Category Archives: Marrëdhënie ndërkombëtare

Pasojat e përjashtimit të Greqisë nga eurozona

Të hënën që shkoi, gjatë një vizite në një shkollë të mesme në Berlin, kancelarja gjermane Angela Merkel deklaroi se “Greqia do të jetë gjithmonë anëtare e BE-së”. Pyetja në fakt ishte nëse Greqia do të vazhdojë të mbetët pjesë e unionit monetar evropian, me euron si monedhë të përbashkët. Përgjigja e znj. Merkel lë të nënkuptuar se çfarë mendon ajo për perspektivën e Greqisë si anëtare të eurozonës.

Po atë ditë, në takimin e ministrave të financave të vendeve të BE-së, diskutimet u përqëndruan më shumë në kufizimin e dëmit që do të bëjë dalja e Greqisë nga eurozona, se sa përpjekjet për mbajtjen e këtij vendi brenda unionit monetar.

Zhvillimet politike në Evropë kanë krijuar një moment kthese në kontinent. Mirëpo Evropa është ende para udhëkryqit, dhe zhvillimet e ditëve dhe javëve që vijnë do të jenë përcaktues për fatin e unionit monetar, por edhe BE-së në përgjithësi.

Më 6 maj, në Francë ndodhi fitorja e pritshme e socialistit Francois Hollande në garën presidenciale, duke privuar nga mandati i dytë (për herë të dytë në historinë e Republikës së Pestë të Francës) Nicholas Sarkozy-in nga radhët e konservatorëve. Në Greqi, ndërkaq, uragani politik i zgjedhjeve të 6 majit i dha fund dominancës disa dekadëshe të dy partive të mëdha, Demokracia e Re dhe PASOK, duke sjellur në radhë të dytë me numër votash grupin e majtë Syriza.

I ashtuquajtur pakt fiskal i Evropës, si dhe marrëveshja e veçantë për borxhin grek e arritur në fillim të këtij viti në mes të fuqive të qendrës dhe qeverisë Papademos në Athinë, po sfidohet si në qendër nga fitorja e Hollande në Francë, ashtu dhe në periferi nga fuqia elektorale e Syriza-s dhe grupeve të tjera që janë kundër masave të thella shkurtuese që i imponohen shtetit grek në kthim për infuzionin e vazhduar të parave nga Banka Qëndrore Evropiane (BQE), Mjeti Evropian për Stabilitet Financiar (EFSF) dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN). Problemi është se pa këtë infuzion parash Greqia do të kolapsojë financiarisht. Sipas një memorandumi të qeverisë greke, pa të hyrat nga BE-ja dhe FMN-ja, deri në korrik thesari grek do të jetë bosh.

Këtu qëndron i tërë problemi. Merkel, ashtu si ministri i saj i financave Wolfgang Schaeuble dhe shefi i Bundesbankës Jens Weidmann, vazhdojnë të ngulin këmbë se respektimi i marrëveshjes, që i kërkon Greqisë të shkurtojë buxhetin e saj për 325 miliardë euro gjatë tri viteve të ardhshme, është absolutisht i nevojshëm që Greqia të vazhdojë të marrë infuzionin e parave nga fondet evropiane, të financuar kryesisht nga Gjermania dhe shtetet tjera të qendrës.

Nga ana tjetër, implementimi i programit të shkurtimeve po tregohet shkatërrimtar për Greqinë. Që nga viti 2010, kur filloi implementimi i shkurtimeve, ekonomia greke është në tkurrje të thellë, të krahasueshëm vetëm me depresionin kapitalist euro-amerikan të viteve 1930. Deri në vitin 2015, vlera e ekonomisë greke llogaritet të zvogëlohet deri në një të pestën e vlerës së saj më 2008. Përveç shkurtimeve drastike, Greqisë, ashtu si shteteve të tjera të periferisë si Spanja, Portugalia dhe Italia, po i kërkohen të ashtuquajtura “reforma strukturore”, që në thelb kanë të bëjnë me shkurtimin e të drejtave të punëtorëve (p.sh., zvogëlimin e pagave dhe lehtësimin e përjashtimeve nga puna), nën konceptin neoliberal të nxitjes së “konkurrueshmërisë”. Përveç kësaj, siç argumentojnë edhe komentatorët liberalë siç është p.sh. revista The Economist, shkurtimet buxhetore në periudhë krize ekonomike janë vetëvrasëse – sa më e tkurrur ekonomia, aq më i lartë niveli i borxheve. Shkurtimet përkeqësojnë mundësitë e shtetit grek për t’i servisuar borxhet e veta. Madje, edhe masat aktuale të shkurtimeve parashihen se deri më 2015 do ta zvogëlojnë barrën e borxhit grek nga rreth 160% në “vetëm” 120% të Bruto Prodhimit të Vendit.

Qorrsokaku politik në të cilin gjendet Evropa sot është rezultat i jogatishmërisë, sidomos në Gjermani dhe shtetet tjera të qendrës, për reforma më të thella dhe më serioze në Evropë. Zgjidhja për Greqinë dhe për vendet tjera të periferisë nuk janë imponimet e masave drastike shkurtuese, që do t’i çojnë këto shtete në një katastrofë ekonomike dhe shoqërore, barra e së cilës do të paguhet në radhë të parë nga gjenerata e re (papunësia ndër të rinjët nën moshën 25 vjeçare është deri në 50% në shtetet si Spanja dhe Greqia). Ndër zgjidhjet është edhe lansimi i eurobond-eve, apo bono të përbashkëta të unionit monetar të lëshuara nga BQE-ja, që është një nga propozimet e presidentit të porsazgjedhur francez Hollande. Merkel, ndërkaq, ka bërë të qartë kundërshtimin e saj ndaj një mase të tillë, për faktin e qartë se Gjermania do të duhej të mbarrte barrën më të madhe të një mase të tillë, duke marrë përsipër detyrimet e borxheve greke.

Alternativa tjetër, më e rrezikshme por siç po duket gjithnjë e më e mundshme, është përjashtimi i Greqisë nga eurozona. Znj. Merkel dhe ministrat evropianë të financave tashmë kanë thyer tabunë e këtij skenari, që deri para disa muajve përflitej vetëm në margjina (këtë javë, revista Der Spiegel në ballinën e saj deklaroi që ka ardhur koha për largimin e Greqisë nga eurozona). Mirëpo, kostoja e përjashtimit të Greqisë do të jetë katastrofike, në radhë të parë për Greqinë, por pastaj edhe për pjesën tjetër të shteteve në rrezik si Spanja dhe Italia.

Një analizë të thellë të pasojave ekonomike të përjashtimit të Greqisë nga eurozona e ka bërë Willem Buiter nga banka amerikane Citi. Sipas tij, përjashtimi i Greqisë nuk kërkon asgjë më shumë se sa ndërprerjen e ndihmave evropiane, që do ta linte Greqinë në krizë likuiditeti, pa mundësi për të bërë pagesat e pensioneve dhe shpenzimeve të tjera (pasi që formalisht, sipas traktateve në fuqi, Greqia nuk mund të përjashtohet). Kjo esencialisht do ta detyronte Greqinë që të nxirrte monedhë të vetën, zhvleftësimi drastik i së cilës kundrejt euros (sipas Buiter, deri në 40%, e ndoshta edhe më shumë) do të shkaktonte një zinxhir falimentimesh në tërë ekonominë greke nga firmat që kanë kontrata me detyrime në euro. Përveç kësaj, zhvleftësimi i monedhës së re do të krijonte rrezikun e kolapseve bankare, nga vajtja masive e depozitorëve për t’i tërhequr depozitat e tyre. Hiperinflacioni mund të pasojë gjithashtu. Thellimi i depresionit ekonomik të Greqisë është i pashmangshëm.

Rreziku më i madh i përjashtimit të Greqisë nga eurozona është rritja e gjasave që paniku të kaplojë investitorët edhe në shtetet e tjera në rrezik. Kjo domethënë se kostot e borxheve do të rriteshin në shkallë të papërballueshme edhe për vendet si Spanja dhe Italia. Gjermania do të përballej me influks masiv të eurove nga investitorët që do të synojnë sigurinë e këtij vendi, por me rrezikun e mbivlerësimit të euros (dhe rrezikun e inflacionit edhe më të madh në një vend që përdorë euron si Kosova), që do të dëmtojë eksportet gjermane dhe rrezikojë recesionin në atë vend. Nga ana tjetër, duket se marrëveshja e fillimvitit ka bërë mjaft që të mbrojë bankat gjermane dhe ato të tjera nga rreziku i kolapsit grek. Kjo për faktin se kreditë private ndaj Greqisë tashmë janë vetëm 36 miliardë euro, pasi që pjesën tjetër të totalit të 511 miliardë eurove i ka marrë përsipër BQE-ja, FMN-ja, ESFS-ja dhe entitetet tjera publike të BE-së.

Një faktor tjetër është se përjashtimi i Greqisë nga eurozona do të ketë efekt jashtëzakonisht negativ në të gjitha ekonomitë ballkanike, për shkak të peshës ekonomike që ky vend ka në gadishull. Shqipëria do të goditet jashtëzakonisht keq, jo vetëm nga fakti i remitancave që do të jenë në rënie e sipër (edhe nga fakti se monedha e re greke do të jetë e zhvlerësuar kundrejt euros dhe rrjedhimisht edhe ndaj lekut), por edhe nga fakti se kaosi bankar mund të kaplojë edhe katër nga bankat e mëdha greke që operojnë në Shqipëri, duke destabilizuar edhe më tej financat e brishta të shtetit shqiptar, i cili mund të gjendet para një situate emergjente financiare me mundësi shumë të vogla intervenimi.

Përveç dëmeve të pallogaritshme ekonomike, përjashtimi i Greqisë nga eurozona do t’i bëjë dëm afatgjatë euros, por edhe projektit evropian. Kataklizma e përjashtimit grek (pasi që edhe Syriza, si shumica e grekëve, janë kundër daljes së Greqisë nga eurozona) do të jetë e barabartë me një epizod lufte; do të duhen gjenerata të tëra që grekët të kthejnë besimin tek Brukseli dhe Berlini si partnerë të besueshëm. Euroskepticizmi do të kaplojë edhe vendet tjera, sidomos ato në periferinë e gjerë (si ato të Evropës lindore dhe të Ballkanit), që mund të konstatojnë se BE-ja nuk përbën partneritetin dhe prosperitetin e sigurt që simbolizonte dikur. Tregjet financiare, ndërkaq, mund të humbasin besimin në euron, duke vënë në sprovë statusin e saj si valutë rezervë botërore, dhe duke e reduktuar euron në pak a shumë një monedhë regjionale me bazë gjermane.

Pasojat e daljes greke nga eurozona do të jenë katastrofike për të gjithë. Në dy palë zgjedhje regjionale, në Schleswig-Holstein dhe Nordrhein-Westfalen, CDU-ja e Znj. Merkel humbi, me mundësinë që CDU-ja të ballafaqohet me humbje edhe në zgjedhjet nacionale më 2013, kundrejt forcave si SPD-ja, që është kundër vijës aktuale. Mirëpo nëse znj. Merkel nuk lëshon pe, edhe ndryshimi i kreut në Berlin do të jetë tepër vonë për Greqinë, dhe tepër vonë për Evropën.

Botuar te “Gazeta Shqip” (Tiranë), 17 maj 2012.

Rruga drejt BE-së (dhe larg fusnotave) kalon nëpër OKB

Pranimi i “fusnotës” për përfaqësimin e Kosovës në forumet rajonale dhe ndërkombëtare nga Qeveria e Kosovës dhe kryeministri Hashim Thaçi nuk bën asgjë për të avancuar interesin primar të Kosovës, që është konsolidimi i shtetësisë së saj në arenën ndërkombëtare. Përkundrazi, ky është hap drejt institucionalizimit të statusit aktual të Kosovës, si shtet me njohje të pjesshme ndërkombëtare, me shtetësi të kontestuar nga Serbia, me mungesë njohjeje nga shumica dërrmuese e shteteve të botës, dhe pa anëtarësi në institucionin kryesor ndërkombëtar, Organizatën e Kombeve të Bashkuara (OKB).

Përveç avancimit të kandidaturës së saj në Bashkimin Evropian, Thaçi i ka bërë një favor të hatashëm Serbisë, duke konfirmuar edhe ndërkombëtarisht faktin se shtetësia e Kosovës është ligjërisht e kontestuar. Ky veprim, që kthen në lojë rezolutën tashmë të tejkaluar 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, mohon edhe suksesin e Kosovës në vendimin e dhënë nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë se pavarësia e Kosovës nuk bie ndesh me ligjin ndërkombëtar.

