja pse statusi i ardhshem do të jetë një disfatë politike për Kosovën. Me pranimin riorganizimit të thellë territorial në baza etnike, Kosova formalisht e pavarur do të jetë politikisht dhe administrativisht një vend tjetër nga ai që është sot. Për të mos përmendur faktin se edhe më tej, Kosova do t’i nënshtrohet një kontrolli të jashtëm politik, nga misioni i ardhshem i BE-së, që do të jetë vazhdimësia institucionale dhe politike e UNMIK-ut në Kosovë. Në të gjitha dimensionet e mundura, Kosova formalisht e pavarur do të jetë një mini-Bosnjë, e fragmentuar etnikisht, e monitoruar politikisht dhe e trajtuar përherë si një entitet artificial politik. Do të bëhet më se e qartë, edhe për ata me kujtesë shumë të shkurtër historike, se kur në fillim të viteve 1990, populli i Kosovës nisi luftën e tij politike për pavarësi, ajo luftë nuk e kishte për qëllim që Kosovën ta shndërrojë në atë që do ta shndërrojë dokumenti i Ahtisaarit. Kundrejt aspiratave të veta, Kosova do të ketë dështuar. Këtu qëndron esenca e disfatës, edhe në qoftë se kjo disfatë mban maskën e fitorës së “njëfarë pavarësie”.

Botuar te Koha Ditore më 27 janar 2007.

LDK-ja e katërt

Merret vesh se këto ditë në Prishtinë, i ashtuquajturi krah i Nexhat Dacit në LDK do të ndahet nga kjo parti për ta formuar një parti të re. Akoma nuk dihet emri i kësaj partie të re të përfolur, por siç raportohet, ky krah ka siguruar një numër të mjaftueshëm të deputetëve për ta formuar një grup të vetin parlamentar brenda Kuvendit. Kjo nënkupton edhe paqëndrueshmërinë e koalicionit aktual, pasi që ajo do ta humbasë mazhorancën e nevojshme për mbajtjen e qeverisë – përveç nëse koalicioni zgjerohet për ta përfshirë në gjirin e saj edhe partinë e re (pasi që, siç përflitet, në krahun e Dacit bëjnë pjesë edhe një numër ministrash brenda qeverisë aktuale). Sido që të jetë, spekulimi për konfiguracionet e reja qeveritare është i rëndësisë dytësore. Qeveria aktuale, sikur ato të mëparshme, kanë një mision të madh historik por një funksion të ngushtë politik – ato kanë synuar realizimin e pavarësisë së Kosovës, por politikisht, roli i tyre ka qenë i rendit dytësor në të gjitha proceset e deritanishme politike. Edhe pavarësia formale për të cilën po përflitet në media, është një pavarësi që do të merret përkundër, dhe jo si rezultat, i qeverisë. Roli i qeverive unmikiane ka qenë më shumë ideologjik se sa praktik, më shumë administrativ se sa politik. Kjo e fundit mund të tingëllojë si paradoksale, sepse duket paradoksale të jesh politikisht ideologjik kurse praktikisht administrativ, mirëpo në Kosovë ka ndodhur paradoksi – administrimi është shndërruar në ideologjinë dominante, kurse ideologjia objekti kryesor i administruar. Hapësira për politikë të vërtetë ka mbetur vetëm jashtë institucioneve të administrimit ideologjik.

Sido që të jetë, rikonfigurimet në fushën politike kanë një domethënie të vetën që është shkon përtej asaj se kush dhe cili do t’i mbajë titujt ministror. Kjo sepse kësaj radhe po ndodh një ndarje e vërtetë e partisë më të madhe të Kosovës. Them pikërisht një ndarje e vërtetë sepse ikjet e mëparshme nga kjo parti kanë qenë kryesisht individuale. Në rastin e para disa viteve, Edita Tahiri iku nga partia duke formuar një grup të ri politik, por karriera e saj politike me këtë u shkurtua drastikisht, që u dëshmua në disfatën e partisë së re të saj gjatë zgjedhjeve parlamentare. Ikja e saj e la bazën e LDK-së pothuajse të paprekur. Ikja e saj, sikur e të tjerëve para saj, nuk ishte një ikje nga LDK-ja, por një ikje nga Rugova. Mirëpo nga Rugova tani më nuk mund të iket, tani grupet rivale brenda LDK-së nuk duan të ikin nga Rugova; përkundrazi, ata luftojnë se cili do ta marrë Rugovën me vete.

Pikërisht për këtë arsye, kësaj radhe nuk kemi të bëjmë me një ikje nga LDK-ja në stilin e Edita Tahirit dhe të gjithë ish-drejtuesëve të tjerë që braktisën këtë parti vit pas viti. Kësaj radhe kemi të bëjmë me një çarje, një frakturë brenda vetë trupit partiak (që u dëshmua edhe nga dhuna e manifestuar gjatë kuvendit të partisë). LDK-ja, nga gjiri i saj, po e lindë LDK-në e katërt.

Pse them LDK-në e katërt? Sepse deri tani i kemi pasur edhe tri LDK-ja tjera. Të gjitha vetitë që i ka mishëruar LDK-ja– si organizatë politike: informalizmin, jotransparencën, liderizmin dhe pseudodemokracinë e brendshme; politikisht: mosgatishmërinë për të vepruar, konfuzionin ideologjik dhe nënshtrimin servil ndaj UNMIK-ut dhe diplomacisë perëndimore – me kohë i kanë përvetësuar si të vetat tri partitë tjera kryesore, PDK-ja, AAK-ja dhe ORA. Për të mos thënë se të gjitha këto parti janë në esencë parti lideriste. Jo domosdoshmërisht në kuptimin që këto parti, si organizata partiake, kanë trajtuar liderët e tyre sikur LDK-ja Rugovën, por në faktin se Rugova ka përfaqësuar për liderët e partive tjera modelin e liderit që duhet imituar. Si ndryshe shpjegohet intelektualizmi patetik i Thaçit, aura e paprekshmërisë e Haradinajt, dhe rugovizmi i vonshëm i Surroit? A nuk janë këta tre trashëgimtarët më të denjë të liderizmit rugovist? Këta, te Rugova kanë parë Tjetrin e tyre, dhe duke bërë përpjekje që ta minojnë rolin e tij politik, kanë përvetësuar sjelljet e tij politike. Konkluzioni i tyre i përbashkët, por të cilin e kanë arritur secili në rrugë të vet, ka qenë se për ta mposhtur Rugovën, për ta zëvendësuar atë, duhet të bëhesh sikur ai, duhet të “titoizohesh” si lider, ashtu siç LDK-ja e “titoizoi” Rugovën. Natyrisht se për këtë gjë, ata e kanë fajësuar popullin. Populli, si një njerkë e keqe, i ka detyruar këta që të rugovizohen.

Këtij grupi liderësh dhe partish do t’i bashkohet LDK-ja e katërt e Nexhat Dacit. Mirëpo ndryshe nga partitë tjera që janë shndërruar në LDK, kjo LDK e katërt del drejtpërsëdrejti nga gjiri i vetë LDK-së. Pikërisht për këtë arsye, dinamika, por edhe rëndësia e kësaj ngjarje është krejt tjetërfare. Kjo sepse rugovizmi i LDK-së së katërt të Dacit është i drejtpërdrejtë dhe autentik – kjo parti, në të vërtetë, mëton të jetë, siç thonë nismëtarët e saj, “ndjekësja e vërtetë e frymës dhe vizionit të Rugovës”, duke shkuar deri aty sa që emrin e Ibrahimit të fusë edhe si pjesë në një nga emrat e propozuar të partisë. Kjo parti nuk do ta zëvendësojë aurën rugoviste duke u bërë një kopje e zbehtë e LDK-së së udhëhequr dikur nga Rugova, qëllimi i saj është përkundrazi një parti që sublimon Rugovën në simbolizmin themelor që justfikon vetë qenien e partisë. Partia e Dacit do të jetë partia e vërtetë e fesë rugoviste. Për nga forma, LDK-ja përçahet ashtu sikur është përçarë çdo lëvizje fetare pas vdekjes së profetit. Po ky ishte fati i krishtërimit pas Krishtit (ndarja në ndjekësit e mësimeve të Palit kundrejt gnostikëve), apo edhe e islamit pas Muhametit (ndarja midis sunitëve dhe shiitëve, ndjekësve të imamit Ali). Dhe meqë për LDK-në, Rugova kishte po këtë rol dhe pozitë, atë të një profeti shekullar dhe modern të identitetit nacional të Kosovës, LDK-ja e sotme ndahet pikërisht mbi këto baza – midis besimtarëve të Rugovës dhe besimtarëve të vërtetë të Rugovës. Ndërsa liderët e opozitës së LDK-së janë bërë rugovistë duke qenë anti-Rugova, lëvizjet politike që do ta dalin nga LDK-ja janë parti që do ta kultivojnë rugovizmin pa Rugovën. Problemi i tyre është, cilën variantë të rugovizmit do ta kultivojnë?