Vendimi i GjND-së në një mënyrë abrogoi Rezolutën 1244, jo në kuptimin formal të fjalës (pasi që këtë mund ta bëjë vetëm Këshilli i Sigurimit, ku Rusia gëzon fuqinë e vetos), por të paktën në peshën e saj juridike, pasi që një instancë e lartë e ligjit ndërkombëtar në një formë njohu të drejtën e Kosovës për pavarësi.

Me veprimin e saj, ndërkaq, Qeveria e Kosovës shkon në drejtim të formalizimit të statusit gjysmak dhe jo të plotë ndërkombëtar të Kosovës, i tillë çfarë është tani. Aq më tepër që Thaçi tashmë pranoi rolin e Serbisë në definimin e statusit të kontestuar ndërkombëtar të Kosovës, që është qëllimi kryesor i të ashtuquajturës “fusnotë”, pasi që insistimi që Rezoluta 1244 të jetë pjesë definuese e statusit të Kosovës në kontestimin e pavarësisë së saj është një nga boshtet themelore të politikës së jashtme serbe.

Duhet theksuar faktin se pavarësia e Kosovës është ende e pakonsoliduar, jo vetëm në aspektin e cenimeve të brendshme të sovranitetit të saj në veri, por edhe në aspektin ndërkombëtar të mosnjohjes së Kosovës si shtet nga OKB-ja. Kjo vazhdon të jetë sfidë e madhe për shtetin e ri dhe përderisa Kosova nuk arrin ta realizojë njohjen e plotë ndërkombëtare, Serbia do ta ketë në vazhdimësi derën hapur për kontestime të shtetësisë së Kosovës në forumet ndërkombëtare ku ajo është e pranishme. Imponimi i “fusnotës” paraqet sukses të Serbisë në këtë orvatje të degradimit të Kosovës në arenën ndërkombëtare.

Ajo që është më shqetësuese se pranimi i “fusnotës” nga Thaçi – pasi që dihet fare mirë se sa politikisht labil është Thaçi dhe sa kollaj ai u nënshtrohet kërkesave të “miqve” ndërkombëtarë, është vetë fakti se “fusnota” erdhi si imponim jo vetëm nga BE-ja, por u pranua vetëm pas vizitës në Kosovë të ndihmëssekretarit amerikan të Shtetit, Bill Burns.

Në një mënyrë, se insistimi për pranimin e “fusnotës” vjen edhe nga një vend sponsor i pavarësisë së Kosovës, është tregues ogurzi se edhe sponsorët kryesorë të pavarësisë së Kosovës, SHBA dhe katër vendet tjera të Quintit, tashmë kanë braktisur përpjekjet për ta shtyrë përpara njohjen e mëtejmë të Kosovës në arenën ndërkombëtare, duke konsideruar se konsolidimi ndërkombëtar i pavarësisë së Kosovës ka arritur një limit të patejkalueshëm.

Si pasojë, SHBA-të dhe shtetet tjera të Quintit mund të kenë vendosur që zgjidhja për Kosovën është që të akomodohet ndërkombëtarisht me statusin e saj aktual, siç bën, p.sh. Tajvani me shtetësinë e tij në vazhdimësi të kontestuar nga Kina, duke pranuar realitetin se njohja e plotë e pavarësisë së Kosovës nga bashkësia ndërkombëtare dhe anëtarësimi i Kosovës në OKB nuk janë opsione të mundshme tani për tani.

Se SHBA-të kanë pak interes për të lobuar nëpër botë për njohjen e Kosovës, tregon fakti se Washingtoni tashmë ka një agjendë të ngjeshur ndërkombëtare me çështjet që nga revolucionet në Lindje të Mesme deri tek Afganistani dhe Pakistani dhe rreziku i mundshëm i konfliktit me Iranin, ndaj kapitalin e vet të çmuar politik nuk do ta shpenzojë në presione ndaj shteteve për njohjen e Kosovës.

Nga ana tjetër, BE-ja është e pafuqishme për të ndërmarrë ndonjë hap rreth kësaj pasi që ka pesë anëtarë të saj që nuk e pranojnë Kosovën, që e detyron vetë BE-në që të ketë një qasje neutrale ndaj statusit të Kosovës, çka po reflekton negativisht në tërë procesin e negociatave me Serbinë.

Aq më keq që Kosova ballafaqohet me ketë problem në një moment të pavolitshëm historik – influenca e SHBA-ve në botë akoma vuan nga dëmi i politikave dhe intervenimeve unilaterale të administratës së Bush-it, ndërkohë që kriza ekonomike botërore ka vënë nën hije shtetet perëndimore duke nxjerrë në plan të parë vendet me zhvillim të hovshëm si Kina, Brazili dhe India, asnjëra nga të cilat nuk e njohin pavarësinë e Kosovës.

Aq më tepër që Kosova asnjëherë nuk ka arritur që problemin e pavarësisë së saj ta shtrojë si një problem të vetëvendosjes, duke e bërë pavarësinë e Kosovës të interpretohet në një pjesë të qarqeve diplomatike të Jugut global si një projekt perëndimor apo amerikan të ndërmarrë për ta ndëshkuar në mënyrë arrogante Serbinë.

Imazhi i kriminalizuar dhe i korruptuar i qeverisë së Hashim Thaçit dhe suitës së tij në pushtet, kombinuar me kapacitetet e ulta të politikbërjes së pavarur, gjithashtu nuk i bën gjërat më të lehta për vendin.

Numri i njohjeve ndërkombëtare të Kosovës, për vit dhe totali. *Të dhënat për vitin 2012 përfshijnë periudhën deri në muajin shkurt.

Kosova, në një mënyrë, ka provuar dhe po zbulon kufijtë e influencës amerikane dhe asaj perëndimore, fakt të cilin po e provon edhe imponimi i “fusnotës”, që është simptomë e krejt kësaj. Kosova njihet gjithsej nga 88 nga 192 shtete anëtare të OKB-së. Në vitin 2011, Kosova u njoh nga 12 shtete, kurse në vitin 2010 vetëm nga 8. Kosovën nuk e njohin shumica e shteteve të Amerikës latine, shumica e shteteve të Afrikës, shumica e shteteve të Azisë, shumica e shteteve të Lindjes së Mesme, përfshirë fuqitë regjionale të rajoneve përkatëse që (përveç Rusisë) përfshin Brazilin, Indinë, Pakistanin, Iranin, Kinën, Egjiptin dhe Afrikën e Jugut.

Përfaqësimi rajonal i shteteve që njohin pavarësinë e Kosovës, sipas grupeve joformale regjionale në OKB. Kuadrat e kuq tregojnë për përqindjet e ulët të njohjeve në regjionet përkatëse. *Grupi "të tjerët" përfshin SHBA-të dhe Kiribatin.

Paraqitja grafike e përfaqësimit të regjioneve në vendet që njohin pavarësinë e Kosovës, shprehur në përqindje (sipas të dhënave në tabelën e mësipërme).

Paradoksalisht, Kosova paraqitet në një formë si e kundërta e Palestinës – përderisa Palestina gëzon mbështetje të gjerë në OKB, ndërkohë që shpalljen unilaterale të shtetësisë së saj e kundërshtojnë në radhë të parë SHBA-të dhe disa aleatë të saj, SHBA-ja është një nga sponsorët kryesorë të shtetësisë së Kosovës ndërkohë që kauza e vendit për pavarësi gëzon fare pak mbështetje në OKB.

Si vend i vogël dhe i varfër, dhe me një qeveri të korruptuar dhe me kredibilitet të ulët ndërkombëtar, Kosovës i mbeten pak opsione për të vepruar në plan afatshkurtër për konsolidimin e pavarësisë së saj në planin ndërkombëtar. Mirëpo, në plan afatgjatë, Kosova duhet t’i rimendojë orientimet e veta strategjike.

Në njërën anë, Kosova duhet të anashkalojë pengesat e BE-së duke thelluar marrëdhëniet bilaterale me shtetet mbështetëse të Kosovës, sidomos në nivel ekonomik dhe tregtar. Në anën tjetër, Kosova duhet të synojë partnerë të rinj nëpër botë, për të shkuar përtej euro- dhe amerikano-centrizmit të ngushtë në vizionin e saj për politikën e jashtme, duke shfrytëzuar çdo levë dhe mundësi për ta konsoliduar bazën ndërkombëtare të shtetësisë së saj, me synim që Kosova sa më parë të aplikojë për anëtarësim në OKB.

Rruga për në BE, dhe rruga kundër fusnotave, kalon medoemos nëpër OKB.

Shkrimi origjinal botuar te Zëri (Prishtinë) dhe Shekulli (Tiranë)23 shkurt 2012.

Shënim: Një burim i mirë i të dhenave për njohjet e Kosovës është websajti kosovothanksyou.net.

Një Evropë pa idenë evropiane?

Përpjekja për shpëtimin e euros ka marrë një kahje të çuditshme. Ka qenë e qartë që nga fillimi se përballimi i krizës së eurozonës nuk mund të bëhej nga shtetet veç e veç. Problemi i borxheve greke (dhe atyre portugeze, irlandeze, spanjolle, italiane etj.) nuk ishte thjesht një produkt i keqmenaxhimit financiar të shteteve të veçanta. Problemi ishte vetë mënyra e dezajnimit të monedhës së përbashkët, që krijoi një union monetar evropian pa ndërtuar gjithashtu një union fiskal evropian, ndërthurur në një ekonomi politike që favorizonte shtetet me fuqi financiare si Gjermania. Por më shumë se kaq, qëndron problemi më fundamental, se projekti i bashkimit evropian nuk arriti të artikulohej përtej një projekti ekonomik dhe tregtar. Është pikërisht ky limit i projektit evropian që sot po sfidohet nga kriza e eurozonës.

Konstrukti i eurozonës, por edhe më fundamentalisht projekti që qëndron në bazë të BE-së në përgjithësi, po ballafaqohet me një sfidë qenësore që – siç e them shpesh në këto kolumne – nuk po merret fare parasysh nga debatet mbi integrimin evropian në Prishtinë, Tiranë e gjetiu në Ballkan. Sido që të jetë – politikanët e Ballkanit le të vazhdojnë të flasin për integrimin pa e ditur tashmë se me kë dhe me çfarë do të integrohen – një moment kyç i zhvillimeve ndodhi gjatë kësaj jave, me paralajmërimin se Banka Qëndrore Evropiane (BQE) do të luajë një rol më qëndror me intervenimet e veta për të stabilizuar tregun e bonove evropiane. Ky lajm gëzoi shumë komentatorë dhe analistë që tani e sa kohë japin argumente për nevojën e një përqëndrimi më të fuqishëm të pushteteve monetare e fiskale në institucionet e BE-së.

Të enjten që shkoi kryetari i ri i BQE-së Mario Draghi paralajmëroi mundësinë që BQE të shtojë intervenimet e saj në blerjen e bonove të shteteve në krizë, gjë që ka bërë kohë pas kohe për të ndikuar në uljen e normave të interesit dhe stabilizimin e tregjeve. Ndonëse rreth kësaj ndërhyrjeje të BQE-së vazhdon të ketë kundërshti nga Gjermania, dhe sidomos nga shefi i Bundesbankës, një tjetër propozim i ardhur nga marrëveshja e fundit Sarkozy-Merkel, është për krijimin e një të ashtuquajturi “pakti fiskal” midis shteteve të eurozonës. Ky pakt është një lloj uvertyre për një rinegocijim të traktateve që qëndrojnë në themel të BE-së dhe të eurozonës, në bazë të propozimeve që do të diskutohen javën që vjen në samitin e liderëve të BE-së që do të mbahet më 9 dhjetor.

Sipas paralajmërimeve, pakti fiskal do të shtrëngojë dhe ashpërsojë rregullat fiskale për shtetet anëtare të eurozonës. Tashmë ekzistojnë disa rregulla të përbashkëta për eurozonën, siç janë ruajtja e deficiteve buxhetore nën tre për qind dhe mbajtjen e nivelit të borxheve shtetërore nën 60 për qind të BPV-së. Mirëpo, këto rregulla shpesh janë shkelur nga qeveritë dhe këto shkelje nuk janë ndëshkuar. Gjermania është sidomos këmbëngulëse rreth ndërtimit të mekanizmave të disiplinës fiskale, sepse sipas ortodoksisë gjermane, shkak themelor i krizës së eurozonës është “papërgjegjësia” financiare e shteteve të periferisë (duke harruar se edhe vetë Gjermania, në më shumë se një rast, me politikat e veta fiskale ka shkelur rregullat e unionit monetar).

Pakti i ri synon, të paktën sipas versionit gjerman, ashpërsimin e kontrollit fiskal nga Brukseli dhe krijimin e mekanizmave ndëshkues nëse shtetet anëtare të eurozonës nuk i përmbahen kritereve të përbashkëta fiskale. Ndonëse një koordinim fiskal duket me vend dhe i nevojshëm, ky lloj pakti do të vuajë sërish nga një sërë problemesh.