Sigurisht se lexuesi mund ta ketë vërejtur një lajthitje në numrimin e partive. Nëse partia e re e Dacit do të jetë LDK-ja e katërt, tri LDK-të tjera janë PDK-ja, AAK-ja dhe ORA, ku mbeti atëherë LDK-ja e vërtetë? A domethënë kjo se LDK-ja origjinale është LDK-ja e pestë? Përgjigja është jo: pas ndarjes së grupit të Dacit, LDK-ja e vërtetë nuk do të jetë më as LDK-ja e parë e as e pesta. Mirëpo kjo kërkon një shtjellim tjetër.

Përderisa LDK-ja ka qenë modeli themelor i organizimit partiak dhe Rugova modeli i vetëm i liderit politik, partitë tjera në mënyrë gati të pavetëdijshme janë modeluar sipas atij kallëpi. Mirëpo përderisa ato mbesin të ngarkuara me barrën e historisë së pavetëdijshmës së tyre, kurse partia e ndjekësve të Dacit gjen në idolatrizimin e Rugovës vlerën e vetme të saj politike, LDK-ja e vërtetë shkon, paradoksalisht, duke u de-LDK-izuar. Pas frakturës së brendshme, kjo parti nuk do të jetë më ajo që ka qenë.

Paradoksalisht, LDK-ja tashmë po merr tipare krejt tjera si formacion politik. Është e vetmja parti kosovare, brenda së cilës ka pasur një konkurrencë dhe ballafaqim real politik. Është e vetmja parti ku njerëzit që deri më tani kanë qenë anonim dhe të panjohur, kanë ardhur në krye të partisë. Dhe është e vetmja parti që, tash pasi Fatmir Sejdiu ngriu postin e kryetarit të partisë, do të udhëhiqet formalisht nga Ekrem Kryeziu, një figurë që personifikon antitezën e karizmës dhe liderizmit. LDK-ja po burokratizohet si parti, por në kuptimin e mirëfilltë të fjalës – ajo po shndërrohet në një makinë anonime dhe impersonale organizative që prodhon efekte pa nevojën që veprimet e saj të bekohen nga një figurë e përmasave mistike në krye të saj. Po shndërrohet në një makinë të vërtetë politiko-organizative. Partia që dikur ishte partia e vullnetit të Rugovës, po shndërrohet në partinë e vullnetit të asnjërit specifik. A s’është kjo esenca e revolucionit që në fillim të shekullit XIX, lindja e burokracisë moderne i bëri sundimit të monarkizmit absolutist? Sovrani nga një subjekt u shndërrua në emër – burokracia ekzekuton vullnetin e sovranit, por paradoksalisht qenia e tij konkrete bëhet irrelevante. Kujtoni këtu praktikën pothuajse universale moderne të vendosjes së portretit të kreut të shtetit (personifikuesit të sovranit) nëpër zyrat e ndryshme qeveritare. Përshtypja që krijohet nga kjo është se këto zyra shtetërore shfaqin në ambientet e tyre pamjen e sovranit, në mënyrë që të tregojnë se po veprojnë në emër të tij, pra po e zbatojnë në praktikën e tyre burokratike vullnetin e tij. Por a s’është realiteti krejt i kundërt nga kjo përshtypje? Larg së qeni implementuese të vullnetit të sovranit, këto zyra veprojnë përkundër dëshirave dhe vullnetit të tij, bëjnë një jetë të vetën, duke bërë gjëra në emër të sovranit krejt jashtë dëshirave, madje edhe jashtë dijenisë së tij (kujtojeni këtu korrupsionin nëpër zyra të ndryshme shtetërore, ndërsa vetë kreu i shtetit përherë flet se si po merren masa kundër korrupsionit). Emri i sovranit kështu shërben, paradoksalisht, si një mbulesë universale për veprime që nuk janë aspak të tijat, ndërsa esenca e shtetit modern gjendet (siç e kishte vënë re Hegeli dhe dramatizuar Kafka) aspak në figurën e sovranit por pikërisht në anonimitetin e këtyre zyrave. Kjo e shpjegon se pse prioriteti i parë i çdo kreu të ri të shtetit është reforma – që do të thotë se kreu i shtetit do të përpiqet (sërish) që t’i ndalojë zyrat e ndryshme administrative të shtetit që të bëjnë çfarë duan vetë, pra që ta përdorin emrin e sovranit për të vepruar si të duan, një përpjëkje që në mënyrë të paevitueshme çon në dështim.

Ky lloj revolucioni është pikërisht ajo që po ndodh me LDK-në. Pas vdekjes së Rugovës, shumë pjesëtarë të LDK-së kanë konsideruar se Rugova tashmë po shkon drejt një sublimimi, drejt një shenjtërimi për t’u hyjnizuar përherë si themelues i shtetit. Por jo – domethënia e vërtetë e vdekjes së Rugovës nuk është sublimimi i tij, por, paradoksalisht, sublimimi i LDK-së. Pas Rugovës, LDK-ja shndërrohet në diçka që nuk ka qenë, kurse Rugova edhe në jetën e tij të amshueshme mbetët po ai i njëjti. Mbase, kjo qëndron në thelb të ndarjes brenda LDK-së: pas Rugovës, ndarja është midis rugovistëve dhe LDK-istëve.

Mirëpo a është kjo shenjë se LDK-ja po shndërrohet në një Parti të Shtetit, nëse me shtetin e kuptojmë pikërisht atë forcë anonime dhe impersonale shoqërore që zbaton vendimet gjithashtu impersonale të sovranit (kujtojeni këtu idealin e anonimitetit të ligjeve dhe të drejtësisë, që duhet ta përfaqësojë Shteti)? Të mos e harrojmë edhe origjinën e vërtetë (dhe të ndrydhur dhe të papërmendur) institucionale (nëse jo politike), të LDK-së, Lidhjen Socialiste të Popullit Punonjës, atë aparatin burokratik parapolitik të socializmit që kishte për qëllim organizimin e masave punonjëse drejt ofrimit të një opozite (fiktive) karshi Partisë Komuniste. Burokratizimi përfundimtar i LDK-së kështu përbën një kthim në origjina (apo, më saktë, kthimin e vetë origjinës), një shndërrim në po atë institucionin anonim parashtetëror që kishte qenë dikur, me një funksion të pastër burokratik, një trup politik me emër por pa subjekt. Nuk ka më LDK të Rugovës, Rugova është ai që ka qenë i LDK-së.

Këtu qëndron edhe perspektiva e kësaj partie, që shkon drejt realizimit të vetës si Parti, ndërsa grupi politik i Dacit, mbrapa misticizmave dhe kultit do ta fsheh faktin se është një grup pa një substancë reale politike, apo që do të jetë pikërisht një parti e kultivimit të kultit. Kjo çarje e LDK-së është edhe çarje përbrenda vetë idesë rugoviste, që ka qenë gjithnjë kontradiktore, gjithnjë ambivalente midis idealit për demokraci që ka përfaqësuar dhe realitetit kultik, liderist dhe autoritar që ka mishëruar. Partia e vërtetë Shtetit do të jetë ajo që do ta arrijë vizionin rugovist duke e tejkaluar Rugovën e misticizmave që legjitimonin arbitratitetin autoritar dhe lirimin nga barra e përgjegjësisë politike, por duke e ruajtur atë lëvozhgën e jashtme të rugovizmit që simbolizonte shansën për demokraci dhe vetësundim të këtij populli. Ka ardhur koha që të ndahen rugovistët, në mënyrë që të lindë një parti e vërtetë e shtetit.

Botuar te Koha Ditore më 11 janar 2007.

Odiseja e ardhshme e Kosovës së decentralizuar

Negociatorët kosovarë dhe disa prej shteteve të Grupit të Kontaktit që favorizojnë një përmbyllje më të shpejt të negociatave midis Prishtinës dhe Beogradit mund të besojnë se me përmbylljen e negociatave të drejtpërdrejta ka përfunduar një pjesë e vështirë e procesit për zgjidhjen e statusit të Kosovës. Në anën tjetër, politikanët dhe mediat kosovare kohëve të fundit janë preokupuar me çështjen e shtyerjes së dokumentit të Ahtisaarit dhe ditës kur propozimi i tij do të vihet në tyrezën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Por, megjithëse statusi juridik ndërkombëtar i Kosovës është padyshim pika themelore e marrëveshjes së Ahtisaarit, boshti tjetër paralel i cili po merr krejt pak vëmendje është decentralizimi. Deri më tani nuk është ngritur fare çështja e implementimit të kësaj pjese të marrëveshjes, pavarësisht nëse Kosovës vërtetë i hapet rruga për njohje ndërkombëtare, siç po përflitet në media.