Një problem tepër themelor për paktin fiskal është çështja e humbjes së sovranitetit fiskal të shteteve anëtare. Përcaktimi i politikës fiskale, siç janë buxheti publik, shkalla e tatimeve, shpenzimet publike etj., është një elementet themelore të sovranitetit të një shteti. Sipas disa paralajmërimeve, pakti i ri fiskal do t’i detyronte shtetet anëtare që para se parlamentet e tyre të miratojnë buxhetin, atë buxhet ta dorëzojnë për shqyrtim dhe aprovim në Bruksel. Apo që në momente të caktuara, siç është ballafaqimi me një krizë ekonomike, të konsultohen me Brukselin para se të ndërmarrin masa siç është ndryshimi i shkallës së tatimeve apo rritja e deficiteve.

Një analogji me Kosovën do të ishte modeli i EULEX-it. Në Kosovë, EULEX-i gëzon pushtete në fushën e ekzekutimit të ligjit dhe të gjyqësisë, dhe mbikëqyrë organet gjyqësore të Kosovës. Pakti i ri fiskal evropian do të funksiononte si një “Euro-Lex” – një prani të gjithanshme të BE-së në monitorimin, kontrollimin dhe diktimin e politikave fiskale të shteteve anëtare.

Problemi i dorëzimit të sovranitetit fiskal BE-së është i ngjashëm me problemin e dorëzimit të sovranitetit juridik në Kosovë – ky është problemi i “deficitit demokratik”. BE-ja nuk qeveriset si institucion demokratik dhe nuk është e konstituuar si e tillë. BE-ja është bashkësi shtetesh sovrane të lidhura përmes trakteve ndërshtetërore. Parlamenti evropian ka pushtete simbolike dhe nuk funksionon si një “sovran” i “popullit evropian”, një nocion i paqenë dhe i pranishëm vetëm në demagogjinë e liderëve politikë të Evropës.

Këtë problem e ka vënë re edhe filozofi Jurgen Habermas, një nga besimtarët e mëdhej të projektit evropian dhe një nga përfaqësuesit kryesorë intelektualë të asaj që mund të quhet staatsphilosophie (filozofi politike) e projektit evropian. “Në të kaluarën, ishin armiqtë, sot, janë tregjet”, thotë Habermas i cituar nga revista gjermane “Der Spiegel”. Sipas Habermas, BE-ja po shkon drejt një modeli që ai e quan “post-demokraci”, në të cilin strukturat politike të BE-së, si Komisioni Evropian, përqëndrojnë pushtete gjithnjë e më të mëdha, me fuqi gjithnjë e më të shumta për të diktuar politika kundrejt shteteve anëtare, pa patur mandat demokratik. Frika e Habermasit për mundësinë e shpartallimit të BE-së nuk është paranojë por një frikë reale. Pas presioneve ekonomike nga kriza e eurozonës, është vështirë të besohet se popujt e shteteve të BE-së do të pajtohen me dorëzimin e mëtejmë të sovranitetit fiskal, në emër të ruajtjes së monedhës së përbashkët. Ndërkaq, një projekt më i thellë demokratizues nuk mund të imponohet nga lartë. Këtë nuk e ndihmon edhe mungesa e një solidariteti të gjerë pan-evropian, i cili teknokracinë evropiane e ka shkëputur dhe ndarë plotësisht nga realitetet sociale dhe politike të kontinentit. Në fund, domethënia e Evropës duhet të jetë diçka më e madhe se tregjet dhe financat. Z. Habermas ka plotësisht të drejtë në shqetësimin e tij kur për një pjesë të madhe të problemit të sotëm evropian akuzon liderët aktualë të Evropës se nuk prihen nga asnjë ide më e madhe përveç nevojës që të të ngadhënjejnë në zgjedhje. Duke tentuar që ta shpëtojnë euron, këta mund ta harrojnë faktin se euroja është në shërbim të projektit evropian, dhe jo projekti evropian në shërbim të euros.

Kolumna javore, Koha Ditore, 4 dhjetor 2011.

S’ka qetësi në BE

Shikuar nga planeti Ballkan, BE-ja është më stabile, më e madhërishme dhe më e fuqishme se kurrë. Pritja me padurim e Raporteve të Progresit të Komisionit Evropian nga shtetet që synojnë anëtarësimin në BE, për të shikuar se a po u jepet “bekimi” për të nisur procesin e anëtarësimit në këtë kolektiv (i cili, në fakt, iu aprovua Serbisë), jep shenjë për qëndrimin pothuajse të pandryshuar entuziast ndaj BE-së nga elitat politike të Ballkanit, përfshirë asaj në Kosovë, që prej një dekade e më shumë. Ndërkaq, kur shikon nga brenda, e sheh se BE-ja është buzë shpërthimit, si në pikëpamje ekonomike ashtu dhe politike. Nga ana ekonomike, kriza e borxheve sovrane po lë pa gjumë liderët evropianë, padyshim edhe drejtuesit e bankave më të mëdha evropiane, ndërsa ka zhytur jugun e Evropës në revolta sociale dhe veriun në kriza politike. Është një realitet i çuditshëm që, në momentin që gjithë evropianët kanë dyshime të thella në projektin evropian (që dëshmojnë sondazh pas sondazhi), besimi ndaj projektit në Ballkan ndër ballkansit (dhe veçanërisht shqiptarëve) është në kulm.

Kriza më imediate e BE-së sigurisht se nuk është vetë BE-ja por Eurozona, sado që çdo çarje brenda Eurozonës lëkund shtyllën themelore të unitetit evropian. Samiti i presidentit francez Nicholas Sarkozy dhe i kancelares gjermane Angela Merkel, pas negociatave të tensionuara dhe agonizuese, përfunduan në një marrëveshje – të tretin të radhës gjatë këtij viti – që synon të adresojë krizën e borxheve sovrane. Ky problem po ndjek si një hije e zezë politikën dhe ekonominë evropiane dhe rreziku nga orteku i kolapseve financiare anëmbanë Evropës dhe globit, dukej se mund të shtyhej muaj pas muaji, por kohëve të fundit gjithnjë e më shumë dukej buzë shpërthimit nga java në javë dhe dita në ditë, aq më tepër kur zjarri që po digjte Greqinë rrezikonte të kalonte edhe në Itali. Presioni për të vepruar ka qenë i jashtëzakonshëm, që duket se ktheu momentin drejt arritjes së një marrëveshjeje – që disa kritikë po e quajnë të paplotë – për t’u ballafaquar me problemin e krizës greke dhe mundësisë së përshkallëzimit të saj.

Sipas kësaj zgjidhjeje, liderët evropianë u dakorduan që të ngrisin kapacitetin e Mjetit  për Stabilitet Financiar Evropian (EFSF) nga 400 miliardë në një bilion euro, të përgjysmojnë borxhin e Greqisë përmes presionit që një pjese të humbjes ta përballojë sektori bankar, si dhe të hartojnë një plan për rikapitalizimin e bankave evropiane që janë në rrezik. Kjo masë duket se nxiti optimizmin tek tregjet e kapitalit në Evropë dhe SHBA, që reaguan pozitivisht ndaj lajmit për marrëveshjen e re Merkel-Sarkozy, e që u përshëndet edhe nga presidenti amerikan Barack Obama. Një rezultat pozitiv i dalur nga procesi është fakti që shtetet më të fuqishme të Eurozonës më në fund u pajtuan me faktin se shkalla e rritjes së borxheve e shtetit grek është aq e lartë sa që është e pamundur që ai borxh të shlyhet. Në fakt, sipas disa parashikimeve, pavarësisht ndihmës nga BE-ja dhe shkurtimeve masive të shpenzimeve të brendshme, borxhi grek do të arrinte në mbi 200 për qind të BPV-së së vendit brenda tre vitesh. Sipas marrëveshjes aktuale, borxhi i Greqisë do të përgjysmohet, kjo me participimin e “vullnetshëm” të bankave nga të cilat kërkohet absorbimi i një pjese të humbjeve dhe të cilat në realitet aktualisht kërkojnë nga Greqia pagesa në shuma të pamundura për t’u përballuar nga ky vend. Në fakt, frika e bankave ka qenë gjithmonë mundësia e humbjes së likuiditetit të shtetit grek (me një fjalë, pamundësisë për të paguar), pasi që në kushtet aktuale përfitimi i tyre nga borxhi grek është enorm. Siç thotë një shprehje, bankat janë sikur ai personi që ta huazon çadrën kur është koha me diell, por që e kërkon që t’ia kthesh kur bie shi. Ky është pak a shumë raporti i Greqisë me investitorët që mbajnë bonot e saj.

Duhet theksuar se pyetja në tërë këtë lojë nervash nuk është niveli i borxheve të shteteve të veçanta, por tek “besimi” i tregjeve financiare ku blihen dhe shkëmbehen bonot, dhe që rrjedhimisht kanë mundësinë të përcaktojnë normat e interesit të kërkuara për bonot e shteteve të veçanta, të përcaktuara në bazë të rejtingut kreditor të secilit shtet. Për këtë ekziston një fakt shumë domethënës. Ndonëse shpesh përmendet fakti se borxhi aktual i Greqisë është mbi 180 për qind të BPV-së, të dhënat e përpiluara nga rrjeti CNBC tregojnë se në fakt, shkalla e borxheve e shteteve veriore evropiane është shumë herë më e lartë se ajo e Greqisë. Listën e borxhlinjëve më të mëdhej – gjithmonë në raport me BPV-në e tyre – e kryesojnë vendet si Britania e Madhe dhe Zvicra (mbi 400 për qind të BPV-së), Holanda (mbi 370 për qind), Belgjika (335 për qind), Danimarka (310 për qind), Suedia (280 për qind), Finlanda (270 për qind), Austria (260 për qind), Norvegjia dhe Franca (250 për qind). Madje edhe borxhi aktual i Gjermanisë, rreth 185 për qind të BPV-së së saj, është po aq sa ai i Greqisë dhe ai i Spanjës, dhe më i lartë se borxhi i Italisë, që shpesh përmendet si rrezik (që është rreth 146 për qind të BPV-së italiane). Këtu dhe qëndron hipokrizia e shteteve veriore evropiane, që tash e sa muaj i mbajnë leksione shteteve të jugut se qenkan të papërgjegjshme me financat dhe shpenzimet publike. Në një rast, në kohën kur Greqisë po i bëheshin presione të mëdha për shkurtime të rënda buxheti, ministrja austriake e Financave e arsyetonte këtë duke folur në terma pothuajse raciste për “dorëshlirësinë” e grekëve, karshi prudencës, disiplinës dhe kujdesit financiar të shteteve të veriut, duke u thirrur në stereotipet e vjetra për evropianët veriorë si të disiplinuar, kursimtarë dhe racionalë me paratë e veta dhe ata të jugut si shpenzues të verbër që nuk mendojnë për të nesërmen. Ndërkaq, këto të dhëna dëshmojnë se trendi i rritjes së borxheve të shteteve evropiane nuk kishte asgjë të bënte me stereotipet e tilla kulturore, por se ishte një trend mbarë-evropian (dhe pjesë, padyshim, e trendit të financiarizimit neoliberal të ekonomive evropiane që është në themel të krizës aktuale), e aspak pjesë e dorëshlirësisë dhe irracionalitetit të evropianëve jugorë (dhe sidomos të grekëve ballkanas), kur shihet fare qartë se borxhet e shteteve të veriut të Evropës janë nga dy e trefish më të mëdha se sa ai i Greqisë, kur ato borxhe vlerësohen në përpjestim me vëllimin e ekonomisë së vendit përkatës.

Pse atëherë po dënohet Greqia? Meqenëse normat e paguara nga shtetet evropiane për borxhet e tyre nuk përcaktohen nga vetë ato, por nga tregjet financiare (dhe në radhe të parë sipas rejtingut kreditor të vlerësuar nga agjensionet si Standard and Poor’s dhe Moody’s), shtetet ngelin përfundimisht nën mëshirën e tyre. P.sh., një “bund” 10-vjeçar (bono e thesarit gjerman) aktualisht shitet në normën 2,17 për qind, që do të thotë se shteti gjerman blen kredi nga tregjet financiare me një normë jashtëzakonisht të ulët. Ndërkaq, një bono greke 10-vjeçare aktualisht shitet në normën 21,5 për qind, që domethënë se për të huazuar 100 euro, Gjermanisë i kushton 2 euro kurse Greqisë 21 euro. Masat e fundit të ndërmarra në samitin Merkel-Sarkozy nuk kanë të bëjnë me adresimin e borxheve evropiane në përgjithësi, por me krijimin e instrumenteve financiare evropiane që zbusin frikën e tregjeve financiare për rrezikun që paraqesin shtetet si Greqia dhe Italia, duke i siguruar tregjet se në rast të çdo dështimi financiar dhe devalvimi të mëtejmë të bonove, EFSF do të shërbejë si një lloj superthesari evropian që garanton thesaret e shteteve të veçanta.

Pyetja është nëse tregjet do të binden nga këto masa. Ngritja e kapacitetit të EFSF-së tashmë nuk ka të bëjë me Greqinë aq sa me Italinë dhe për financimin e saj BE-ja do të kërkojë mbështetje edhe nga Kina dhe shtetet tjera në zhvillim, që aktualisht gëzojnë rezerva të mëdha dollarësh. Mirëpo, pas një entuziazmi të shkurtër, se Italia vazhdon të paraqesë rrezik u tregua edhe në ankandin e së premtës së bonove italiane, në të cilën norma e bonove italiane u rrit në 4,93 për qind – shkalla më e lartë në dhjetë vitet e fundit. Kjo domethënë se rreziku i përhapjes së zjarrit nga kriza e borxheve sovrane nuk është zhdukur as pas masave të fundit, dhe se gjërat në BE nuk do të vazhdojnë të jenë të qeta për një kohë të shumë të gjatë.

Kolumna javore, Koha Ditore, 30 tetor 2011.

Lufta e re për Ballkanin

Kriza globale financiare e vitit 2008 vuri në lëvizje ndryshime gjeopolitike që, sipas parashikimit të shumë vëzhguesve, do të shkojnë duke u thelluar dhe intensifikuar në vitet që do të vijnë. Në këto ndryshime nuk po luan rol vetëm ndikimi i shtuar kinez në Azinë juglindore dhe si garant i stabilitetit të ekonomisë globale në përgjithësi, por edhe shprehjet e ndikimit të fuqive të reja regjionale si India, Brazili, Rusia dhe Turqia. Këto dy të fundit po i ndjejmë veçanërisht në Ballkan, i cili duket se po shndërrohen në një arenë të re ndikimi politik dhe ekonomik të këtyre dy shteteve dhe Gjermanisë, sidomos me rolin gjithnjë e më të zbehur të SHBA-ve në këtë regjion.

SHBA-të tradicionalisht nuk kanë pasë interes të veçantë në Ballkan, veçanërisht nëse e krahasojmë këtë me rolin dhe ndikimin historik të SHBA-ve në regjionet si Lindja e Mesme, Amerika latine apo Azia juglindore. Edhe gjatë viteve 1990, kur Ballkani u kaplua nga luftërat e përgjakshme dhe spastrimet etnike, SHBA-të hezituan të ndërhyjnë deri vonë, duke preferuar që me problemet e Ballkanit të merren evropianët. Ishte vetëm dështimi i vazhdueshëm evropian që t’i ndalë konfliktet, veçanërisht atë në Bosnjë, që bëri që SHBA-ja të marrë përsipër përmbylljen e konfliktit në Bosnjë dhe udhëheqjen e ndërhyrjes së NATO-s në Kosovë.

Që nga kjo periudhë SHBA-të kanë synuar një tërheqje graduale ushtarake dhe diplomatike nga Ballkani. Pas vitit 2001, kur presidenti Bush shpalli të ashtuquajturën “luftë kundër terrorizmit”, dhe nisi luftërat në Afganistan dhe Irak, interesi strategjik amerikan në Ballkan pak a shumë kishte marrë fund dhe regjioni iu la nën menaxhim BE-së. Po kështu, interesi i firmave amerikane në Ballkan ishte dhe mbetët i vogël, në krahasim sidomos me vendet e Azisë juglindore dhe Indisë ku ato kanë çuar pjesën më të madhe të investimeve të tyre të jashtme, apo në Lindje të Mesme ku vazhdon interesimi për burimet e naftës. Interesi politik dhe ai ekonomik nganjëherë ecën paralelisht, nganjëherë jo. Përderisa interesi politik i SHBA-ve në Ballkan ka shkuar drejt tërheqjes, interesi i akterëve ekonomik amerikan në Ballkan ka qenë gjithmonë i vogël, gjë që shihet edhe nga niveli relativisht i ulët i investimeve dhe eksporteve të firmave amerikane në Ballkan. Kjo ka ndodhur përkundër programeve të shtetit amerikan, siç është dhënia e granancave për investime nga Banka amerikane (shtetërore) e Eksport-Importeve, që kanë synuar nxitjen e investimeve amerikane në regjion.

Humbja e interesit amerikan në Ballkan vetëm se do të intensifikohet me rënien e ndikimit amerikan në botë si pasojë e krizës ekonomike. Sistemi botëror efektivisht ka hyrë në procesin që para disa viteve sociologu Giovanni Arrighi e kishte quajtur “bifurkim” – një ndarje midis fuqisë botërore ushtarake që mbetet e përqëndruar në SHBA, dhe fuqisë financiare që tani po zhvendoset kryesisht në Azinë juglindore. Një proces i tillë vetëm sa është intensifikuar gjatë krizës së katër viteve të fundit, gjatë së cilave ekonomitë e vendeve në zhvillim kanë vazhduar të rriten përdërisa ekonomia amerikane dhe ajo evropiane lënguan dhe vazhdojnë të lëngojnë nga probleme të thella strukturore.

Kjo situatë i ka kontribuar energjisë dhe hapësirës së re që shtetet në zhvillim, sidomos fuqitë regjionale, kanë gjetë për të shtrirë apo përforcuar më tej influencën në rrethinat e tyre gjeografike. Ballkani duket se po bëhet pre e një konkurrence të tillë të re regjionale, si pasojë jo vetëm e tërheqjes së interesimit amerikan, por edhe e mundësive të reja që këto shtete të përdorin fuqitë e tyre të reja për të shtrirë ndikimin në këtë zonë. Është e dukshme se në sistemin botëror kapitalist, fuqia financiare po bëhet gjithnjë e më përcaktuese e prestigjit dhe ndikimit të një shteti se sa fuqia ushtarake.

Sot, përpjekja kryesore gjeopolitike për Ballkanin po bëhet nga Gjermania, e cila synon që shtetet e Ballkanit t’i fusë apo mbajë në sferën evropiane të ndikimit, veçanërisht përmes përfshirjes së tyre në BE. Ky rol i Gjermanisë mundësohet sot nga fuqia financiare e këtij vendi, e cila po e mban në jetë euron përkundër krizës së thellë fiskale që ka përfshirë periferinë e Eurozonës. Turneu i kancelarës gjermane Angela Merkel dhe sidomos vizita e saj në Serbi, ishte pjesërisht përçim i mesazhit për vendet e e të ashtuquajturit Ballkan perëndimor që të disiplinohen në përpjekjet e tyre për anëtarësim në BE, por në anën tjetër një mesazh i qartë se Ballkani (dhe sidomos Serbia), është pjesë e sferës së interesit gjerman. Ndikimi gjerman realizohet si drejtpërdrejtë (përmes ndihmave ekonomike direkte), ashtu edhe tërthorazi, përmes investimeve të firmave gjermane që prej kohësh synojnë ta shtrijnë ndikimin e tyre në Evropën qëndrore. Instrumenti kryesor politik gjerman është BE-ja, meqë pikëpamja gjermane ka qenë gjithmonë se BE-ja përbën një arkitekturë politike, ekonomike dhe të sigurisë që është e favorshme për interesat afatgjata gjermane.

Rivali i Gjermanisë në këtë proces është padyshim Rusia. Rusia jo vetëm që ka synuar prej kohësh rolin e “protektorit” ndërkombëtar të Serbisë, por ka synuar të avancojë në Serbi interesat ekonomike, sidomos ato në fushën energjisë, strategji kjo që i ka mundësuar prej kohësh Rusisë që të mbaj nën kthetrat e saj politike republikat ish-sovjetike. Ngjashëm, përpjekja ruse për ringjalljen e projektit sovjetik nga vitet 1980 për ndërtimin e një elektrane bërthamore 2000 megavatëshe në Bullgari ka krijuar një konflikt të thellë politik midis Moskës dhe Sofjës, por është shenjë e përpjekjeve ruse për të ruajtur interesat dhe ndikimin edhe në një vend anëtar të BE-së si Bullgaria. “Lufta” për Serbinë duket se nuk qe e suksesshme, meqë Gjermania në vitet e fundit arriti të shndërrohet në partnerin kryesor tregtar të Serbisë dhe një nga investitorët më të mëdhëj në ekonominë e Serbisë. Rusia megjithatë nuk ka heqë dorë nga tendenca për të shtrirë ndikimin në Ballkan, çka dëshmon edhe nisma e re ruse për “luftën kundër trafikimit të drogës” që Rusia nënshkroi më Serbinë dhe Maqedoninë, ndërsa propozon ta nënshkruaj edhe me Malin e Zi dhe Shqipërinë, për të parandaluar qarkullimin e heroinës afgane që, sipas autoriteteve ruse, arrin në Evropë përmes Kosovës.

Fuqia tjetër regjionale që po synon të zgjerojë ndikimin në Ballkan është Turqia. Koncepti i ministrit të Jashtëm turk Ahmet Davutoglu për të ashtuquajturin “neo-otomanizëm” dhe shtrirje të ndikimit turk në zonat e ish-perandorisë është tashmë i njohur për shumë kosovarë. Paradoksalisht, përderisa rivaliteti gjermano-rus lidhet kryesisht me Serbinë (si vend me rëndësi strategjike për Ballkanin), Turqia ka gjetë aleatin kryesor te Kosova. (Shqipëria është tepër shumë nën sferën e ndikimit italian që të krijojë lidhje të ngushta politike dhe ekonomike me Turqinë.) Për arsye të ndryshme politike dhe historike, Turqia ka pak shansa që të krijojë ndonjë ndikim në Serbi, megjithëse realitetet ekonomike të botës së sotme nuk lënë asnjë mundësi për t’u përjashtuar a priori. Por një situatë e tillë po e krijon një situatë të pafavorshme, sidomos për Kosovën.

Serbia është në avantazh pikërisht sepse është jashtë BE-së. Ajo është gjithashtu në avantazh sepse mbetët shtet strategjik në regjion, si në kuptimin ushtarak, ashtu dhe politik dhe ekonomik. Kjo e bën Serbinë të rëndësishme, dhe po aq sa Serbia mund t’i nënshtrohet presionit gjerman, ajo po aq mund t’i kundërvihet këtij presioni përmes shfrytëzimit të interesave ruse. Faktori që është vendimtar në këtë moment është që elita aktuale politike në Serbi megjithatë sheh të ardhmen e Serbisë në BE, dhe do ta shihte si çmim tepër të lartë heqjen dorë nga anëtarësimi në BE për ndonjë afrim të ri me Rusinë.

Kosova gjendet në një situatë tjetër. Interesi evropian, në formën e ICO-së, EULEX-it dhe mekanizmave të tjerë multilateral, nuk është përkthyer asnjëherë në një interes të veçantë ekonomik dhe politik. Shtetet evropiane janë kryesisht të interesuara që Kosova të mos degjenerojë, duke u shndërruar në vatër të krimit transnacional, terrorizmit, korrupsionit dhe emigracionit. Edhe përfshirja eventuale e Kosovës në BE shihet dhe justifikohet pothuajse krejtësisht në këta terma. Thirrja ruse për organizim të policive ballkanike kundër tregtimit të heroinës përmes Kosovës në Evropë (duke përjashtuar nga kjo marrëveshje vetë autoritetet e Kosovës) mund të jetë pjesë e përpjekjeve për një përafrim me BE-në duke prekur një pikë të ndjeshme të sigurisë evropiane – tek e fundit, pse i dhemb Rusisë për heroinën që po tregtohet në Evropë? Në këtë rrafsh, në kontekstin e një BE-je të dobët dhe një Rusie që synon shtrirje të ndikimit në rajon, forcimi i lidhjeve politike me Turqinë dhe thirrja ritualistike në miqësinë me SHBA-të, që tashmë ka marrë përmasa më shumë simbolike se sa reale (përjashtuar këtu ndikimin personal të ambasadorit Christopher Dell tek qeveria aktuale), në dëm të përafrimit sidomos me interesat gjermane, mund të jetë i rrezikshëm dhe i dëmshëm për interesat afatgjata të Kosovës. Në këtë ristrukturim multipolar të globit, çelësi për Kosovën është jo që të anojë nga njëra apo tjetra fuqi, por që të përfitojë nga rivalitetet e tyre. Kjo ka qenë historikisht gjithmonë formula shpëtimtare e shteteve të vogla.

Kolumna javore, Koha Ditore, 4 shtator 2011

Shansat zhvillimore në kohën e krizës globale

Krizat janë momente të dhimbshme dhe agonizuese, në veçanti për klasat popullore që goditën më së keqi nga ato. Mirëpo ato janë gjithashtu shansa për ristrukturime dhe riorientime institucionale dhe ekonomike që i hapin rrugë një cikli të ri zhvillimor dhe ekspansional ekonomik. Kur krizat janë botërore, ato krijojnë shansa në veçanti për shtetet në zhvillim.