Si pika tjetër kritike e marrëveshjes me Serbinë, decentralizimi do t’i qëndrojë varë mbi qafë Kosovës në jetën e saj të ardhshme si entitet politik. Megjithatë, kjo çështje deri më tani ka pasë një trajtim kurioz, meqënese ajo është konsideruar si pjesë e “kompromisit” që Kosova po bën ndaj bashkësisë ndërkombëtare, si çmim për pavarësinë. Në të vërtetë, të gjitha kërkesat për “kompromis” ndaj palës kosovare nga diplomacia perëndimore janë interpretuar nga këta të parët si kërkesa për të lëshuar pe pikërisht në çështjen e decentralizimit – gjë që ata e kanë bërë. Nga oferta 5 + 1 (pesë komuna me shumicë serbe dhe status të vëçantë për veriun e Mitrovicës), gjatë negociatave ata i janë afruar kërkesës së Beogradit për disa dhjetëra komuna të reja ose të zgjeruara, me shumicë serbe. Madje, gjatë kulmit të negociatave në verën e shkuar, ministri për qeverisje lokale, Lutfi Haziri pat deklaruar troç se serbëve po u jepet në administrim 30 përqind e territorit të Kosovës. Është akoma i paqartë niveli i kompetencave që do të kenë komunat me shumicë serbe, lidhjet midis tyre dhe midis tyre dhe Serbisë. Por kjo është një element kyç që do të vijë si befasi në dokumentin përfundimtar të kryendërmjetësit të OKB-së Ahtisaari, rreth përmbajtjes të së cilës akoma ka spekulime por shumë pak transparencë.

Megjithatë, përderisa disa nxisin frikën se njësitë e reja komunale me shumicë serbe do t’i mbeten Serbisë apo do të integrohen me Serbinë, unë besoj se epilogu i decentralizimit do të jetë edhe më i keq se kaq. Më saktësisht, besoj se, pavarësisht statusit juridik që do t’i jepet Kosovës, decentralizimi si projekt ka gjasa të mëdha të dështojë, ashtu siç ka dështuar deri më tani, duke rezultuar në një situatë permanente konfikti lokal etnik, me potencial për të prodhuar konflikt edhe në ato pjesë të Kosovës ku deri më tani nuk ka pasur. Kjo mund të ndodh pavarësisht përmbajtjës konkrete të dokumentit zyrtar për decentralizimin, pasi që gjenerator i problemeve do të jenë, ashtu siç kanë qenë deri më sot, realitetet politike dhe jo imtësitë juridike të dokumentit. Ndërkaq, askush përpos elitës politike të Prishtinës së tubuar pranë IPVQ-ve dhe institucionit pasardhës të UNMIK-ut, nuk do të kenë interes politik për implementimin praktik të decentralizimit. Në qoftë se fati i kësaj marrëveshjeje do ta ndjek trajektorën e Marrëveshjës së Dayton-it në Bosnjë (dhe Kosova gjithnjë e më shumë po i afrohet organizimit të brendshëm sipas modelit etno-territorial të Bosnjës), atëherë epilogu i statusit të ardhshëm nuk do të jetë ai përfundimi i krizës së vazhdueshme politike çfarë të gjithë presin që ai të jetë, por do të përbëjë hapjen e një kaptine të re ku kriza e trashëguar nga vitet 1990 thjesht zhvendoset në premisa të reja dhe do të marrë nje dinamikë tjetër. Kjo do të ndodh edhe nëse arrihet, siç po përflitet nëpër media të ndryshme vendëse dhe ndërkombëtare, shkëputja formale e Kosovës nga Serbia.

Decentralizimi i realizuar në praktikë

Udhëheqësit e IPVQ-ve të tubuar pranë Ekipit Negociator të Kosovës, institucion që sot ka peshë politike më të madhe se Qeveria dhe Kuvendi bashkë, do ta kenë të lidhur të gjithë kredon politike të tyre me marrëveshjen që do të dalë nga negociatat, veçanërisht komponentit të saj për decentralizimin, për realizimin e së cilës ata janë garantorët kryesorë. Një gjë është e qartë: për disa, marrëveshja e Ahtisaarit do të jetë bazë për avancimin e karrierës së tyre të lartë politike (Fatmir Sejdiu, Lutfi Haziri dhe aspirantët e tjerë të LDK-së post-rugoviste), për disa, do ta mundësojë vazhdimin e saj (Hashim Thaçi, Veton Surroi dhe bashkëpunëtorët e tyre të ngushtë të partive përkatëse), e për disa të tjerë edhe nisjen e një karriere të re për kundërshtimin e marrëveshjes (aktivistët e tubuar pranë Vetëvendosjes dhe grupeve të tjera radikale politike). Por përderisa kundërshtarët, ashtu sikur deri më tash, do të heshten apo thjesht edhe do të mënjanohen nga skena përmes injorimit nga mediat dhe masave represive policore, spektri politik i establishmentit aktual, si ai i pozitës dhe i opozitës, do të kenë një investim të patërheqshëm në implementimin e marrëveshjes së re. Paradoksi është se Ekipi Negociator i Kosovës, përderisa ka pranuar ndryshime drastike në organizimin territorialo-administrativ të Kosovës, nuk është ai që në instancë të fundit mund ta garantojë implementimin e marrëveshjes. Kjo u pa edhe gjatë protestave të paradokohshme në Gjilan dhe rrethe, ku vetë LDK-ja lokale u ngrit kundër vijes politike të strukturave të saj udhëheqse në Prishtinë. Është vështirë të besohet se zyrtarët e Prishtinës do të jenë ata që do të shkojnë e t’u shpjegojnë banorëve shqiptarë të Zhegrës, Novobërdës, Kllokotit, Suhadollit apo Mitrovicës veriore pse ata tash e tutje do të jetojnë në komuna ku ata do të jenë pakicë. Siç është bërë e zakonshme në traditën tonë të re politike, politikanët kosovarë me vrap dalin para kamerave kur është koha për ta marrë meritën për ndonjë ngjarje sado të parëndësishme politike, por nuk i gjen dot kur është koha për të marrë përgjegjësinë. Ekipi Negociator, qoftë kolektivisht, qoftë anëtarët e saj individualë, përderisa kalojnë kohën duke lobuar vendet që nga Washingtoni e gjer në Moskë, nuk kanë bërë pothuaj as më të voglën përpjekje për t’u ballafaquar sy më sy me banorët shqiptarë të komunave të reja për t’i bindur ata pse, sipas tyre, decentralizimi shkon në dobi të tyre. Në vend të kësaj, Ekipi Negociator, në një mënyrë krejt të papërgjegjëshme, pret që banorët shqiptarë të njësive të decentralizuara, në emër të të cilëve negocion, ta pranojnë decentralizimin si çmim dhe si sakrificë e tyre për pavarësinë. Dhe, në realitet, fatura kryesore për marrëveshjen e Ahtisaarit do t’u shkojë atyre – nuk është çudi atëherë pse i gjithë procesi i negociatave është përjetuar me kaq komoditet në Prishtinë. I ngjan kjo situatës së para pak viteve, kur pritej që luftën dhe vuajtjet t’i bënin fshatrat, ndërsa lirinë ta gëzonte kryeqyteti. Ironikisht, edhe ata që dikur luftuan janë bërë sikur ata që dikur pinin makiato në Prishtinë derisa Drenica digjej në flakë, me dallimin se ata sot jo vetëm që pinë ato makiatot të Prishtinës që mund t’i kenë lakmuar asokohe, por edhe marrin pjesë drejtpërdrejtë në proceset e riorganizimit territorial të Kosovës në baza etnike.

Sidoqoftë, mosgatishmëria e elitës aktuale politike për implementimin e marrëveshjës së Ahtisaarit do të thotë se barra kryesore për këtë gjë do të bie mbi institucionin pasardhës të UNMIK-ut. Përderisa UNMIK-u është garantori i përhershëm i implementimit të Rezolutës 1244, institucioni pasardhës i UNMIK-ut do të jetë garantori i implementimit në çdo pikëpamje të marrëveshjes së Ahtisaarit, përfshirë edhe të decentralizimit. Pra, larg ecjes drejt procesit të mënjanimit të kontrollit të jashtëm politik (çfarë duhet të ketë një shtet sovran), Kosova do të ecën drejt rrugës së konsolidimit të mëtejshëm të raportit vasal që do ta ketë me një institucion të jashtëm politik dhe administrativ. Kjo gjendje e vazhdueshme të një kolonializmi politik postmodern, në varshmëri të të cilët do të jetë për shumë kohë zhvillimi politik i Kosovës, do ta bëjë gjithnjë e më të largët perspektivën e një demokracie sovrane në Kosovë, ndërsa gjithnjë e më probabile vazhdimin e politikës në binarët e sotëm, ku në vargun e të këqijave dominon, ndër të tjera, korrupsioni institucional i pandalur, i pandëshkuar dhe i gjithanshëm.