Së pari duhet sqaruar disa çështje që lidhen me zhvillimin si koncept. Politika jonë dhe diskursi ynë profesional dhe publik përgjithësisht, kur flet për zhvillimin, e përdorë atë në terma të vjetëruar dhe diskredituar, si në pikëpamje historike, ashtu dhe teorike. “Zhvillimi” në formën që përdorët tek ne, nënkupton ndjekjen e një kahjeje zhvillimore që pak a shumë e kanë ndjekur vendet që tani janë “të zhvilluara” (në radhë të parë, Evropa perëndmore dhe Amerika Veriore). Modeli i vjetër zhvillimor u promovua, sidomos gjatë viteve 1950, nga ajo që njihej si “teoria e modernizimit”, që zhvillimin e shihte si një proces të shkallë-për-shkallëshëm, të cilat duhet t’i kalojë çdo shoqëri (e kuptuar si shoqëri nacionale). Në një formë, ajo idealizonte një trajektore të veçantë historike zhvillimore – në radhë të parë historinë të Britanisë së Madhe – duke identifikuar “stadet” që duhet t’i kalojë një shoqëri në mënyrë që ta arrijë “zhvillimin”. Një mendim i ngjashëm ishte adaptuar edhe në shtetet socialiste. Projekti zhvillimor ekonomik i socializmit bazohej në idenë e industrializimit të shpejtë, përmes të cilit shtetet socialiste do ta zinin hapin me shtetet e zhvilluara kapitaliste. Duke kaluar shpejt nëpër hapa zhvillimorë, shtetet socialiste, mendonin ideologët e kohës, do të arrinin dhe dikur edhe kapërcenin nivelin ekonomik të shteteve kapitaliste. (Ironia e gjithë kësaj është, natyrisht, se aspiratat e ekonomive socialiste ishin të përcaktuara nga ato kapitaliste. Nuk është çudi pse popullatat e vendeve socialiste kaluan në revoltë kur socializmi përfundimisht dështoi që ta arrinte këtë cak.).

Në të vërtetë, studimet kritike kanë treguar se ky koncept për zhvillimin është iluziv. Së pari, shtetet e zhvilluara nuk kanë arritur aty ku janë në saje vetëm të fuqive të brendshme, por duke përfituar nga ekonomia botërore, e arritur përmes pushtimeve. Suksesi i zhvillimit historik britanik është i pandashëm nga roli i këtij shteti si fuqi koloniale që nxirrte përfitime nga kolonitë e veta. Rrjedhimisht, shpjegimi për “nënzhvillimin” e ish-vendeve koloniale është i pandashëm nga periudha e eksploatimit të tyre kolonial. Kjo domethënë se si zhvillimi, ashtu dhe nënzhvillimi është kushtëzuar nga ekonomia botërore, dhe nuk ka qenë vetëm proces i zhvillimit të brendshëm (ose nacional).

Së dyti, studimet kanë treguar se hierarkitë e ekonomisë botërore, marrë për bazë shpërndarjen e pasurisë botërore, janë relativisht stabile. Sipas teorisë së sistemit botëror, kjo hierarki është e ndarë në tri zona polare: qendrën, periferinë dhe gjysëmpëriferinë. Gjatë shekullit XX, hierarkia e këtyre shteteve pothuajse nuk ka ndryshuar – me përjashtime të vogla të shteteve që arriten në kalojnë nga gjysëmperiferia në qendër (si Italia, Japonia dhe Korea Jugore).

Së treti. shtetet e pa- ose nënzhvilluara që kanë treguar suksesin më të madh zhvillimor, janë pikërisht ato shtete që kanë arritur që ekonomitë e tyre t’i kyçin në rrjetet e ekonomisë globale, duke dalur nga ato si neto përfitues. Shtetet e Azisë juglindore janë shembull i kësaj. Në qoftë se zhvillimi ka qenë “nacional”, ai gjithmonë ka qenë i orientuar kah sigurimi i përfitimeve nga ekonomia botërore.

Një zbulim i rëndësishëm i perspektives së sistemit botëror është se gjysëmperiferia, që pavarësisht se përfshin shtete nga më të ndryshmet, është pothuajse gjithmonë zona më dinamike e globit, si në pikëpamje ekonomike ashtu dhe politike. P.sh., tranzicionet në demokraci ishin fenomen i përqëndruar gati krejtësisht në gjysëmperiferi, që nga Evropa jugore në vitet 1970 deri te Amerika Latine dhe Evropa lindore në vitet 1980 dhe 1990. Ky fakt vërtetohet sërish sot. Në perudhën e krizës globale ekonomike, përfituesit më të mëdhej po paraqiten shtetet e mëdha të gjysëmperiferisë, duke filluar nga Kina, por duke përfshirë Indinë, Brazilin dhe Rusinë, që po përfitojnë nga rritja e cikleve investuese, suficitet e krijuara nga eksportet dhe zgjerimi i shpejt i bazës konsumatore përmes nxjerrjes së masave nga varfëria (sidomos në Kinë dhe Indi).

Joseph Schumpeter, 1940

Ku gjendet ekonomia botërore sot? Sipas neo-Schumpeterianëve, ekonomistëve të frymëzuar nga puna e ekonomistit të njohur Joseph Schumpeter, kriza e sotme botërore paraqet një moment ristrukturimi ekonomik dhe institucional, i nxitur në radhë të parë nga revolucioni i teknologjive informative dhe komunikuese, globalizimit dhe kalimit nga sistemet hierarkike në sisteme të rrjetizuara dhe të decentralizuara të kontrollit, organizimit dhe prodhimit. Ky domethënë gjithashtu edhe vlerësim i ri i kapitalit njerëzor, dhe i punës “jomateriale” dhe profesioneve kreative. Sipas neo-Schumpeterianëve si Carlota Perez, bota po përjeton një krizë ciklike që është karakteristikë e periudhave të transformimeve të tilla të “paradigmës tekno-ekonomike” siç e quan ajo. Këto janë periudha të “shkatërrimit kreativ” siç i quante Schumpeter, të paraprira dhe të shoqëruara me kriza financiare dhe rialokim të investimeve drejt qarqeve të reja të prodhimit dhe akumulimit. Këto pasohen me periudha të “ndërtimit kreativ” të formave dhe proceseve të reja organizative dhe institucionale ekonomike, që i hapin rrugë një “kohe të artë” të re të akumulimit dhe të ekspansionit ekonomik. Një pikëpamje tjetër, ajo e Giovanni Arrighit, shton se periudha të tilla shoqërohen edhe me ndryshime në pozitat e qendrës hegjemonike të sistemit botëror. Rritja e shpejtë ekonomike e Kinës dhe dobësimi relativ i ekonomisë amerikane (dhe sidomos vartësia e saj financiare) mund të jetë shenjë për një transformim të këtij lloji. Roli hegjemonik ekonomik dhe gjeopolitik amerikan në sistemin botëror mund të jetë në rënie, por kjo nuk domethënë se ai nuk do të vazhdojë të jetë dominant.

Ajo që është fundamentale, sipas Perez, është se kriza financiare i ka dhënë fund mitit të “tregut të lirë” si një formulë magjike zhvillimore. Problemi nuk është tek ekzistenca e tregjeve dhe nismës private si të tilla, por e qëndrimit laissez-faire ndaj zhvillimeve ekonomike dhe tërheqjen nga angazhimet sociale, që është kërkuar nga shtetet në periudhën e neoliberalizmit. Mirëpo, një realitet i tillë mund të jetë i vlefshëm vetëm për qendrën e ekonomisë botërore, dhe sidomos në SHBA, ku neoliberalizmi kori suksesin më të madh. Në vendet e gjysëmperiferisë shteti asnjëherë nuk është tërhequr komplet nga ekonomia. Në fakt, pikërisht në ato shtete ku pati intervenim, planifikim dhe koordinim shtetëror të ekonomisë, përfshirë të kapitalit të jashtëm, projektet zhvillimore paten suksesin më të madh. Kina është shembulli më i fundit dhe më eklatant i kësaj, por ka edhe shumë të tjerë. Shembulli i Sllovenisë është më i afërt për rrethinën tonë.

Sipas Perez, momenti i ri i transformimeve strukturore dhe institucionale kërkon inovacione edhe në rrafshin e intervenimeve shtetërore. Kjo është sidomos e domosdoshme duke marrë parasysh paqëndrueshmërinë ekologjike dhe shoqërore të paradigmës së vjetër ekonomike. Modeli i vjetër ekonomik bazohej në ekzistencën e burimeve të vazhdueshme të energjisë nga fosilet (naftës), rezervat e së cilës mund të arrijnë fundin sidomos me rritjen e kërkesës globale. Ai gjithashtu po lë pasoja serioze në mjedis, sidomos përmes ndikimit në ndryshimet klimatike. Duhet përmendur, sidomos, se globalizimi neoliberal ka gjeneruar edhe presione sociale, përmes përqëndrimit të pasurisë në klasat e larta kapitaliste dhe menaxheriale dhe duke e gërryer bazën e “paktit të pasluftës” e cila u mbështet në rishpërndarjen e pasurisë dhe fuqizimin ekonomik të klasave të mesme dhe popullore në shoqëritë e qendrës. Dimension tjetër i dinamikës globalizuese të epokës që (pandehet se) po përfundon, është padyshim edhe lindja e diasporave të reja dhe ngritja e të ashtuquajturave probleme të “identiteteve kulturore”. “Problemi” islamik i Evropës është një shembull i tillë, i shfrytëzuar nga lëvizjet e djathta dhe e shfaqur në formë ekstreme me rastin e ekstremistit vrasës Anders Brevik dhe manifestit të tij për “rrezikun islamik” në Evropë. Këto janë probleme politike që do të vazhdojnë, por që janë shenjë e akomodimeve dhe zgjidhjeve të reja që po kërkohen.

Sido që të jetë, sfida kryesore – si dhe shansa – për kapjen e një vale të re zhvillimore mbështetur në një paradigmë të re qëndron mu në gjysëmperiferi. Ballkani, si një zonë jo krejt e varfër, por relativisht mbrapa standardeve evropiane të pasurisë, bie pikërisht brenda kësaj zone. Shtetet e Ballkanit kanë pasë rezultate të përziera në ristrukturimin e tyre ekonomik gjatë dekadës së fundit, dhe nuk mund të thuhet se kanë ndjekur një model të njëjtë. Ballkani është larg së arrituri dinamizmin dhe ekspanzionin e madh ekonomik të vendeve të Azisë juglindore, dhe përshtatja ndaj paradigmave të reja zhvillimore ka ecur me hapa të ndryshëm. Sido që të jetë, është e qartë se, nëse kriza aktuale përfundon me hapjen e një momenti të ri zhvillimor për globin, ky shans do të kapet dhe shfrytëzohet maksimalisht nga ato shtete që janë në pozitë që t’i përshtaten paradigmës së re tekno-ekonomike, por në forma gjithashtu që gjenerojnë zhvillim të gjithmbarshëm dhe të nivelizuar, kundrejt sistemeve ekonomike nga të cilat përfitimi më i madh përfundon në xhepat e elitave financiare dhe – në Ballkanin e korruptuar – edhe atyre politike.

Kolumna javore, Koha Ditore, 21 gusht 2011.

Kush sundon në veri?

Sulmi i bandave serbe mbi pikën kufitare në Jarinjë ngrit disa pyetje të vështira në të cilët ata që kanë marrë mandat për paqeruajtjen dhe vendosjen e sundimit të ligjit në Kosovë, duhet të përgjigjen.

Së pari duhet përmirësuar një interpretim paksa simplifikues që është dhënë mbi zhvillimet e fundit, dhe sidomos sulmit të organizuar të një turme të armatosur mbi pikat kufitare në veri të Kosovës. Është pohuar si nga kryeministri i Kosovës, ashtu dhe nga opozita, se sulmi mbi pikat kufitare ishte orkestruar nga Beogradi. Kësaj bindjeje në opinionin publik i shtoi një medium kosovar, i cili ndonëse nuk kishte asnjë gazetar në terren, në natën e sulmit, botoi lajmin se grupi që po sulmonte pikën kufitare në Jarninjë po udhëhiqej nga Borko Stefanoviqi. Është shumë më probabile dhe e besueshme, se në të vërtëtë Beogradi zyrtar nuk qëndron mbrapa sulmit dhe nuk dëshiroi fare një eskalim të tillë të situatës. Kjo u dëshmua jo vetëm nga deklarata e menjëhershme e presidentit serb Boris Tadiq, në mbrëmjen e 27 korrikut, që dënonte sulmin (duke i quajtur “bandë kriminale” ata që po kryenin sulmin), por edhe nga hutia, indinjata dhe paniku që kaploi negociatorët serb në terren, Stefanoviqin dhe ministrin e Serbisë për Kosovë Goran Bogdanoviq, kur situara eskaloi pas sulmit të turmës kundër pikës kufitare në Jarninjë, derisa këta të fundit ishin në përpjekje për ta bindur komandantin e KFOR-it që të pajtohej me kërkesën e Beogradit që gjendja në kufijtë veriorë të Kosovës të kthehej në gjendjen para ndërhyrjes së forcave të ROSU. Djegia e pikës kufitare ishte drejtpërsëdrejti në kundërshtim me këtë synim politik të Beogradit, andaj – pavarësisht mendësisë ballkanike që çdo ngjarje kërkon ta shpjegojë si rezultat i ndonjë konspiracioni të dirigjuar nga lartë – organizimi i sulmit nga Beogradi do të ishte plotësisht irracional dhe në shpërputhje me qëllimet e Beogradit për kthimin e regjimit të vjetër në pikat kufitare. Tani, marrja e kontrollit të sigurisë në pikat kufitare nga KFOR-i dhe militarizimi efektiv i tyre e ka bërë edhe më të largët këtë qëllim.

Ky fakt është i rëndësishëm për dy arsye, dhe është i tillë sepse lidhet drejtpërdrejtë me kapacitetin e Beogradit për ta ruajtur status quo-n që mbretëroi në veriun e Kosovës që nga shpallja e pavarësisë së Kosovës më 2008. Kjo status quo përfshinte “kompromisin” e arritur që nga atëherë që pikat kufitare të veriut të kontrollohen nga EULEX-i në bashkëpunim me pjesëtarët serbë të SHPK-së, situatë që zgjati deri në ditën kur Qeveria e Kosovës vendosi që pikat kufitare të veriut t’i marrë nën kontroll të vetin. Serbisë i ka konvenuar mbajtja e regjimit të vjetër, sepse pikërisht kjo gjendje i ka dhënë mundësinë Beogradit që ta problematizojë statusin e veriut në arenën ndërkombëtare, duke pretenduar se, në raport me Serbinë, kufiri kosovar është vetëm kufi administrativ, që qeverisët nga forcat ndërkombëtare në përputhje me Rezolutën 1244 të OKB-së, përderisa komunat e veriut të Kosovës qeverisën nga strukturat paralele që janë luajale ndaj qeverisë së Beogradit. Pikërisht për këtë arsye Serbisë nuk i ka konvenuar dalja e situatës nga kontrolli në veri, siç ndodhi më 27 korrik. Nuk është pa arsye që Beogradi me urgjencë kishte dërguar në veri Stefanoviqin dhe Bogdanoviqin për ta qetësuar masën e serbëve të revoltuar, dhe pse kërkesa e vetme e përfaqësuesve të Beogradit në të cilin ngulnin këmbë, ishte dhe vazhdon të jetë kthimi i regjimit kufitar në gjendjen para ndërhyrjes aty të forcave të ROSU.

Fakti i parë lidhet me kontrollin e Beogradit në terren. Është e qartë tashmë se në veri ekzistojnë grupe dhe organizata ekstremiste (që mund të kenë lidhje me strukturat paralele), por që nuk janë nën kontroll të Beogradit. Ka spekulime, si nga Prishtina por edhe në mediat e Beogradit, se turma e organizuar që sulmoi pikën kufitare në fakt ishte organizuar nga kontrabandues të veriut, të cilët rrezikojnë të humbin mijëra e miliona euro nga ndërprerja e qarkullimit të mallrave serbe në Kosovë. Ndonëse ekziston një brengë legjitime e banorëve serbë të veriut, se ndërprerja e qarkullimit të mallrave serbe do t’i ngulfasë ata ekonomikisht (pasi që furnizimi i tyre realizohet pothuajse tërësisht nga Serbia), kjo nuk shpjegon dhunën e turmës që ishte, siç shihej edhe nga xhirimet, jo shprehje e një revolte spontane, por e organizuar, e armatosur dhe e përgatitur për shkatërrim. Se interesat e kontrabanduesve dhe strukturave kriminale të veriut qëndrojnë mbrapa sulmit do të mbetët një spekulim, por duhet përkujtuar vëllimin e qarkullimit të mallrave nga Serbia në Kosovë. Vitin e kaluar, vetëm tregtia legale me Serbinë arriti në 260 milionë euro. Nëse vetëm 10% e kësaj i mbetët si profit tregtarëve, po flasim për një shumë prej 26 milionë euro në vit. Kjo shumë është akoma më e madhe nëse kësaj i shtojmë edhe kontrabandën dhe tregtinë ilegale që realizohet gati tërësisht në veri, dhe që tani premtohej vetëm të shtohej si pasojë e zbatimit të embargos në pikat tjera kufitare me Serbinë.

Dhuna e zbatuar nga turmat serbe në natën e 27 korrikut ka krijuar një komplikim të madh për pozitën e Beogradit në raport me BE-në, me KFOR-in dhe në aftësinë e saj për ta mbajtur gjendjen nën kontroll në veri. Këtë e dëshmojnë edhe akuzat qesharake të Tadiqit, të bëra në një intervistë me mediumin beogradas B92 të premten, se Prishtina ka dorë në organizimin e sulmit në Jarinjë. Tentativa e vazhdueshme e Tadiqit për t’u distancuar nga sulmet kundër pikave kufitare janë dëshmi jo vetëm se Tadiqi nuk do që qeveria e Serbisë të asociohet me dhunën e asaj nate, por provë se politika shkurtpamëse (dhe, në thelb, destruktive) e Serbisë karshi Kosovës ka shndërruar veriun e Kosovës në një territor që në esencë nuk është i administruar nga askush – as nga Prishtina, por as nga të ashtuquajtura struktura paralele të mirëmbajtura nga Beogradi, e as nga EULEX-i. Deri më tani, atuja kryesore e Beogradit në raport me bashkësinë ndërkombëtare ka qenë se vetëm Beogradi ka ndikim në veri, se serbët e veriut janë luajalë ndaj qeverisë në Beograd, gjë që e mban atje gjendjen të qetë, dhe që i jep të drejtë Beogradit të flas në emër të serbëve të veriut. Në fakt, po shihet se neglizhenca e vazhdueshme karshi sundimit të ligjit në veri, tolerimi i grupeve ekstremiste dhe strukturave kriminale – lindja, me një fjalë, e një veriu të paintegruar as në Kosovë dhe as, realisht, në Serbi – paraqet rrezikun më të madh për sigurinë e Kosovës dhe atë të rajonit.

Kjo duhet të përkthehet në një pyetje të thjeshtë: a janë EULEX-i, KFOR-i, por edhe Policia e Kosovës, të gatshme që akoma të tolerojnë ekzistencën e grupeve ekstremiste dhe kriminale në veriun e Kosovës? Deri kur do të lejohet që veriu të mbetët një zonë gri midis ligjësisë dhe paligjësisë në të cilën lulëzon kontrabanda, kriminaliteti dhe ekstremizmi? Deri në ç’masë është BE-ja e gatshme të tolerojë një situatë të rrezikshme, në të cilën bandat kriminale mund ta destabilizojnë situatën, të sulmojnë trupa ndërkombëtare dhe të zbatojnë dhunë kundër përfaqësuesve të rendit, përfshirë vrasjen e policit të njësitit ROSU, Enver Zymberi?

Kjo është pyetja që në nivel politik duhet t’i bëhet BE-së, e cila me vite jo vetëm që toleron, por edhe shpërblen sjelljen e papërgjegjshme dhe destruktivitetin e Beogradit, dhe i cili me politikën e vet e ka konservuar gjendjen e anarkisë në veri. Beogradi mund të mos ketë dorë të vet në organizimin e dhunës, por kushtet për kriminalizimin e veriut i ka krijuar pikërisht politika e saj e mbajtjes së veriut të Kosovës në amulli politike dhe ligjore, në dëm edhe të serbëve që jetojnë atje.

Ditëve të fundit, Boris Tadiqi deklaroi se nëse Serbisë i kushtëzohet anëtarësimi në BE me Kosovën, përgjigja e Serbisë do të jetë “jo”. Ndoshta ka ardhë koha që BE-ja të kërkojë nga Tadiqi të vendos.

Kolumna javore, Koha Ditore, e diel, 31 korrik 2011

Arrestimi i Mlladiqit dhe politika serbe ndaj BE-së

Politika i ngjet marrëdhënieve intime me atë se në politikë po aq sa në marrëdhënie intime ekziston një hapësirë e madhe për mendimin konspirativ, për pabesi dhe për paranojë. Skandali seksual i para disa javshëm me tashmë ish-drejtuesin e Fondit Monetar Ndërkombëtar, Dominique Strauss-Kahn, i akuzuar nga prokuroria e New Yorkut për dhunimin e një pastruese hoteli gjatë qëndrimit të tij në këtë vend, nxiti menjëherë spekulimet se mos në të vërtetë rasti ka qenë një kurth i përgatitur nga kundërshtarët e z. Strauss-Kahn. Strauss-Kahn konsiderohej favorit në zgjedhjet e ardhshme presidenciale në Francë, si kundërkandidat socialist i presidentit aktual Nicholas Sarkozy. Mendimi konspirativ në rastin e Strauss-Kahn është se nëse Sarkozy, apo dikush i lidhur me të, ia përgatiti atij kurthen e cila i kushtoi me humbje karriere dhe dëmtim pothuaj të pariparueshëm të shansave të tij për të qenë kandidat serioz për zgjedhjet presidenciale franceze. Nuk ka ndonjë indikacion se rasti në të vërtetë ka qenë kurth, mirëpo si gjithmonë, duke marrë parasysh rrethanat, mendimi konspirativ mbi këtë rast imponohet shumë kollaj.

Një mendim i ngjashëm konspirativ të imponohet me rastin e arrestimit të gjeneralit Ratko Mlladiq nga policia serbe. A ishte rastësi që Mlladiq u kap pikërisht në ditën kur në Dauville të Francës po mbahej samiti i G8-shës? Ndonëse bisedimet në samit u dominuan nga zhvillimet në Lindje të Mesme, presidenti Sarkozy – i cili, duhet ta theksojmë, ka qenë një nga mbështetësit më të mëdhej të pavarësisë së Kosovës – e pa të udhës që në një deklaratë të rastit t’i bëjë një lëvdatë Serbisë për arrestimin e Mlladiqit. Për më tepër, Sarkozy theksoi se arrestimi i Mlladiqit e afron Serbinë edhe një hap drejt anëtarësimit në BE. Siç dihet, arrestimi dhe dorëzimi i Mlladiqit në Gjykatën e Hagës ka qenë një nga kushtet e BE-së për nisjen e procesit të anëtarësimit. Me plotësimin e këtij kushti, Serbia tani ka eliminuar një pengesë të madhe drejt anëtarësimit. Për të mos thënë se mesazhi medial e nxori presidentin e Serbisë Boris Tadiq si një hero që po bën përpjekje të jashtëzakonshme për ta shkëputur Serbinë nga e kaluara e saj si kryeprotagoniste të nxitjes së dhunës në luftërat ballkanike të viteve 1990.

Por a ishte vërtetë arrestimi i Mlladiqit një hap i kalkuluar i qeverisë serbe? Nga raportimet në terren duket se Mlladiqi vërtetë kishte kaluar vitet e fundit i fshehur dhe në izolim. Thuhet se Mlladiqi lëngon nga një sërë sëmundjesh, përfshirë edhe një sëmundje e lëkurës, që tregon se Mlladiqi vërtetë ka kaluar vitet e fundit i mbyllur dhe larg syve të publikut. Në Lazarevë, fshatin vojvodinas ku është arrestuar Mlladiqi, gazetarët tregojnë se shumë banorë nuk e kanë ditur fare se Mlladiqi është i fshehur aty. Sipas gazetarit të New York Times, disa nga banorët e Lazarevës madje besojnë se vetë arrestimi i tij në Lazarevë ishte një inskenim i orkestuar. Policia, thonë ata, e solli Mlladiqin në Lazarevë për ta krijuar përshtypjen se Mlladiqi fshehej aty. E pamundur, thonë ata, që në këtë fshat prej 3.000 banorësh, të mos e dijë askush se aty fshehet një nga të kërkuarit kryesorë për krime lufte nga Gjykata e Hagës.

Sido që të jetë, edhe nëse Mlladiqi ka kaluar vitet e fundit në izolim në një shtëpi në Lazarevë, kjo nuk do të thotë se ai nuk ka pasë një rrjet të përkrahësve që kanë mundur ta dinë vendndodhjen e tij. Sëmundjet e vuajtura nga Mlladiqi dëshmojnë se ai kishte mbikëqyrje mjekësore dhe të afërm që janë kujdesur për gjëra si strehimi, ushqimi dhe barnat. Është vështirë të besohet se policia, apo shërbimi inteligjent serb, ka qenë me vite të tëra i paaftë të depërtojë në këtë rrjet për ta mësuar vendndodhjen e Mlladiqit.