Faktori tjetër që mund t’i rezistojë decentralizimit janë serbët e Kosovës. Përveç në komunat lindore dhe disa enklavave të tjera që priten të shndërrohen apo të bashkohen me komuna serbe, komunat e veriut në veçanti nuk do të kenë asnjë interes që të marrin pjesë në procesin e decentralizimit. Marrja pjesë në këtë proces për ta do të thotë legjitimimin e pushtetit në Prishtinë, çfarë ata nuk kanë gatishmëri ta bëjnë, veçanërisht nëse arrihet ndarja zyrtare e Kosovës nga Serbia që për ta është absolutisht e papranueshme. Serbia gjithashtu do të ketë një rol në këtë situatë, sidomos nëse Serbisë i imponohet shkëputja e Kosovës (gjë që nuk mund të bëhet ndryshe përveç me imponim). Siç kanë ngulur këmbë elitat politike të Beogradit, përfshirë ato të profilit “të moderuar demokratik”, Serbia asnjëherë nuk do të pajtohet me humbjen e Kosovës, gjë që për një shtet që ka një histori të njohur të hegjemonizmit, agresionit dhe luftërave etnike, nuk tingëllon thjesht si një retorikë boshe por një kërcënim që duhet të merret seriozisht. Kjo nuk do të thotë që Serbia do të intervenojë ushtarakisht për ta mbajtur Kosovën ose pjesë të territoreve të saj, pasi që kjo përbën një prishje e marrëdhënieve me Perëndimin, dhe rrjedhimisht një veprim me kosto shumë të lartë. Por Serbia ka opsione të tjera në dorë: p.sh., ajo nuk do t’i çmontojë strukturat e saj në Kosovë dhe përmes tyre mund të kontribojë në obstruksione të vazhdueshme të çfarëdo procesi të decentralizimit nëpër enklava. Ajo mund nxis incidente dhe lëvizje për shkëputje të komunave, sidomos ato të veriut, nga sistemi administrativ i Kosovës (ku ato nuk bëjnë pjesë as tani, pos formalisht). Për më tepër, as serbët e Kosovës nuk do ta pranojnë largimin e strukturave shtetërore të Serbisë nga enklavat, ndaj të cilave kanë një varshmëri jo vetëm politike, por për shkak të papunësisë që dominon nëpër enklava, edhe ekonomike, për të mos thënë edhe të thellë kulturore, si pasojë e inferioritetit që serbët e Kosovës përgjithësisht ndjejnë kundruall bashkëkombasve të tyre të metropolit, por edhe krizës së identitetit që ata duan ta evitojnë me çdo kusht, të shndërrimit përfundimtar në një bashkësi minoritare në një shtet që nuk qeveriset nga Beogradi. Ndërkaq, mjafton që serbët kosovarë t’i bojkotojnë apo kërcënojnë me bojkot apo mosnjohje institucionet kosovare, gjë ata kanë bërë edhe më parë, që të shantazhojnë çfarëdo procesi. Pa pjesëmarrjen serbe, decentralizimi në formën si po parashihet ai, është i pakuptimtë dhe i parealizueshëm.

Minimi i dyanshëm i decentralizimit, si nga banorët shqiptarë të komunave të reja me shumicë serbe, ashtu dhe nga serbët e Kosovës dhe nga Serbia, do të thotë se implementimi i decentralizimit do të jetë në rastin më të mirë i pjesshëm, në rastin më të keq komplet i dështuar, duke ndjekur kështu fatin e decentralizimit të “Planeve A” dhe “Planeve B” të viteve të shkuara. Dhe refuzimi i pritshëm i po këtyre politikanëve që sot udhëheqin negociatat, që të marrin përgjegjësi për dështimin eventual të decentralizimit, do të thotë një rritje të dukshme të rolit politik të misionit të ri ndërkombëtar në Kosovë. Por efekti tjetër politik i kësaj është ky: me decentralizimin përfundimisht po arrihet zhvendosja e konfliktit midis Kosovës dhe Serbisë nga rrafshi i të drejtave kolektive të popujve dhe entiteteve politike, në një rrafsh komunitar etno-territorial, gjë që ka qenë synimi i përhërshëm i qeverive të njëpasnjëshme të Beogradit. Kjo do të thotë se imponimi i decentralizimit mund ta prodhojë një dinamikë të rrezikshme të nxitjes së konflikteve të brendshme etnike në Kosovë, në formën e demonstruar në mars 2004, ku u pa se në shpërthime të tilla të revoltës popullore, askush s’ka kontroll të plotë mbi situatën. Natyrisht se mirëmbajtjes së gjendjes së tensionuar i ndihmon edhe papunësia dhe papersektiva e madhe me të cilën po ballafaqohet shumica e rinisë kosovare. Është e pritshme, siç ka dëshmuar përvoja historike dhe rastet e shumë shoqërive tjera, se në situata të tilla shumë shpesh, tensionet sociale të shkaktuara nga kriza ekonomike përkthehen politikisht në gjuhën e platformave populliste dhe ekstremiste, dhe në fajësimin e Tjetrit etnik për situatën e pashpresë.

Kështu, në kontekstin potencial të një Kosove formalisht të pavarur, konflikti me Serbinë nuk përmbyllet por kalon në premisa tjera. Synimi i Serbisë nuk do të jetë, siç ka qenë deri më tash, mbajtja e Kosovës në kuadër të territorit të saj, por nxitja e destabilitetit në Kosovë në mënyrë që aty të vazhdohet mirëmbajtja gjendjes aktuale, që mund të përshkruhet si një gjendje e një konflikti të ngrirë. Serbia do të tentojë ta mbajë gjendjen e acaruar në Kosovë me qëllim që të “provojë” para aleatëve perëndimorë se Kosova është jostabile dhe e paqëndrueshme si entitet, se shqiptarët janë të paaftë për ta qeverisur vetën, me shpresën se herëdokur ajo do t’i kthejë disa nga territoret e humbura. Mund të thuhet se në disa pjesë të Kosovës, sidomos në veri, ka mbizotëruar gjendja e konfliktit të ngrirë qysh nga qershori 1999. Mirëpo rreziku qëndron në atë që një gjendje e tillë, siç ekziston sot p.sh. në Transnistri në Moldovë, në Abkhazi në Gjeorgji, apo në pjesën veriore të Qipros, të bëhet permanente edhe në Kosovë. Ndërhyrja e përhershme e shtetit serb do të jetë garantore e asaj që Kosova asnjëherë të mos jetë e qetë.

Kjo ka shumë pasoja, por një nga ato është e qartë. Ajo është se, larg zhvendosjes së dinamikës politike në çështjet thelbësore të zhvillimit ekonomik dhe përmirësimit të gjendjes së mjerueshme sociale, dinamika politike do të mbetët e përqëndruar në problemet e reja të karakterit etnik që do të vazhdojnë ta mbajnë peng politikën kosovare, gjë që gjithashtu do ta bëjë përherë të domosdoshme që Kosova të “monitorohet” (lexo: dominohet dhe kontrollohet) nga ndonjë mision i jashtëm administrativ me pushtete të larta dhe të gjera.

Logjika politike e decentralizimit

Sidoqoftë, ajo që është tashmë e qartë si loti është se decentralizimi nuk është për “afrimin e pushtetit me qytetarin” e përalla të ngjashme që na kanë treguar UNMIK-u bashkë me katër qeveritë e njëpasnjëshme që kishte Kosova. Decentralizimi është një formë e organizimit territorial të Kosovës sipas parimit etnik – diçka që nuk ka ekzistuar në Kosovë në asnjë nga pushtetet që historikisht e kanë sunduar atë (as në atë të Millosheviqit, as gjatë socializmit jugosllav, as kralevinës e as periudhës osmane). Por nomos-i i ri i Ballkanit të pas-Luftës së Ftohtë është ky: konfliktet etnike luftohen duke i shndërruar arritjet e tij në vlera institucionale. Artefakt i gjallë i kësaj është sot Republika Sërpska e Bosnjës, një entitet i krijuar përmes spastrimit etnik, një mishërim i mendësisë që problemet politike do t’i zgjidh përmes ndërtimit të strukturave komplekse institucionale mbi kategoritë etnike, proces që, nën nofkën e multietncitetit, ka filluar në Kosovë që nga qershori 1999. Prandaj nuk është e çuditshme që sot, territorializimi etnik i Kosovës shërben si parimi themelor mbi të cilën do të ndërtohet “zgjidhja” e “problemit etnik” të Kosovës, që në fakt nuk ishte asnjëherë i tillë. Me një fjalë, simptomat e një gjysëm-zgjidhjeje politike të qershorit 1999 – enklavat – sot shërbëjnë si një udhërrëfyese e asaj se si do të duket Kosova në të ardhmen. Me një fjalë, decentralizimi përbën institucionalizimin e enklavës si vlerë politike. Konflikti etnik është reduktuar në shkallë – ai tashmë nuk është i një niveli të lartë politik, pra ai nuk ndodh më midis ushtrive dhe elitave politike të një niveli nacional, por ai ndodh në mikro-zona – nëpër bashkësi, nëpër fshatra, nëpër komuna. Pikërisht këtu qëndron logjika e decentralizimit: harta e Kosovës do të zbërthehet deri në një pikë mikroskopike për të parë se cilat janë “fshatrat serbe” dhe “fshatrat shqiptare” dhe se ku do të vizatohen kufijtë e ri të dallimit, ashtu siç është bërë gjatë negociatave. Dhe kështu do të ndërtohet bashkësia politike e quajtur Kosovë – do të ndahet, copëtohet e veçohet fillimisht, paskëtaj do të themelohet si bashkësi, si shtet. Dialektika negative e fragmentimit territorial të entitetit politik që deri më tani e kemi njohur me emrin Kosovë, tashmë vihet në mocion. Çfarë tjetër pos një lloj detyrimi dhe presioni i përhershëm nga jashtë do t’i mbajë komunat serbe si pjesë të Kosovës? Çfarë interesi mund të kenë nëse për ta Kosova ka kuptim vetëm si pjesë e Serbisë? Nënshtrimi ndaj nomos-it global për Ballkanin është rezultat i dështimit në krijimin e një nomos-i vendor që nuk mbështetet ekskluzivisht mbi etninë. Kjo do të thotë se Kosova, qoftë edhe duke shkuar drejt rrugës për shtetësi formale, nuk po themelohet si një bashkësi e mirëfilltë politike, e as si shtet i vërtetë politik i një demokracie qytetare. Kosova e decentralizuar është Kosova e konfliktit të territorializuar etnik.

Botuar te Koha Ditore.

(Ri)kthimi i simptomës

Në psikoanalizën lacaniane ekziston koncepti i “transferencës”, që nënkupton momentin kur subjekti trajton psikoanalistin si Tjetrin e tij. Tjetri në këtë kuadër domethënë një “Tjetër i Madh”, një Tjetër ndaj të cilit subjekti në fjalë ka një lidhje autoriteti, një raport vartësie nga i cili ai nuk mund të shkëputet, apo mund të shkëputet me shumë vështirësi. Raporti me Tjetrin nuk është një raport thjesht formal (p.sh. në formë kontrate midis dy palëve të barabarta, edhe pse formalisht mund të ekzistojë një kontratë midis palëve) por një raport i kushtëzuar në radhë të parë nga një nevojë psikike e subjektit për të qenë i mbizotëruar nga Tjetri. Në rastin më elementar është rasti i raportit në mes të fëmijës dhe prindit, që nënkuptohet se nuk është një raport i barabartë dhe as i lidhur me kontratë. Për fëmijën, figura prindërore përfaqëson Tjetrin e Madh. Sipas traditës psikoanaliste të filluar nga Freud-i, traumat e shkaktuara në këtë raport primar të subjektit janë burim i neurozave që shfaqen në jetën e rritur. Neuroza këto që, sipas Lacan-it, shfaqen gjithmonë në raport me një Tjetër të Madh, çfarëdo qoftë forma që ky Tjetër merr (e dashura, shefi, arsimtari, gjykatësi, polici etj.). Tjetri i Madh, në pikëpamjen lacaniane, gjithmonë paraqitet si një sovran i Ligjit (i ndalesave), ai që ia ndalon subjektit ndjekjen e kënaqësisë së vet, por si i tillë është njëkohësisht garantor i rendit simbolik – i rendit të Ligjit, jo gjithmonë të Ligjit në formën e tij të shkruar e formale (p.sh. legjislacionit që nxjerr Kuvendi), por në radhë të parë atë të rregullave joformale e të pashkruara të cilave i nënshtrohet, kryesisht në mënyrë të pavetëdijshme, çdo pjesëtar i një shoqërie njerëzore. Madje shpesh (e kjo duket të jetë veçanërisht e vërtetë për shoqëritë shqiptare), rregullat e pashkruara janë më të rëndësishme se ato të shkruara, ndërsa të gjithë jemi dëshmitarë të asaj se si problemet që lindin midis kërkesave kontradiktore që ato i imponojnë subjekteve janë temë e përhershme e debateve mediale (p.sh. korrupsioni, nepotizmi etj.).

Por të kthehemi te koncepti i “transferencës”. Në analizë, transferenca është kusht për tejkalimin e një gjendje neurotike. Duke e trajtuar analistin si një shfaqje (sado momentale) të Tjetrit, subjekti mund të realizojë atë që Lacan-i e quan “përshkim të fantazisë.” Përshkuarja e fantazisë për Lacan-in paraqet një riorientim subjektiv të subjektit në të pavetëdijshmën e tij ndaj përvojës së tij traumatike, marrja e një pozicionimi të ri karshi asaj traume. Trauma nuk tejkalohet vetëvetiu (eksperiencat e jetuara të subjektit, të ngulitura në kujtesën e tij në formën e një vargu shënjuesish, nuk janë të ndryshueshme në përmbajtje), por ndryshon pika e vështrimit që subjekti ka karshi asaj eksperience në të pavetëdijshmën, duke ia lejuar atij lëvizjen nga pika e fiksimit ku ka qenë ngulitur dhe shpërbërjen e simptomës.

Çfarë lidhje kanë këto që u thanë më lart me politikën? Do të thosha se mjetet konceptuale që ofron shkenca politike – aq më pak retorika moralizuese e analistëve medialë – nuk mjaftojnë për të shpjeguar dukuritë e asaj çfarë ndodhin në politikën shqiptare. Për ta kuptuar politikën shqiptare duhet bërë atë që filozofi Slavoj Zizek njëherë pati propozuar për ta kuptuar politikën evropiane ndaj konfliktit në Ballkan – televizorit duhet mbyllur zërin dhe duhet vështruar veprimet, duhet ndjekur zhvillimet si një film pa zë.

Do ta ngarkoja mendjen e lexuesit edhe me një koncept lacanian, pasi që është kyç për ta kuptuar një zhvillim të fundit në politikën shqiptare. Fjala është për përmbysjen që Lacan-i ia bën logjikës së zakonshme të raporit shkak-pasojë, ku në varg kohor, shkaku gjithmonë paraprin pasojën. Përkundrazi, sipas Lacan-it, një ngjarje e kaluar (“shkaku”) është i zbërthyeshëm dhe merr vlerë si i tillë vetëm pas ndodhjes së një ngjarje tjetër (“pasojës”). Pra këtu qëndron paradoksi i këtij relacioni – shkaku kuptohet si i tillë vetëm pasi të ketë “shkaktuar” pasojën, apo, thënë ndryshe, në një lëvizje që përmbys logjikën e linearitetit kohor, pasoja është ajo që ia jep kuptimin shkakut. Ja, të marrim një shembull nga historiografia jonë e lavdishme marksiste-leniniste. Themelimi i Partisë Komuniste të Shqipërisë mund të ketë qenë një ngjarje mjaft margjinale dhe e pashënueshme kur ka ndodhur (u tubuan ca vetë dhe vendosen të formojnë një lëvizje politike, çfarë ka interesante aty?). Mirëpo pas fitorës së “revolucionit” të 1945-ës, ngjarja e themelimit të partisë mori përmasa historike. Ajo pra nuk ishte një ngjarje ordinere, kalimtare, e pashënueshme. Përkundrazi, themelimi ishte një akt historik, një vendim që ndërroi kahjen e historisë së Shqipërisë. Dhe, në të vërtetë, ky interpretim qëndron – themelimi i PKSH i dha një kahje historisë së Shqipërisë që pa të mbase nuk do ta kishte (kjo është akuza që e bëjnë, paradoksalisht, edhe kundërshtarët e PKSH-së, duke ia pranuar kështu validitetin interpretimit primar të vetë PKSH-së për vetën e saj). Sidoqoftë, pasoja (revolucioni) i dha vlerë shkakut (themelimit të PKSH). Pra shkaku interpretohet nëpërmjet të pasojës. Pa të, “shkaku” do të ishte një fakt i pavlerë.

Në kohën tonë, lëvizja e Fatos Nanos brenda PS-së për ta rimarrë kontrollin mbi partinë mund të interpretohet si një ngjarje që është interesante jo për atë çfarë do të fetishizohet nga mediat – apo pikërisht sepse do të fetishizohet (“Nano rikthehet” etj.) – por sepse ky “rikthim” i Nanos dëshmon faktin se ai në të vërtetë nuk ishte larguar asnjëherë, përkundër mospjesëmarrjes formale në politikë. Ta kthejmë lacan-çe – në politikën shqiptare Nano vepron jo si personi Nano (me një histori të tij, me dëshirat, ëndrrat dhe frikat e tij etj.), por si një shënjues (ang. signifier) që vepron në kuadrin e një projeksioni fantazie – një fantazi që nuk vepron shkëputur por që është pikërisht forma përmes së cilës kuptohet ai realitet i quajtur politika shqiptare. Një shënjues gjithmonë i referohet një shënjuesi tjetër, dhe kështu në vargje shënjuesit formojnë struktura kuptimesh. “Nano” në politikën shqiptare është më shumë se Nano individi, pasi që zgjon asociime me shënjues të tjerë nga të cilat merr kuptimin, shënjues që domosdoshmërisht kanë kuptime kontradiktore (“politikan dinak”, “i korruptuar”, “njeri i zoti”, “ndjekes i interesave personale”, “lider historik i PS-së”, “komunist i vjetër”, “reformator” etj.). “Nano” kështu funksionon si një master-shënjues (ang. master-signifier), pasi që organizon kuptimin e shënjueseve të tjerë – ai përbën qendrën pa të cilin nuk ka sistem planetar (apo, sistem shënjuesish gjuhësorë). Aq i nevojshëm është Nano për politikën shqiptare sa që, siç mësojmë nga gazetat, edhe vetë krye-kundërshtari i tij, Sali Berisha, i bëri një lutje përmes një telefonate që të kthehet në politikë. Çfarë shpjegimi tjetër ka kjo dukuri, pos asaj se Nano është i domosdoshëm për politikën shqiptare?

Sigurisht, kjo skemë nuk bën të thjeshtëzohet në interpretimet e zakonshme se këtu dëshmohet një “zotësi” e Nanos. Paradoksalisht, “Nano” prodhon efekte politike pavarësisht dëshirave të Nano personit. Këtu vlen të përkujtohet një rrëfim i Pascal-it. Një trashëgimtar i një froni mbretëror, i drejtohet Pascal-it duke i kërkuar atij këshilla se si të sillet dhe çfarë të bëjë për ta kuptuar pse është pikërisht ai i zgjedhuri i Zotit për të qenë sundimtar i popullit. Pascal-i i thotë atij të mos bëjë asgjë. Nga një fakt i thjeshtë. Përderisa subjektët që do t’i nënshtrohen sundimit të trashëgimtarit besojnë se ai është vërtetë i dërguar nga Zoti, ata vetë do t’ia dëftojnë atij arsyet pse është i zgjedhur dhe çfarë duhet të bëjë. Pra, paradoksalisht, janë të tjerët që ia përcaktojnë rolin trashëgimtarit (besimi i tyre se ky është i dërguar nga Zoti dhe se çdo vepër e tij ka bëkimin e të Gjithfuqishmit), dhe jo ndonjë virtyt ose zotësi personale e trashëgimtarit. A nuk vlen e njëjta edhe për Nanon? Atij i imponohet një rol nga të tjerët, pavarësisht se vetë Nano ndoshta do të preferonte të kalonte pjesën tjetër të jetës së tij në pension, nëpër pushime, pranë familjes etj. Nga ky këndvështrim, Nano mund të konsiderohet viktimë e politikës shqiptare dhe jo politika shqiptare viktimë e Nanos.

Por t’i kthehemi transferencës. Ashpërsia ekstreme e Edi Ramës në sulmet kundër Sali Berishës (duke shkuar aq larg sa që ta quajë restaurues të fashizmit etj.) mund të shpjegohet pjesërisht përmes transferencës. Në realitet, objekt i sulmeve të Ramës nuk ishte Berisha, por Nano. Karriera dhe suksesi politik i Ramës nuk rrezikohet nga Berisha – përkundrazi, Berisha është shansa më e mirë për suksesin e tij në politikë. Berisha është kundërshtari ideal – lehtë i qortueshëm për mospërmbushjen e obligimeve që ka si drejtues i qeverisë, por i parrezikshëm për bazën imediate politike të Ramës, duke mos paraqitur kurrfarë kërcënimi brenda partisë së tij. Edhe masat radikale që kërcënonte Rama (kryengritje dhe protesta gjithpopullore kundër qeverisë) mund të interpretohen kështu si një reagim histerik për t’u dëshmuar si më radikal dhe më i zoti se Tjetri, se sa një reagim ndaj politikave të qeverisë Berisha.

Tjetri i vërtetë i Ramës nuk është Berisha, por është Nano. E njëjta vlen për Berishën – Tjetri i tij i dëshiruar është Nano, e jo Rama. Berisha kërkon një kundërshtar më të përkryer (karakteristikë kjo e obsesionit, kërkesa për një Tjetër të përkryer), Rama lufton për shkëputjen e tij nga Tjetri (karakteristikë e histerisë, mosshkëputja nga vartësia në Tjetrin). Nano nuk rikthehet në politikë – politika e rikthen Nanon. “Nano” është fetishi, fiksimi, elementi i pazbërthyeshëm dhe i patejkalueshëm i politikës shqiptare – në shprehje lacaniane, një zëvendësim që shërben për t’iu shmangur ballafaqimit me realen. Me një fjalë, “Nano” është simptoma e politikës shqiptare. Zbërthimi i çdo problemi duhet të nisë nga kjo.

Version i zgjeruar i artikullit botuar te Panorama, 14 shtator 2006.

Koha për të majtën

Një sondazh i kryer në Kosovë nga UNDP në kuadër të një programi të rregullt të anketimit të qytetarëve të Kosovës nxori në pah një fakt shumë interesant. Ky është fakti se qytetarët e Kosovës, të paktën sipas këtij sondazhi, janë më të gatshëm të protestojnë kundër gjendjes ekonomike se sa kundër asaj politike.

Sondazhi tregon se rreth 37 për qind të kosovarëve janë të gatshëm të protesojnë kundër gjendjes politike. Ndarë sipas përkatësisë etnike, dallimet janë të shënueshme – 42 për qind të shqiptarëve janë të gatshëm të protesojnë, kurse vetëm 30 për qind të serbëve dhe 24 për qind të anëtarëve të minoriteteve tjera kanë shprehur gatishmërinë për të protestuar kundër gjendjes politike. Kjo dallon dukshëm nga sondazhi i mëhershëm, i bërë në dhjetor 2005. Asokohe, 55 për qind të shqiptarëve dhe 83 për qind të serbëve ishin të gatshëm për të protestuar.

Megjithatë, edhe pse zhvillimet e fundit politike mund të kenë zbutur gatishmërinë e kosovarëve për të protestuar për arsye politike, kosovarët janë më të gatshëm të protestojnë kundër gjendjes ekonomike. 62 për qind të shqiptarëve janë të gatshëm të protestojnë kundër situatës ekonomike në Kosovë (shifra për serbët është paksa më e vogël, por jo e paneglizhueshme, 36 për qind). Dhe, çfarë është më interesantja që nxjerr në pah ky sondazh, është se nuk janë vetëm të papunët që janë të gatshëm të dalin në rrugë për të shprehur zemërimin e tyre. 54 për qind e respondentëve të sondazhit që janë deklaruar si të punësuar janë deklaruar se janë të gatshëm të protestojnë kundër gjendjes ekonomike. Esenca pra del të jetë diçka ndryshe se ‘common sense’-i i establishmentit tonë politik e medial – se njerëzit janë të pakënaqur sepse nuk kanë punë. Del se edhe ata që janë në punë nuk janë të kënaqur me situatën ekonomike, që provon shumë forcërisht se problemi ekonomik në Kosovë është më shumë se thjesht një problem punësimi.

Kjo bjen në sprovë çështje më fundamentale, e për të cilat në Kosovë, nën maska të llojllojshme ideologjike, nuk është bërë asnjë debat serioz. E ky është se problemi ekonomik është gjithashtu një problem social, që domethënë se është fundamentalisht një problem politik. Cili është ky debat i neglizhuar, i lënë pas dore, gati i ndaluar në Kosovën e pasluftës? Ky është debati mbi problemin social – më saktësisht, problemin e pabarazive sociale, që nën kushtet e një regjimi ekonomik që mund të mbiquhet turbo-kapitalizëm, po marrin karakter drastik. E në esencë, ky është debat për aspektet fundamentale të sistemit ekonomik e social që ekziston sot në Kosovë.

Këtu duhet filluar nga një fakt primar. Interesi ekonomik i shumicës në Kosovë ka ngelur në harresë. Edhe më keq, shumica në Kosovë shkilet ekonomikisht për hir të pasurimit të një pakice. Kjo situatë është rezultat i disa shkaqeve. E para, UNMIK-u, si një burokraci e stërzmadhuar, nuk ka pasë asnjëherë asnjë interes për zhvillimin ekonomik në Kosovë. Edhe më keq, ajo, nën pretekste dubioze juridike, mbajti peng situatën ekonomike në Kosovë me vite të tëra, përderisa toleroi (sigurisht edhe për kalkulime politike) mbirjen e korrupsionit brenda institucioneve që i krijoi vetë. UNMIK-u në asnjë moment nuk zhvilloi në Kosovë një diçka që mund të quhet politikë ekonomike. Në qoftë se mund të themi se ka ekzistuar një politikë ekonomike e UNMIK-ut, ajo, hiq disa zgjidhjeve formulaike neoliberale që i futi në disa fusha, përbën një politikë që përfundoi me zhytjen katastrofike të Kosovës në një varfëri të thellë.

E dyta, nën ombrellën politike dhe institucionale të UNMIK-ut, në Kosovë u instalua sistemi aktual i kriptokracisë partiake, që për klikat e ngushta partiake domethënë një rehati e mirë në mirëqenien e vet personale e familjare ekonomike. Në qoftë se në Kosovë ka krizë ekonomike, këtë krizë nuk e ndjejnë të nderuarit përfaqësues politikë të këtij vendi. Nuk besoj se ndonjëri nga ta, sikur shumica e të anketuarve kosovarë, do të dilnin të protestonin kundër gjendjes ekonomike – me përjashtim mbase të Nexhat Dacit, që përjashtimi nga udhëheqsia e Kuvendit e la pa makinën super të blinduar dhe televizionin plasma në vilën e tij në Brezovicë, lluks ky i mundësuar nga djersa e popullit të varfër kosovar. E edhe po të dilnin të protestonin, kundër kujt do të protestonin këta pos kundër vetës së tyre, pasi që janë të parët në rend sipas përgjegjësisë politike për situatën?

Por nuk është koha të merremi me shkaqet dhe fajet. Sepse fundamentalisht, problemi nuk është i disa zyrtarëve të korruptuar që lënë popullin pa bukë. Më fundamentalisht, problemi është te një kuadër i dështuar ekonomik që kërkon një ndryshim të menjëhershëm. Dhe ky kuadër ekonomik nuk do të ndryshohet nga nisma e krerëve politikë dhe partiakë, që nuk kanë hall kur interesat e tyre ekonomike i kanë realizuar në kuadër të kleptokracisë aktuale turbo-kapitaliste.

Çka duhet të bëjë një lëvizje e majtë?

Në një shkrim të mëhershëm pata argumentuar pse ekziston nevoja për një të majtë ideologjike dhe politike, me qëllim të rithemelimit të një alternative politike bazuar në një vizion tjetër ideologjik nga ai që mbisundon sot. Kjo alternativë duhet të jetë alternativë e ndërtuar në bazë të kritikës themelore të strukturave aktuale dhe jo thjesht rezultat i dëshirës tashmë të shndërruar në klishe, për të qenë “tjetër” ose “ndryshe”. Nuk mund të jesh tjetër ose ndryshe pa ndërtuar një bazë ideologjike me themel të qëndrueshëm filozofik, historik e politik, përndryshe rrezikon që kjo “ndryshe” të banalizohet në atë që është sot, një ndryshe që paraqet asgjë më shumë se variacion të dominantës, një amballazh më të bukur për një produkt njësoj të keq.

Me këtë rast dua të ravijëzoj tri fusha konkrete ku mund të themelohet një kritikë e fuqishme e majtë. Këto janë disa nga problemet më imediate intelektuale që duhet t’i paraprijnë çfarëdo aktiviteti politik – jo për të kërkuar vendosjen e politikës mbi ndonjë bazë totale filozofike, por për ndërtimin e strategjive të nevojshme të intervenimit përmes së cilave do të thyhet hegjemonia aktuale shoqërore, të arrihet një konstelacion tjetër forcash shoqërore që çon në transformime të tilla politike e shoqërore që kthen qytetarin në epiqendër të politikës, ndërsa si vlera themelore ka demokracinë qytetare dhe barazinë sociale. Fjala pra është për hapjen e mundësive të çeljes dhe thellimit të një demokracie të vërtetë (kam frikë të quaj popullore për shkak të abuzimeve që iu bënë këtij termi nga stalinizmi) ku artikulimi politik buron nga thellësia e jetës sociale, e jo të imponohet nga aparatet politike që, në emër të një demokracie formale, vëzhgojnë dhe marrin vendime nga lartë.

Këtu pra do t’i artikuloj vetëm tri detyra të së majtës në Kosovë.

E para, duhet të zhvillohet teorikisht dhe empirikisht relacioni shkak-pasojë midis korrupsionit dhe varfërimit ekonomik. Por, duhet edhe të vihen në pah relacionet strukturore që e mirëmbajnë një gjendje që e bën të mundur vjedhjen sistematike të pasurive publike. Termi “korrupsion”, që tash është një term gjithpërfshirës, jo-preciz dhe që nënkupton gjithçka dhe asgjë, duhet të transformohet në koncept domethënës etik e politik. Kjo gjë nuk mund të bëhet nga një distancë akademike duke krijuar tipologji të pafundme të korrupsionit, kritere gjysëm-fiktive që pretendojnë të “masin” korrupsionin dhe ta paraqesin atë si një vlerë kuantitative, por duke e zbërthyer praktikën e korrupsionit në esencë. E ky zbërthim në esencë domethënë më shumë se zbulimin e rasteve individuale të vjedhjeve, pandershmërisë dhe abuzimeve të zyrtarëve individualë (edhe pse është për çdo lëvdatë puna e gazetarëve që raportojnë për raste të tilla). Korrupsioni aktualisht përshkruhet si një aktivitet joligjor që mbijeton në një sferë ligjore, duke e shndërruar kritikën kundër korrupsionit në një denoncim juridik. Në vend të denoncimit juridik, kritika kundër korrupsionit duhet të de-legalizohet, pra të marrë përmasa politike. Korrupsioni është problem kriminal, por më shumë se kaq është problem politik. E kjo domethënë se bazën e ka diku tjetër nga dështimet morale të zyrtarëve të korruptuar. Kjo bazë është sistemike, pra është integrale në organizimin e jetës ekonomike në Kosovë. E në mënyrë që të eliminohen shkaqet sistemike, duhet shpërbërë ose eliminuar ato struktura shoqërore që janë të organizuara ose të grupuara rreth atyre interesave që përfitojnë nga situata ekzistuese. Për korrupsion gjithmonë nevojiten dy palë, kurse korrupsion nuk do të kishte po të mos ishte profitabil për të gjitha palët që marrin pjesë në të.

Në një mënyrë, mund të thuhet se korrupsioni, si dukuri e uzurpimit sistematik të pasurive publike nga një klasë e caktuar shoqërore, është në realitet esenca e turbo-kapitalizmit. Duhet pasë parasysh se turbo-kapitalizmi nuk është e njëjtë me formën dominante ekonomike e qendrës kapitaliste, pavarësisht se bazohet mbi parime të njëjta. Turbo-kapitalizmi është sistem ekonomik i periferisë, pra i tillë që shpreh në masë të ekzagjeruar simptome që në qendër janë të pahetueshme ose minore. Prandaj dhe për ta kuptuar turbo-kapitalizmin duhet t’i krahasojmë veçoritë e tij me kapitalizmin klasik. Kapitalizmi klasik u ndërtua mbi bazën e dominacës së klasës borgjeze, e cila dominoi por nuk kontrolloi tërësisht shtetin. Në fakt, historikisht, asaj ju desh të bëjë luftë të gjatë që të arrijë dominancën e saj. Kurse turbo-kapitalizmi lind mbi bazën e një lumpen-borgjezie, një klase e të pasuruarve brenda natës, që pasurohen duke e plaçkitur shtetin dhe duke e përvetësuar pasurinë publike, duke monopolizuar tregjet dhe duke vënë cepa për ta shtënë në dorë tërë jetën ekonomike. Kapitalizmi klasik e fitoi shtetin me luftë të gjatë politike, prandaj dhe borgjezia klasike ruajti strukturat themelore të shtetit. Por për turbo-kapitalizmin, edhe shteti është mall nga i cili përfitohet (mbase mund të themi se turbo-kapitalizmi kështu paraqet shkallën më të lartë të kapitalizmit!). Për borgjezinë klasike, çdo kalkulim përfitimi i nënshtrohej rregullës ligjore. Kur nuk mund të përfitonte, borgjezia në parlament i ndryshonte ligjet. Për lumpen-borgjezinë turbo-kapitaliste, çdo rregull ligjore (dhe morale) i nënshtrohet kalkulimit ekonomik. Kur nuk mund të përfitojnë, turbo-kapitalistët anashkalojnë procesin ligjor dhe e blejnë edhe ligjin – apo të paktën ata agjentë të ligjit (si doganierët dhe ministrat) që nga lakmia për jetën e kamur të nouveau riche-ve të kohës sonë, ofrojnë vetën si partnerë biznesi për turbo-kapitalistët. Përderisa në kapitalizmin e sotëm, zyrtarët e lartë dëshmojnë afërsinë e tyre me qarqet e biznesit duke kaluar nga politika në biznes menjëherë pas përfundimit të mandatit (siç dëshmon tubimi i famshëm vjetor në Davos, apo rasti konkret i Gerhard Schroeder-it në Gjermani), në turbo-kapitalizëm, biznesi dhe mandati zyrtar zhvillohen bashkë dhe në të njëjtën kohë!

Por për kapitalizmin e sotëm ekzistojnë dy anë të medaljes, sepse pos atij të brendshëm, janë edhe mekanizmat e jashtëm të kapitalizmit global, që imponohen pashmangshëm në politikat ekonomike të vendeve të varfëra. Rrjedhimisht, duhet të fillojë një përgatitje për të rezistuar masat e shtuara të politikave neoliberale që do të instalohen në Kosovë nën petkun e “politikave për zhvillim ekonomik” e që do të vijnë me vulë nga Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe institucione tjera ndërkombëtare financiare, sidomos pas zgjidhjes së çfarëdoshme të statusit. Duke qenë se Serbia e Millosheviqit ishte një regjim që, për nevojat e veta politike, kishte izoluar tregun e vet të brendshëm nga presionet e ekonomisë globale (duke i mbrojtur, si pasojë indirekte, edhe ekonomitë familjare kosovare nga presionet e globalizimit), problemi ekonomik i Kosovës në qershor 1999 ka qenë forma e integrimit të Kosovës në këtë ekonomi. Shtatë vitet e fundit kanë dëshmuar se si integrimi i Kosovës në tregun global është bërë në formën më të keqe të mundur. Nuk përfiton Kosova nga ekonomia globale, por përfiton ekonomia globale nga Kosova. Meqë shkalla e importit dhe eksportit është një nga indikatorët më të fortë të integrimit në ekonominë globale, deficiti i lartë tregtar që ka Kosova tegon se Kosova është integruar në këtë ekonomi jo për të përfituar, por për t’u shfrytëzuar nga ajo. Në matematikën e thjesht ekonomike kjo domethënë se në shkëmbim të mallrave që hyjnë në Kosovë, ajo nxjerr jashtë pare. Është paradoksale që vendi më i varfër në Evropë ka si mall kryesor eksporti paren, dhe atë një nga monedhat më të vlefshme në ekonominë e sotme botërore – euron. Me gati një miliardë euro në vit deficit tregtar, domethënë se po këtë shumë Kosova ia eksporton vendeve prej nga importon mallra, duke subvencionuar kështu rritjen e tyre ekonomike përderisa vetë Kosova shkon drejt humnerës.

Në lidhje me këtë më sipër, duhet të zhvillohen alternativa ndaj politikave kryesore ekonomike të sotme, përfshirë atë të privatizimit. Nga privatizimi duhet të mbrohen sidomos industritë strategjike siç janë telekomi, energjetika dhe uji, si dhe pasuria minerale e Kosovës duhet shfrytëzohet në atë mënyrë që të shkojë në favor të zhvillimit të gjithmbarshëm ekonomik dhe jo të kalojë në duart e ca kapitalistëve (të huaj ose të vendit) për përfitime të tyre. Ndërkaq fondi i deritanishëm i akumuluar nga shitja e ish ndërmarrjeve shoqërore duhet të vihet menjëherë në dispozicion të zhvillimit ekonomik të Kosovës, si dhe menjëherë t’u distribuohen pjesët e premtuara punëtorisë që krijoi dhe ndërtoi ndërmarrjet e shitura, kurse blerësit e ri të detyrohen të respektojnë kontratat e punës me punëtorët dhe të mos pengojnë organizimin sindikal në ndërmarrjet e reja private.

E treta dhe e fundit, një forcë e majtë duhet të luftojë për rigjenerimin dhe përforcimin e shërbimeve sociale dhe publike si arsimi, shëndetsia dhe sistemi pensional. Në lidhje me këtë të fundit, duhet të abrogohet menjëherë skema skandaloze e kursimeve individuale që UNMIK-u ka imponuar si skemë pensionale në Kosovë. Për shkak të presioneve politike, qarqet konservatore dhe neoliberale deri më tani nuk kanë arritur që këtë lloj skeme pensionale ta instalojnë në vendet e zhvilluara perëndimore (një nismë për futjen e një sistemi të ngjashëm i dështoi edhe koalicionit konservator të presidentit George Bush në SHBA), por ajo i imponohet gjoja në emër të reformës dhe modernizimit të sistemit pensional vendeve më të varfëra, ku edhe po tregon shenja dështimi (si p.sh. në Çile, ku është vendosur një skemë e ngjashme). Ç’është më e keqja, në Kosovë kjo skemë pensionale ka edhe një dimension tjetër poshtërues – ai tubon paratë nga punëtorët kosovarë vetëm për t’i deponuar dhe investuar ato jashtë Kosovës, dhe pa asnjë garancë për sigurinë e tyre, duke i mundësuar kështu përfitime enorme dhe pa risk institucioneve financiare në Perëndim, në dëm të zhvillimit ekonomik të Kosovës – për më tepër duke e varfëruar Kosovën edhe më shumë me thithjen e pareve nga ekonomia e saj. Në vend se ky fond të kthehet në dobi të ekonomisë dhe mirëqenies në Kosovë, p.sh., duke ia mundësuar një familjeje kosovare marrjen e një kredie të lirë për blerjen e shtëpisë, ato shkojnë në favor të kompanive të jashtme financiare që të ngrisin më tej profitet dhe të ardhurat e tyre. Ky fond pensional duhet të shpërbëhet menjëherë, paratë që janë tubuar të kthehen në Kosovë, dhe nga ai fond duhet të krijohet fondi i përgjithshëm social për pensione dhe investime në Kosovë.

Këto janë vetëm disa nga fushat ku duhet të aktivizohet e majta në Kosovë. Ky është hapi i parë për spastrimin e paragjykimeve dhe stereotipeve me të cilat lidhet sot e majta në mendjen publike në Kosovë, që të majtën e barazon me stalinizmin. Por si mund të arrihet një gjë e tillë? Është e kotë që të pritet transformimi ideologjik i ndonjë nga partive ekzistuese kosovare. Ato, siç e pohojnë edhe vetë, janë parti “pa ideologji”, madje edhe për ideologjinë mund edhe të ulën e të diskutojnë bashkë sikur kjo të ishte thjeshtë një temë akademike – kjo sepse janë pa koncepte themelore politike, por më tepër, socializimin kryesor politik e kanë bërë në kushtet më të këqija të mundura, si shegërtë të zellshëm të UNMIK-ut, për të cilin ideologjia është një çështje e heshtur, e tejdukshme, tabu. Por nga pikëpamja strukturore, verbëria ideologjike e tyre është rezultat i shkaqeve tjera, e një nga ato është bashkërenditja e interesave të tyre personale me kapitalin e jashtëm dhe turbo-kapitalistët e brendshëm, që i bën partitë aktuale të shërbëjnë si instrumente legjitimuese për futjen dhe zbatimin e politikave të dëmshme në Kosovë. Një e majtë në Kosovë nuk mund të jetë vetëm një parti që e quan vetën të majtë (rrjedhimisht, partitë e majta të Shqipërisë janë modeli jo që duhet ndjekur por që duhet shmangur me çdo kusht). Një majtë e vërtetë do të fillojë dhe duhet të mbetët organikisht një lëvizje sociale, një lëvizje që tubon në aleancë ato forca dhe grupe progresive shoqërore që kanë interes primar transformimin shoqëror drejt barazisë qytetare dhe demokracisë së thellë. Një lëvizje sociale, që përfshin shtresat më të gjëra të shoqërisë, mund të jetë e vetmja bazë për zhvillimin e një force të vërtetë të majtë që do të veprojë politikisht kundër liderizmave e elitizmave partiake e ekonomike, por edhe kundër presioneve të mekanizmave të kapitalizmit global që kërkojnë ndjekjen e utopive neoliberale, që me gojë flasin për zhvillimin ndërsa me dorë ia marrin njerëzve deri edhe bukën e gojës, kurse në fund vetëm mundësojnë pasurimin e mëtejmë të të pasurve në kurriz të vendeve të varfëra si Kosova.

Botuar te Koha Ditore, më 26 gusht 2006.