I kalkuluar politikisht apo jo, arrestimi i Mlladiqit ka krijuar efekt tepër pozitiv për Serbinë në marrëdhëniet e saj me BE-në. Në këtë kontekst përfshihen edhe bisedimet e Serbisë me Kosovën, që janë nxitur dhe po ndërmjetësohen nga BE-ja. Edhe bisedimet me Kosovën, qeveria serbe dhe presidenti Tadiq i ka shfrytëzuar mjeshtërisht për ta përmirësuar pozitën e Serbisë sidomos në raport me BE-në. Fakti i hidhur është se, si në pikëpamje strategjike, ashtu dhe politike dhe ekonomike, Serbia është vend i rëndësishëm për Perëndimin dhe shumë herë më i rëndësishëm se sa Kosova. Tash e sa vite ekziston një “luftë e ftohtë” midis shteteve perëndimore dhe Rusisë për shtrirjen e ndikimit në Serbi. Tadiqi e ka të qartë se Serbia nuk mund të ngelet jashtë BE-së nëse i tërë rajoni futet në të, prandaj atij nuk i ka konvenuar asnjëherë krijimi i një aleance të ngushtë me Rusinë duke përjashtuar BE-në dhe Perëndimin. Mirëpo, Tadiqi po e shfrytëzon konkurrencën e heshtur midis dy palëve, përfshirë edhe interesin e SHBA-ve, për ta faktorizuar Serbinë si faktor të rëndësishëm rajonal. Në këtë situatë, Beogradi ka arritur të shfrytëzojë edhe përçarjet brenda BE-së përsa i përket njohjes së pavarësisë së Kosovës, siç u pa edhe në takimin e Varshavës, ku për shkak të Kosovës, rezistencë për të ardhur në Varshavë bëri edhe Rumania, pavarësisht se në konferencë ishte i pranishëm edhe presidenti amerikan Barack Obama.

Në vitet e fundit Kosova ka shërbyer si karta kryesore e Serbisë në rolin e saj ndërkombëtar. Nga njëra anë, me Kosovën Serbia paraqitet, sidomos para Rusisë dhe disa vendeve jugo-nostalgjike ish të painkuadruara të Afrikës dhe Azisë, në rolin e viktimës së imperializmit perëndimor dhe sidomos atij amerikan, të cilit i është “grabitur” një pjesë e territorit nga një “minoritet secesionist”. Në anën tjetër, me refuzimin për njohjen e Kosovës, Serbia i shantazhon vendet e BE-së duke marrë parasysh investimin e madh të BE-së në projektin shtetndërtues në Kosovë, sidomos me misionin e EULEX-it.

Serbia e di se nuk mund ta kthejë Kosovën, ndërsa e di se gjasat për ndarje zyrtare territoriale në rrethanat aktuale nuk janë të mëdha (megjithëse opsionin për ndarje ajo do ta mbajë të hapur përherë, i cili nëse asgjë tjetër, vazhdon të problematizojë statusin ndërkombëtar të Kosovës, dhe sidomos kufijtë e saj). Në këto rrethana, politika e Serbisë është një politikë që synon anëtarësimin në BE e që njëkohësisht synon “containment” të Kosovës – shfrytëzimin e vazhdueshëm të çdo leve diplomatike për ta kontestuar shtetësinë e Kosovës, për ta bllokuar anëtarësimin e saj në organizata ndërkombëtare, për ta penguar njohjen e mëtejme të pavarësisë së saj dhe për ta izoluar Kosovën ndërkombëtarisht. Me bisedimet aktuale midis Kosovës dhe Serbisë, Serbia nuk humb asgjë, sepse Kosovën Serbia tashmë e ka humbur dhe e di që e ka të humbur, përderisa i mbetën nën ndikim vetëm veriu me disa enklava. Mirëpo në anën tjetër, Serbia fiton në imazh si një vend kooperativ me BE-në dhe një faktor stabiliteti në rajon, që përkundër mospajtimeve, megjithatë zbaton një politikë pragmatike që synon “normalizimin” e raporteve me Kosovën (pyetja është, natyrisht, normalizimin e cilës gjendje?). Arrestimi i Mlladiqit, me apo pa kalkulim, i përshtatet mirë boshtit themelor të kësaj politike afruese me BE-në. Por kjo është për shkakun se Tadiqi e di, se BE-ja është e gatshme të bëjë shumë që të mos e lëshojë Serbinë të dalë nga orbita e ndikimit perëndimor. Kjo shihet edhe nga interesat ekonomike të vendeve të BE-së në Serbinë (krahasuar, sërish, në raport me Kosovën), kur merret parasysh fakti se që nga viti 2001, investimet e jashtme në Serbi tejkalojnë shumën e 20 miliardë dollarëve, ndërsa 70% e tyre janë me origjinë nga vendet e BE-së.

Megjithëse politika dhe qëllimet e Serbisë ndaj Kosovës janë të qarta, ajo çka nuk është fare e qartë janë qëllimet dhe politika e Kosovës ndaj Serbisë. Është e vërtetë se edhe Kosova edhe Serbia synojnë anëtarësimin në BE, mirëpo vetëm njëra palë (Serbia) në z o64321qqw12këtë proces synon gjithashtu obstruksionimin e palës tjetër (Kosovës). Dhe rreziku më i madh i këtij procesi dihet – ngrohja e marrëdhënieve midis Serbisë dhe BE-së, deri te anëtarësimi i saj eventual, përderisa Kosova vazhdon rrugën e saj drejt shndërrimit në një kuazi-shtet gjithnjë më të gjymtë dhe të izoluar ndërkombëtarisht. Duket se, në situatën e sotme, me mungesën e një politike të qartë të saj karshi Serbisë dhe gatishmërinë e parezervë për t’u futë në bisedime dhe marrëveshje me Serbinë, Prishtina po i shërben për mrekulli agjendës së Beogradit.

Botuar te Koha Ditore, 29 maj 2011

Pse BE-së i duhet Ballkani

A do të kishte shkas që të ekzistonte ajo që shpesh mbiquhet “politikë e jashtme e Bashkimit Evropian” sikur të mos ekzistonte Ballkani? Vizita e kryetarit të Komisionit Evropian Jose Manuel Durao Barroso dhe komisionerit Stefan Füle në Prishtinë sërish konfirmoi përshtypjen se BE-ja, si një institucion koherent në politika dhe unitar në veprime, ekziston vetëm në raport me Ballkanin. Krizat e vazhdueshme politike në Shqipëri, jostabiliteti politik në Maqedoni, bisedimet midis Kosovës dhe Serbisë, lufta kundër korrupsionit në Kroaci dhe Mal të Zi, janë probleme që hyjnë në kuadrin e përhershëm të angazhimit të zyrtarëve të lartë BE-së. Dhe sigurisht që kategori e veçantë për politikbërjen evropiane është Kosova. Kosova është i vetmi vend në botë ku BE-ja ushtron jurisdiksion ligjor dhe ekzekutiv përmes policëve dhe prokurorëve që veprojnë në emër të saj dhe me mandat nga ajo. Eshtë shumë valide pyetja se, si një superstrukturë mbishtetërore, a ekziston BE-ja për Ballkanin, apo në të vërtetë është Ballkani ai që ekziston për BE-në. Apo që, në të vërtetë, pa Ballkanin dhe “krizat” e tij, do të eliminohej një pjesë e madhe e raison d’etre e superstrukturës politike të BE-së, e cila do t’i reduktohej në një burokraci ceremoniale pa ndonjë rol të rëndësishëm politik.

Një nevojë e veçantë për BE-në duhet të jetë Kosova, ku angazhimi institucional i BE-së është i pakrahasueshëm me asnjë vend tjetër në Evropë. Po të pyetet një qytetar i rëndomtë i vendeve anëtare të BE-së, jam i sigurt se ai nuk do ta ketë fare idenë se dikund në botë ka policë që mbartin uniformën e BE-së dhe zbatojnë “ligjin” në emër të saj (pasi që BE-ja, si institucion multilateral josovran, nuk emiton ligje të veta). Imazhi i BE-së në Ballkan dhe veçanërisht ai në Kosovë, si një institucion koherent në nivelin politik, zhbëhet shpejt kur kthen kokën kah ngjarjet brenda vetë vendeve që e përbëjnë BE-së. Përbrenda shteteve anëtare, ky institucion përballet me një krizë që po sfidon thellësisht koherencën e brendshme politike dhe ekonomike të BE-së. Boshti tradicional politik i BE-së, Gjermania dhe Franca, në momentet e krizës së madhe të borxheve sovrane, tregojnë se prioritet kanë interesat e tyre ekonomike nacionale, më shumë se sa shpëtimin kolektiv të ekonomive të Eurozonës. Britania qysh prej kohësh ka vënë në prioritet interesin e saj kombëtar karshi interesit kolektiv të BE-së, çështje kjo e konfirmuar përfundimisht në periudhën e qeverisjes nga konservatorët. Në kohën kur është në rrezik bashkimi monetar evropian dhe fati i euros, BE-ja i ngjan më shumë një guaske të zbrazur se sa një bashkimi të vërtetë ku mbizotëron interesi i përgjithshëm karshi interesave individuale.

Në të vërtetë, shikuar nga këndvështrimi i sotëm, infrastruktura politike dhe juridike e BE-së në Kosovë duket më shumë si një mbeturinë institucionale e lënë pas nga shpresat e mëdha të një pjese të elitave politike evropiane për të ardhmen e BE-së në fillimvitet 2000. Lansimi i monedhës së përbashkët, zgjerimi përmes pranimit të dhjetë anëtarëve të rinjë nga Evropa lindore, perspektiva për miratimin e Kushtetutës evropiane dhe arritjen e de facto federalizimit të bashkimit, bashkë me thellimin e politikave të bashkëpunimit dhe integrimit në fushat e gjyqësisë, imigracionit, policisë, ato të mbrojtjes dhe ato të jashtme, krijuan përshtypjen e një blloku gjithnjë në rritje e të fuqishëm i cili një herë e përgjithmonë do ta krijojë një Evropë të bashkuar në kuptimin e plotë të fjalës. Një Evropë që me energjinë e saj kolektive do të paraqitej si bllok me fuqi globale ekonomike, financiare dhe ushtarake, një alternativë politike, ekonomike e sociale ndaj boshteve ekzistuese të fuqisë ndërkombëtare, atij ekzistues në SHBA, në njërën anë, dhe atij që po sendërtohet në Azi në anën tjetër.

Sot shohim se sa iluziv dhe tejoptimist ishte ky projekt, dhe se BE-ja në të vërtetë jo vetëm që ka dështuar në përmbushjen e këtij vizioni, por është kthyer shumë më fuqishëm drejt një aranzhmani ku secili vend anëtar në plan të parë nxjerr interesin e vet kombëtar. Së pari, disfata e Kushtetutës evropiane në referendumet popullore më 2005, i dha goditje për vdekje idesë për një Evropë të federalizuar, e pasuar me kompromisin e Lisbonës që krijoi një sërë institucionesh të reja të BE-së, por nuk i mbushi ato me pushtete serioze. E dyta, anëtarët e rinjë të BE-së shpejt kuptuan se anëtarësia në BE, me gjithë adaptimet ligjore e burokratike dhe kostot ekonomike e financiare që i kërkon, dhe me nënshtrimin faktik ndaj dominancës politike e ekonomike të Berlinit, Parisit e Londrës, shpesh paraqitej më shumë si barrë se sa si përfitim. E treta, ideja e një politike koherente dhe të përbashkët të jashtme bie vazhdimisht në ujë kur janë në pyetje çështje me rëndësi globale. BE-ja nuk arriti të faktorizohet politikisht në konfliktet e Lindjes së Mesme, sidomos atij midis Izraelit dhe palestinezëve, kurse konfuzioni u shpërfaq haptazi karshi vendimit për të intervenuar në Libi, që sërish nuk ndodhi nën ombrellën e BE-së. Të mos përmendin faktin se BE-ja akoma nuk ka konsenzus karshi Kosovës, meqenëse pesë shtete anëtare të këtij vendi nuk e pranojnë pavarësinë e Kosovës. Dhe e katërta, me ardhjen e krizës së borxheve sovrane, edhe ajo pak koherencë ekonomike që mëtohej të krijohej me euron, u shpartallua dhe shkatërrua si një kullë prej letre. Aq sa tani po rivendoset fuqishëm hierarkia ekonomike midis shteteve të qendrës dhe atyre periferike (si Greqia, Irlanda e Portugalia), kësaj radhe pikërisht si pasojë e një unioni monetar të keqmenduar, i cili krijoi kushte për derdhjen e kredive të bankave të vendeve të pasura (sikur ato gjermane) në vendet më pak të pasura (sikur Greqisë), duke i dënuar tani këto vende me masa dramatike të shkurtimeve buxhetore që do t’i bëjnë dëme të pariparueshme ekonomike vendeve të periferisë. Qytetarët e vendeve të periferisë evropiane sot po penalizohen rëndë ekonomikisht, me humbje vende punësh, shkurtime pagash e pensionesh dhe shërbimesh, pa fajin e tyre, dhe përpara po ju hidhet një perspektivë tepër e zymtë ekonomike, për shkak të politikave të ashpra reduktuese buxhetore që po u imponohen nga shtetet e qendrës, si kusht për pakot e shpëtimit financiar. Dhe për zhvillime sikur këto nuk ka pikë ndjesie e as solidariteti në vendet më të pasura të BE-së, në veçanti Gjermanisë, që haptazi qortojnë këto vende dhe qytetarët e tyre për “papërgjegjësi” financiare. Gjermanët me cinizëm deklarojnë se fajin për borxhet sovrane i kanë grekët, portugezët e irlandezët që shpenzuan përtej mundësive që kishin, duke “harruar” se avanturat financiare të këtyre shteteve u nxiten nga Banka Qendrore Evropiane dhe u mundësuan nga bankat gjermane që derdhën qindra miliona euro në këto ekonomi përderisa shihnin mundësi të lehta përfitimi.

Aq më tepër që perspektiva përpara nuk duket aspak e favorshme. Kriza e borxheve sovrane ka nxitur grindjet politike midis vendeve anëtare dhe ka hedh në binarë një proces të ri të thellemit (dhe jo reduktimit) të niveleve ekonomike brenda bashkimit. Përkundër masave të marra, siç është krijimi i mekanizmit të ri mbrojtjes financiar, paaftësia e BE-së për ta rimenduar problemin e nivelizimit ekonomik të bashkimit përmes investimeve kapitale dhe projekteve të reja zhvillimore tregon se mendimi dominant nuk shkon përtej shikimit të interesave të ngushta financiare të secilit vend për vete. Zhvillimi i dytë brengosës është besimi gjithnjë e më i vogël i qytetarëve të BE-së në vetë BE-në. Në Gjermani, sipas një sondazhi, 63 për qind të qytetarëve nuk i besojnë BE-së kurse 53% nuk e shohin të ardhmen e Gjermanisë brenda saj. Në disa vende trendet janë edhe më brengosëse, me fitoren gjithnjë e më të madhe të forcave ultra të djathta konservatore, anti-imigrante dhe anti-BE. Në Finlandë, në zgjedhjet e sivjeme suksesin më të madh elektoral e korri partia populliste, anti-imigrante dhe anti-BE Perussuomalaiset (Finlandëzet e Vërtetë). Në Danimarkë, qeveria e kryeministrit Lars Løkke Rasmussen ka rikthyer masat e kontrollit kufitar për të pacifikuar kërkesat e partive të djathta populliste për shkurtimin e imigracionit, masa që shihen si shkelje e drejtpërdrejtë e marrëveshjes së Schengenit.

Në rrethanat kur projekti evropian po sfidohet në thelb, nuk është çudi që supërstruktura evropiane – në veçanti Komisioni Evropian, Këshilli Evropian dhe zyra e Përfaqësueses së Lartë për Politikë të Jashtme dhe të Sigurisë – i duhen për jetë a vdekje Ballkani. BE-ja mund të pretendojë t’i menaxhojë krizat e Ballkanit, dhe të justifikojë ekzistencën e vet përmes Ballkanit, pikërisht në kohën kur BE-ja tregohet e paaftë për ta menaxhuar krizën e vet të brendshme.

Botuar te Koha Ditore, 22 maj 2011

Fuqia turke në rajon, fluskë apo realitet?

Kryeministri Hashim Thaçi realizoi këtë javë vizitën e dytë të tij në Turqi, sërish si mysafir i kryeministrit turk Recep Erdogan, i cili kohëve të fundit po dëshmohet si aleati më i ngushtë i z. Thaçi në botën e jashtme. Z. Thaçi deklaroi se vizita e tij në Stamboll, si pjesëmarrës në konferencën e vendeve më pak të zhvilluara, të organizuar nga OKB-ja, ishte për të kërkuar njohje të reja për Kosovën dhe investime. Gjëja më pozitive në këtë mes ishte se kryeministri Thaçi po e sheh Kosovën si vend që i takon shoqërisë së vendeve më pak të zhvilluara, sepse krahasuar me nivelin ekonomik, shkallën e varfërisë dhe mungesën e investimeve, Kosova është më afër vendeve si Etiopia, Eritrea, Somalia, Afganistani, Kamboxhia e Haiti se sa mesatarës evropiane. Se sa njohje të reja ka arritur t’i sigurojë z. Thaçi do ta marrim vesh së shpejti, por se sa investime ka siguruar, këto natyrisht nuk do t’i presim nga klubi i vendeve më pak të zhvilluara, por nga biznesmenët e nikoqirit të konferencës, Turqisë.

Ardhja e kapitalit turk në Kosovë dhe lidhja gjithnjë e më e ngushtë midis kreut të Prishtinës dhe Ankarasë (për të mos përmendur edhe spekulimet e medieve serbe, që nuk duket se kanë ndonjë bazë në realitet, se SHBA do t’ia lëshojë ushtrisë turke kampin Bondsteel), ka nisë të bie në vëmendjen e vrojtuesve të zhvillimeve politike në Kosovë, disa nga të cilët, praninë gjithnjë e më të madhe turke në Kosovë e shohin me dyshim e herë-herë edhe me alarm. Disa po sugjerojnë se kjo ka të bëjë me të ashtuquajturën doktrinë neo-otomane të politikës së jashtme të qeverisë Erdogan, sipas së cilës Turqia synon të shtrijë sërish ndikimin e saj politik, ekonomik e kulturor në zonat e ish-perandorisë osmane. Mirëpo, ajo që duhet theksuar është se doktrina turke do të mbetej vetëm një doktrinë në letër, po të mos ishte kapitali turk i cili po zgjeron dhe shtrinë ndikimin e vet në rajon pavarësisht projektimeve politike e gjeostrategjike në Ankara. Investimet e jashtme të firmave turke janë në rritje; p.sh., një nga interesimet e mëdha të Turqisë në fatin e Libisë ka bëjë me faktin se firmat turke kanë 14 miliardë dollarë investime atje. Në një mënyrë, motori i ekspanzionit turk në rajon, përfshirë edhe në Kosovë, është më shumë kapitali turk se sa politika turke.

Firmat turke janë në pozitë të jashtëzakonshme për të bërë investime nga fakti se ekonomia turke përballoi më shpejt krizën financiare të vitit 2008, gjë që nuk dëmtoi ekonominë turke në shkallën e dëmit të parë në shumë vende evropiane. Dhe ky trend po vazhdon. Përderisa Eurozona vuan nga stagnimi dhe po përballët me problemin masiv të borxheve sovrane, Turqia shpejt ka rikuperuar rrugën e rritjes që e kishte pasur gjatë gjithë dekadës së kaluar. Kjo situatë i ka konvenuar në veçanti Partisë së Drejtësisë dhe Zhvillimit (AKP) të z. Erdogan, e cila sivjet ballafaqohet me zgjedhje dhe suksesin e saj ekonomik e ka atunë më të fuqishme për të kërkuar besimin për mbajtjen e pushtetit për një mandat të ri. Një nga çelësat e suksesit elektoral të AKP-së në Turqi karshi partive më të vjetra dhe të etabluara të Turqisë, ka qenë suksesi i saj në ngjizjen politike të formulës klasike konservatore në kontekstin turk: kombinimi i një mesazhi konservator që rezonon me shtresat më të varfëra urbane e rurale (që në Turqi kanë gjithashtu tendencë të jenë më konservatore dhe fetare), me politika neoliberale që favorizojnë kapitalin turk. Kjo shihet edhe me faktin se z. Erdogan dhe simpatizantë të partisë së tij nga shtresat intelektuale kanë bërë vazhdimisht përpjekje që AKP-në ta prezantojnë si një variantë islame të Unionit Demokristian të Gjermanisë (CDU). Është pikëpyetje se sa në të vërtetë vlen kjo paralele, ndërsa kritikët pohojnë se programi i AKP-së nuk është asgjë më shumë se sa neoliberalizmi i veshur me petk islam.

Sido që të jetë, ndikimi i shtuar dhe prestigji turk në rajon ka të bëjë më pak me filozofinë politike e shoqërore të z. Erdogan e bashkëmendimtarëve të tij, e më shumë me performansën e shquar ekonomike të Turqisë gjatë kohës së qeverisjes së z. Erdogan. Z. Erdogan pretendon se reformat e tij liberalizuese janë ato që qëndrojnë në bazë të suksesit ekonomik të Turqisë, por duket se kontributin më të madh në këtë sukses, dhe sidomos në rikuperimin e shpejt të Turqisë pas krizës globale financiare, janë reformat makroekonomike të bëra pas kolapsit spektakular të lirës turke në vitin 2001. Në këtë kontekst, Turqia ka shumë të përbashkëta me shtetet tjera në zhvillim si Argjentina, si dhe Korea Jugore dhe vendet tjera aziatike pas kolapseve monetare e bankare të viteve 1997-98. Kolapset e përjetuara nga këto shtete, që interpretohen të jenë pasojë e presioneve që këto kishin patur nga FMN-ja gjatë viteve 1990, përfunduan në reforma që sollen politika konservatore bankare me synim grumbullimin e rezervave dhe rritjen e shkallës së kursimeve dhe shmangien e risqeve të bankave në investime spekulative. Kur kriza globale financiare goditi në vitin 2008, si pasojë e masave të mëhershme këto banka nuk ishin të ekspozuara ndaj kolapsit të tregut të patundshmërive në SHBA, dhe si pasojë nuk u mbetën në dorë të ashtuquajturat “asete toksike” të patundshmërive amerikane, siç ndodhi me shumë banka të mëdha evropiane. Kështu, në krahasim, p.sh., me fqiun e saj Greqinë, që tani po ballafaqohet me një katastrofë të tërë bankare e fiskale dhe në falimentimin faktik të thesarit të saj për shkak të borxheve publike të shtetit, bilansi pozitiv i bankave dhe deficiteve turke e kanë pozicionuar mirë Turqinë që të përfitojë nga cikli i investimeve të pas-krizës, por gjithashtu ia kanë mundësuar z. Erdogan që të shtrëngojë muskujt e politikës turke në rajonin e Mesdheut lindor, përfshirë Afrikën veriore dhe Lindjen e Mesme.

Çështja është se sa mund të zgjas kjo valë e rritjes ekonomike për Turqinë. Revista The Economist tashmë paralajmëron “tejngrohjen” e ekonomisë turke, duke paralajmëruar një rritje më të vogël ekonomike gjatë vitit 2011 dhe rrezikun e shtuar të inflacionit. Siç thekson The Economist, problemi paradoksal i Turqisë nuk është mungesa, por teprica e kapitalit të ardhur nga jashtë. Kjo është arsyja pse vitin e kaluar, Banka Qendrore e Turqisë mori masa për të penguar këtë vërshim të kapitalit, që qëndron në bazë të presioneve të inflacionit. Në të vërtetë, një nga rreziqet e mëdha për Turqinë duket të jetë tejfryrja e sektorit të saj të ndërtimeve dhe patundshmërisë. Sipas Shoqatës së Investitorëve të Jashtëm të Patundshmërisë, Turqia shihet nga investitorët e jashtëm si një nga vendet më të levërdishme të investimeve në patundshmëri. Vitin e kaluar, investimet në patundshmëri formuan rreth 40% të transaksioneve në Turqi; kjo në krahasim me 12% në Evropë, 25% në SHBA dhe 35% në Azi. Kjo derdhje e fuqishme e kapitalit në patundshmëri është shenjë e mundshme e një “fluske” të re spekulative në ekonominë turke. Tashmë janë paraqitë edhe shpërthimet e para të fluskave të tilla, disa nga të cilat shkuan deri në lindjen e skemave piramidale. Muajin e kaluar, një skemë e tillë piramidale implodoi në provincën Diyarbakir, në juglindje të Turqisë. Në këtë vend, çmimet e tokës ishin rritur pesëdhjetëfish në pesë vitet e fundit, çka kishte shtyer banorët që të tentojnë të përfitojnë shpejt përmes shitblerjeve të shpeshta të tokës. Pas shpërthimit të këtij tregu spekulativ në Diyarbakir, çmimet e tokës ranë 80%, duke marrë me vete edhe pasurinë dhe kursimet e shumë banorëve të provincës. Në qoftë se del se Diyarbakir është model, ndoshta paksa i ekzagjeruar, për sektorin turk të patundshmërisë, motori ekonomik i Turqisë do të digjet shpejt. Dhe pa mbështetjen e forcës ekonomike të Turqisë, pretendimet neo-otomane të qeverisë së Erdoganit zor se do të prodhojnë ndonjë ndryshim të qëndrueshëm gjeopolitik në rajon.

Botuar te Koha Ditore, 15 maj 2011

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 63 ndjekësve të tjerë

Këtë e pëlqejnë %d bloguesa: