Sundimi i ligjit kundër drejtësisë

Këto ditë u kumtua lajmi për gjykimin e sërishëm të Albin Kurtit, kësaj radhe nga prokuroria dhe gjykatësit e EULEX-it. Albin Kurti kishte qenë më parë subjekt i drejtësisë ndërkombëtare, duke u gjykuar nga prokuroria dhe gjykatësit e UNMIK-ut në vitin 2007. Atëherë, sikur kësaj radhe, akuza është e njëjtë, dhe ka të bëjë me rolin e tij në protestën e Lëvizjes Vetëvendosje të shkurtit 2007, e cila kishte rezultuar në vrasjen e dy protestuesve nga policia ndërkombëtare dhe lëndimin e dhjetëra të tjerëve nga dhuna policore. Atëherë, sikur sot, kemi të bëjmë pak apo aspak me drejtësinë, dhe shumë me përdorimin politik të instrumenteve ligjore dhe represive kundër kundërshtarëve politikë të regjimit aktual dhe të kritikëve të sundimit ndërkombëtar në Kosovë.

Pavarësisht se sa kanë luajtur rol motivet politike në nxitjen e vendimit të prokurorisë së EULEX-it për rigjykimin e Albinit, këtu qartë kemi të bëjmë me një rast ku ligji, përmes kryerjes së një padrejtësie, shërben si mjet për legjitimimin dhe shpërlarjen e padrejtësive tjera. Në fakt, kemi të bëjmë me një varg padrejtësish, që ndjekin pas si fantazmë karrierën gjyqësore të kësaj lënde.

Padrejtësia e parë është vetë lënda gjyqësore si e tillë. Gjykimi kundër Albin Kurtit, i mbajtur gjatë vitit 2007 nën përkujdesjen e prokurorisë së UNMIK-ut, u dëshmua atëbotë si një debakël total juridik. E para, ekzistonte një kontest serioz rreth bazës materiale të akuzës, që pandeh se Albini ka nxitur turmën në dhunë gjatë protestës së Lëvizjes Vetëvendosje të shkurit 2007. Nga video-xhirimet e protestës, që janë të shumta dhe gjehen kollaj në Internet, shihet qartë se elementi i dhunshëm në demonstratë kanë qenë jo protestuesit, por policia. Sipas hetimeve të bëra nga një panel i UNMIK-ut, është konstatuar se njëri nga viktimat e protestës është qëlluar nga pas, domethënë kur ka qenë në ikje e sipër nga policia, që tregon se në këtë rast, dhuna policore është përdorur në ofansivë, jo në mbrojtje. Për më tepër, në asnjë moment nuk ka pasë sulm nga protestuesit kundër policisë e as vërsulje drejt ndërtesave qeveritare që policia ka qenë angazhuar t’i mbrojë. Përgjegjësi kryesor për eskalimin e dhunës në protestën e shkurtit 2007 kanë qenë dhe janë njësitet e policisë së UNMIK-ut.

E dyta, për ta mbuluar skandalin e vet, atë të policëve rumunë të UNMIK-un që efektivisht ekzekutuan dy protestues, ajo tentoi që përgjegjësinë t’ia hedhë Albinit si udhëheqës të protestës, të organizuar nga një lëvizje që nuk bëri asgjë më shumë se sa të ushtrojë të drejtën elementare qytetare për t’u tubuar dhe shprehur pakënaqësinë e vet. E treta, gjykimi që pasoi u ndoq gjatë tërë kohës me gabime serioze procedurale, ikjen e njëpasnjëshme të avokatëve mbrojtës dhe arrogancën e gjykatësve që tejkalonte çdo mandat juridik. Për shkak të paaftësisë dhe jokompetencës së prokurorëve dhe gjykatësve ndërkombëtarë, Albini vuajti nëntë muaj nëpër burgje – edhe pse gjykata nuk arriti të dëshmojë asnjëherë se Albini ka kryer çfarëdo akti kriminal. Mirëpo, nga fakti se procesi gjyqësor tani, me EULEX-in, nuk vazhdon, por fillon nga e para (efektivisht duke e gjykuar Albinin dy herë për të njëjtën akuzë, diçka që është e ndaluar me ligj), kjo i bie që, sipas EULEX-it, Albini kurrë nuk ka qenë në paraburgim, me çka hapet rruga për burgosje të sërishme, pavarësisht nëse gjyqi arrin të dëshmojë fajësinë kriminale apo jo.

Dhe, padyshim, padrejtësia më e madhe është se vrasësit e Arben Xheladinit dhe Mon Balajt, dy protestuesve që e pësuan fatalisht më shkurt 2007, asnjëherë nuk u sollën para asnjë gjykate. Shpejt pas incidentit, UNMIK-u liroi nga detyra njësitin rumun, i cili me shpejtësi iku andej prej nga erdhi, që vrasësit të vazhdojnë jetën e tyre thuajse nuk ndodhi asgjë, aq më tepër duke u kompezuar për “shërbimet” e tyre me pagë nga buxheti i OKB-së. Paneli hetues i UNMIK-ut, në raportin e tij të qershorit 2008, konkudoi se vrasjet e Arben Xheladinit dhe Mon Balajt ishin “të panevojshme dhe të shmangshme”, dhe se kishin ndodhur nga përdorimi i tepërt i dhunës policore. Por, në vend të drejtësisë për viktimat, atëherë, sikur sot, gjykohet Albin Kurti, në një përpjekje për ta bërë atë përgjegjës për dhunën e asaj dite, dhe duke tentuar që t’i dërgojë mesazh të qartë kërcënues Lëvizjes Vetëvendosje dhe çdo lëvizje tjetër që me kërkesat dhe veprimet e tij tejkalon kufijtë e të lejueshmës politike në Kosovë.

I ballafaquar me dështimin e tij të radhës, pasi që po dëshmohej se UNMIK-u nuk di të organizojë as dhe një gjykim të mirëfilltë (duke dështuar, madje, në aspektet më elementare teknike dhe formale të gjykimit), më 2007 gjykata papritur kishte pezulluar lëndën. Por kjo, tashmë është e qartë, ishte taktikë vonuese – rasti do të futej në sirtar (përkujtojmë se kjo ishte periudha e ndjeshme e negociatave për statusin e Kosovës) deri në ardhjen e një momenti më të përshtatshëm politik për rinisjen e procesit. Në ndërkohë gjykimi kishte shërbyer funksionin politik të mënjanimit të Albin Kurtit nga çfarëdo interventimi dhe veprimtarie politike gjatë periudhës së negociatave të liderëve kosovarë me Serbinë, duke e izoluar atë në burg dhe duke tentuar që me këtë të dëmtohet dhe të dobësohet Lëvizja Vetëvendosje e cila ishte e vetmja forcë politike që aktivisht kundërshtonte negociatat dhe Pakon e Ahtisaarit.

Atëbotë mësuam edhe diçka nga puna e aparateve të sigurisë në Kosovë. Kjo është se sipas tyre, jo të gjithë të akuzuarit janë të njëjtë. Përderisa të akuzuarit me lidhje të fuqishme politike lirohen për t’u mbrojtur në arrest shtëpiak, lihen të shëtisin lirshëm, gjatë gjykimeve i “humbin” dëshmitë dhe dëshmitarët etj., disa të tjerë kategorizohen si “shumë të rrezikshëm” (siç u kategorizua Albini) dhe ndaj tyre përdorën masa të veçanta izoluese. Nëse niveli i demokracisë në një shoqëri shihet nga veprimtaria e aparateve të tij të sigurisë, e kuptuam se ky aparat në Kosovë funksionon në formë selektive dhe përjashtuese, duke penalizuar të pafuqishmit dhe duke garantuar imunitet për të fuqishmit. Ky regjim, padyshim, vazhdon edhe sot, pavarësisht ndryshimeve në emër dhe firmë.

Padrejtësia sot sërish shfaqet nën firmën e sundimit të ligjit, që kësaj radhe mban mbiemrin EULEX. E para, vetë fakti se gjykatat në Kosovë mund të hapin një lëndë, ta pezullojnë atë për një kohë, dhe ta rihapin sërish në të ardhmen përbën asgjë më shumë se sa një mekanizëm shantazhi politik. Aq më tepër kur i akuzuari vuan burgim pa iu shqiptuar asnjëherë asnjë dënim. Këtu qartazi kemi të bëjmë shumë pak me ligjin dhe drejtësinë, e shumë më tepër me presionin politik që drejtohet apo gëzon mbështetjen e qarqeve të larta politike të EULEX-it dhe kompleksit diplomatiko-politik të Prishtinës që qëndron mbrapa tij.

E dyta, fakti se mu kjo lëndë është prioritet i lëndëve në sirtarin e EULEX-it flet shumë për karakterin e këtij institucioni. Qytetari mesatar në Kosovë ka shpresuar se EULEX-i do të angazhohet për të ndalur format më flagrante dhe më të rënda të kriminalitetit në Kosovë, disa nga të cilat ndodhin brenda apo nën ombrellën e qarqeve të larta politike. Mirëpo, po bëhet e qartë se EULEX-i preferon të gjykojë figura publike të pavarura si Albin Kurti, që nuk kanë padronë të fuqishëm politikë, ekonomikë e diplomatikë mbrapa tyre. Gjithmonë në emër të sundimit të ligjit.

Perversitetet e shumta të këtij procesi kanë shumë pak të bëjnë me drejtësinë. Gjykimi i sërishëm i Albin Kurtit vetëm na përkujton – tragjikisht dhe revoltueshëm – për njëanshmërinë, joefektivitetetin, politizimin dhe – thjeshtë – ideologjizimin e sundimit të ligjit në Kosovë dhe arrogancën e një sistemi juridik që shfaqet, in flagrante delicto, duke kryer padrejtësi.

Botuar te Koha Ditore, 30 janar 2010

Funksioni ideologjik i korrupsionit

Si i kemi punët sot me korrupsionin? Korrupsionin duhet ta kuptojmë në dy nivele: në kuptimin pozitiv (çfarë përdoret në një shqyrtim juridik apo studim sociologjik), korrupsioni është akt që shkel një normë të caktuar ligjore apo morale, përmes të cilit individi përfiton diçka në një mënyrë që nuk i takon. Mirëpo, përveç këtij përkufizimi, kemi edhe një anë tjetër të korrupsionit, shumë më të rëndësishme se ky i pari: anën fenomenologjike të tij, në kuptimin e ekzistencës kolektive të tij si diskurs, si formë ligjërimi me të cilin ndërtohet përshkrimi i jetës shoqërore. Në këtë kuptim, korrupsioni nuk është kategori që përshkruan një akt konkret, por një shënjues i përgjithshëm që mbërthen përshkrimin e tërë transformimeve politike dhe ekonomike në Kosovë që nga viti 1999. Pikërisht ky është kuptimi i saktë i korrupsionit në diskursin politik kosovar. Përderisa rastet e dënimeve përmes proceseve juridike të rasteve të korrupsionit janë të pakta dhe të neglizhueshme, diskursi i përgjithshëm dëfton se korrupsioni është i gjithanshëm dhe gjithpërfshirës. Atë e gjen që nga niveli i ulët i administratës (ku, për një shërbim të vogël, duhet të paguash rryshfet), deri tek majat e larta të politikës, ku zihen lidhje të ngushta në mes të politikës dhe biznesit, ku manipulohet me fonde publike nga e cila individë të caktuar nxjerrin përfitime personale etj. Korrupsioni prandaj nuk është vetëm akt, ai është, në këtë diskurs, gjendje shoqërore. Është pjesë normale e rregullimit shoqëror gjatë “tranzicionit”, ku gojëdhënat dhe thashethemet për aferat e ndryshme korruptive të filanit apo fistekut shpërthejnë si rrufe nëpër diskutimet private. Ky diskurs nuk është i veçantë për Kosovën; të njëjtin e gjen në të gjitha vendet postsocialiste, që nga Rusia deri në Shqipëri. Aq shumë sa që mundemi saktësisht dhe pa ironizime ta mbërthejmë gjithë periudhën e “tranzicionit” në vendet e ish-Bllokut socialist në një tranzicion në një gjendje të përhershme të korrupsionit.

 

Korrupsioni, në këtë kuptim e tij si diskurs, pra, si ideologji, nuk ka të bëjë me rastet konkrete të korrupsionit, me shfaqje konkrete të tij, me një vlerë sasiore të tij. Përkundrazi, diskursi i korrupsionit përkufizohet nga papërcaktueshmëria e tij: sipas tij, në këtë kohë, GJITHKUSH është i korruptuar, aq më tepër kur fjala është për njerëzit e pushtetit – ata janë, pa dallim, të gjithë të korruptuar, të gjithë vjedhin. Por, në ekstrem, e dimë se sociologjikisht, një sistem shoqëror i tillë është i pamundur: çdo sistem shoqëror ndërtohet sipas disa normave, qofshin ato edhe perverzione të drejtpërdrejta të normave zyrtare të atij sistemi shoqëror. Korrupsioni total është i pamundur si fakt sociologjik: rezultati i tij është i imagjinueshëm vetëm në botën Hobbesiane të luftës së secilit kundër secilit, në një botë pa rregulla dhe pa kufij i cili ekziston vetëm hipotetikisht. Prandaj, vetë korrupsionin duhet ta kuptojmë si dukuri sistemike, me një fjalë, siç na mësojnë edhe studimet sociologjike, korrupsioni ekziston në vetëvete i normuar nga sistemi shoqëror: ka rregulla të korrupsionit, situata në të cilat korrupsioni është rrjedhë normale e gjërave, norma që i rregullojnë aktet korruptive (p.sh., deri në çfarë mase është e “lejueshme” që të plaçkitet paraja publike, sa është “çmimi” joformal që duhet të paguhet për një shërbim publik etj.). Korrupsioni është proces i dyanshëm: ai domosdoshmërisht kërkon dy palë, pra një bashkëveprim në krim, edhe pse palët nuk janë gjithnjë të barabarta. Në këtë mes, ndalesat formale kundër korrupsionit (p.sh. ligjet kundër vjedhjeve dhe malverzimeve me arkën e shtetit, procedura për rregullimin dhe kufizimin e shkëmbimeve monetare të fondeve publike, monitorimi publik i shpenzimeve buxhetore dhe sjelljes së zyrtarëve etj.) kryejnë efektin e nxitjes së vetë korrupsionit: me vetë ekzistencën e tyre ato provokojnë shkeljen e normës zyrtare dhe japin standardin karshi të cilit matet niveli i patologjive shoqërore. Mirëpo, ekzistenca e akteve korruptive nuk domethënë se sistemi shoqëror është disfunksional – ai mund të jetë disfunksional karshi ideologjisë dhe normave zyrtare të tij – por jo karshi ideologjive “praktike” të pjesëtarëve të saj, i cili shkon përtej normave dhe rregullave zyrtare për të pohuar se “në këtë vend/në këto rrethana, kështu bëhen punët”. Ideologjia pra nuk ekziston në rregullat formale të sistemit, por në të çarat që plotësojnë të metat e tij, që bëjnë sistemin të funksionojë si sistem.

 

Gjatë viteve 1950 dhe 1960, në sociologjinë amerikane lindi një degë e veçantë e sociologjisë që më vonë filloi të njihet si sociologjia e organizatave. Interesi i kësaj dege të sociologjisë lidhej me teoritë dominantë kohës, paradigmës së funksionalizmit, ku roli i sociologut shihej pothuajse sikur të një terapisti shoqëror, i ngarkuar me zbulimin e “defekteve” dhe “disfunksionaliteteve” dhe rasteve të “keqintegrimit” që mund të korrigjoheshin me intervenime korrigjuese politike, juridike dhe organizative. Mirëpo, ajo që zbuloi kjo degë e studimeve nuk ishte aspak në ndihmesë të “stabilizimit” të funsionimit të organizatave, por diçka shumë më subverzive: që organizatat të funksionojnë, shumë më të rëndësishme se rregullat formale, procedurat, aktet normative etj., ishin rregullat implicite, joformale, “praktike” që mundësonin akterëve të organizatës që “të kryejnë punë”. Mirëpo, duhet të shkohet edhe një hap më tej: a nuk është bota joformale e çdo organizate parakusht për ekzistencën e vetë organizatës formale? Organizimi modern burokratik prodhon anën e lapërdhishme të tij, ku që të kryhet puna dhe të nxirren rezultate efektivisht kërkohet shkelja e normave dhe rregullave formale të organizatës.

 

Lidhur me këtë, është mirë të kujtojmë një barcoletë nga koha e Enver Hoxhës. Një zyrtar i Sigurimit i drejtohet një qytetari: “çfarë mendimi ke për Patinë?!” Ky, i terrorizuar, i përgjigjet, “unë mendoj atë që e mendon ti”. Sigurimsi ia kthen: “jo, se po e mendove atë që e mendoj unë, duhet të të arrestoj në vend!”. A nuk ishin barcoletat mekanizmi ideologjik i cili plotësonte të çarat e ideologjisë së diskredituar zyrtare të sistemit socialist? Të njëjtin funksion sot, në epokën e ndërtimit të kapitalizmit, e kryen diskursi për korrupsionin. Korrupsioni rrallë herë ka objekt specifik, por kryen funksion ideologjik: Nuk është që diskursi për korrupsionin, siç thotë versioni liberal, “fsheh një të vërtetë, se zyrtarët janë të korruptuar, se biznesi është i korruptuar, por me ligje dhe implementim më të fuqishëm të tyre këto raste do të minimizohen etj.”, e vërteta është më skandaloze se kaq. Diskursi për korrupsionin, në fakt, është forma praktike e implementimit të normave dhe ideologjisë zyrtare të sistemit shoqëror (“demokracia parlamentare”, “sundimi i ligjit”, “ekonomia e tregut” etj.). Me një fjalë, duke aluduar në farsën që është ideologjia zyrtare, diskursi për korrupsionin shpreh të vërtetën e procesit historik që po e kalon shoqëria kosovare: një ndryshim radikal të kuptimeve thelbësore për normat shoqërore, të një ribërje klasore të shoqërisë dhe një rikategorizimi të hierarkive shoqërore dhe statusore. Aq sa që kjo na jep leje ta përmbysim shprehjen e dikurshme të marksizëm-leninizmit dogmatik: “rruga për në komunizëm kalon kah socializmi” (pra, që burokratizmi i tepërt socialist dhe intervenimet e ndryshme të aparatit shtetëror ishin një domosdoshmëri historike për të arritur tek një shoqëri komuniste), në këtë: “rruga për në kapitalizëm kalon kah korrupsioni” (që korrupsioni dhe të këqijat tjera janë domosdoshmëri për ndërtimin e një ekonomie kapitaliste). Këtë e dimë edhe nga Marksi, i cili kategorikisht hedh poshtë rrëfimet mitike për origjinën e kapitalizmit, që ato gjehen në natyrë, në shkëmbim, në arsye, por në procesin historik të asaj që ai e quan “akumulimi primitiv i kapitalit”. Ky proces ndodh në mënyrën më ilustrative në Anglinë e shekullin XVI, kur me ligje të reja nga Parlamenti, tokat dhe kullotat kolektive u shndërruan në prona private të aristokracisë, pas së cilave pasoi dëbimi i bujqëve dhe fshatarëve nga toka. Në këtë rast, siç shprehet Marksi, dhuna kishte funksion ekonomik, ndërsa akumulimi primitiv i kapitalit ishte parakusht për ndezjen e qarkut të akumulimit të vazhdueshëm kapitalist.

 

Nëse e marrim diskursin për korrupsion si shprehje të proceseve reale të ndërtimit të kapitalizmit (që nënkupton, në radhë të parë, formimin e një klase kapitaliste, ndërtimin, qoftë me mjete të “tregut”, siç janë monopolet dhe përvetësimi i aseteve të dikurshme publike, qoftë edhe me dhunën e plaçkitjes së hapur, shoqëruar me krijimin të hierarkive të reja shoqërore, të institucionalizimit të një sistemi klasor, të komodifikimit dhe monetarizimit të sa më shumë sferave shoqërore, të pjesëmarrjes në rrjetet e varshmërive dhe hierarkisë ekonomike globale etj.), çka nënkupton kjo për një politikë anti-korrupsion? Çka domethënë sot të denoncosh korrupsionin, pa rënë në grackën e koordinatave dominante ideologjike (“korrupsioni është i keq, por, me forcimin e shtetit, ai do të zhduket”,  apo “korrupsioni është i keq por, është i domosdoshëm për këtë fazë të zhvillimit të shoqërisë” etj.)?

 

Është interesant në këtë mes roli i ish-drejtorit në dorëheqje të RTK-së, Agim Zatriqi. Në Kosovë ka ndodhur një proces i ndryshëm nga vendet tjera ish-socialiste: përderisa atje, ishte burokracia e lartë e socializmit ajo që përfitoi më së shumti nga privatizimet dhe tregu liberal i “tranzicionit” (ku ish-drejtorët përvetësonin ndërmarrjet publike dhe shoqërore, duke u shndërruar në pronarë privatë të tyre dhe krijuar monopole të menjëhershme, ku ish-zyrtarët e sistemit socialist shpejt rimorrën pushtetin përmes zgjedhjeve etj.), diçka që prodhoi, sikur në rastin e Rusisë, një klasë të vogël miliarderësh brenda natës ndërsa varfëroi shumicën e popullatës, “korrupsioni” është asociuar shpesh me elitën ish-komuniste. “Po”, thonin liberalët e tranzicionit, “ne do të kishim demokraci, sundim të ligjit, treg të lirë etj., mirëpo problemi janë ish-komunistët e korruptuar që i zaptuan të gjitha!”. Ky diskurs u shfaq edhe në Kosovë me rastin e Zatriqit: ky akuzohej si “drejtor i keq” jo vetëm për shkak të aferave që kishin ndodhur në RTK gjatë kohës së tij, por nga fakti se Zatriqi ka qenë ish-aktivist politik në periudhën e socializmit, kishte mbajtur poste politike në ish-krahinën e Kosovës etj., pra ishte “komunist”. I njëjti diskurs përdorët edhe për gjykatësit dhe prokurorët: ata që kanë shërbyer në periudhën e krahinës së Kosovës shihen si të korruptuar, të padrejtë, të paaftë etj. (është intersant kjo marrje me kohën e autonomisë ndërsa shlyhet kujtesa e dhjetëvjetëshit nën Millosheviqin, kur shteti ishte njëmend represiv dhe i dhunshëm – ata që gëzonin privilegje politike dhe ekonomike në atë periudhë nuk shihen si problematik, nuk sfidohen dhe as kontestohet legjitimiteti i tyre). Por problemi në Kosovë është ky: Zatriqi është anomali në një kontekst ku “korrupsioni” nuk është karakteristikë e elitës ish-komuniste, por e asaj post-, madje edhe anti-komuniste. Në Kosovë, për korrupsionin nuk mund të fajësohen ish-komunistët, me formulën se, “po t’i hiqnim këta, gjithçka do të ishte në rregull”, pasi që “këta” nuk dominojnë sot në elitën politike dhe ekonomike të Kosovës.

 

Ku na lë kjo? Zhveshja e maskës ideologjike të korrupsionit si element i trashëguar nga e kaluara na e shpërfaq të vërtetën e aktualitetit historik: korrupsioni nuk është, as si ideologji, as si praktikë, mbeturinë nga e kaluara, por element konstituiv në ndryshimet aktuale shoqërore. Në këtë mes, thirrjet për forcimin e ligjit, për formcimin e shtetit, për denoncimin moral të korrupsionit janë reaksionare dhe thirrje për më tepër autoritarizëm. A nuk është po i njëjti sentimet që solli lindjen e putinizmit në Rusi, dhe nocionin e shtetit të fuqishëm, autoritar e represiv, me gjitha elementet fallike që lidhen me të? Paradoksi i këtij diskursi është se kërkesat e tij janë të realizueshme: shteti forcohet jo që të zhduk korrupsionin, por në mënyrë që të vazhdojnë më efektivisht proceset e nisura, duke vepruar në mënyra më autoritare dhe më të dhunshme, duke ngushtuar më tej hapësirat e veprimit të lirë politik e shoqëror. Prandaj, ndoshta më shumë se për denoncime të korrupsionit, sot kemi nevojë për denoncime të një sistemi politik dhe ekonomik i cili nuk mund të funksionojë pa të.

Botuar te Koha Ditore, 6 nëntor 2009

EULEX-i dhe racizmi i sundimit të ligjit

Në sajtin e njohur të internetit Youtube, dikush ka vendosur një xhirim të këngëtarës kosovare Genta Ismajli e cila, gjatë një performanse të këndimit ‘playback’, rrëzohet në binë. Por, për ta maskuar rrëzimin, në video Genta shihet duke bërë disa akrobacione dhe me disa lëvizje të shpejta të trupit ajo tenton që rrëzimin ta paraqesë si pjesë të kërcimit të saj, si pjesë e vetë performansës në skenë. Mund të ndodh që audienca e pranishme në sallë edhe nuk e ka vënë re se Genta kishte humbur balansin dhe ishte rrëzuar, por në video bëhet qartë se Genta përpiqet që me lëvizjet e pastajme ta fsheh këtë gaf të performansës dhe të vazhdojë me performansë thuajse nuk ndodhi asgjë. Mirëpo, ky synim i Gentës bëhet i pamundur në video, ku reprizimi i disahershëm i momentit të rrëzimit qartë tregon përpjekjet e Gentës për ta rikuperuar performansën nga ai moment.

I njëjtë me Gentën është Hashim Thaçi. Gjashtë-pikëshi i Ban Ki Moon-it dhe tani, Protokolli i bashkëpunimit midis EULEX-it dhe Serbisë janë sikur video-reprizat e rrëzimit të Gentës – ato pashmagshëm tregojnë për gafe, për lëshime dhe për përpjekje që ato të mbulohen, të fshehen e të relativizohen me akrobacione të improvizuara. Pos asaj, videoja e Gentës tregonte për faktin e ‘playback’-ut – derisa Genta merrte thu dhe trupi i saj binte për toke, këndimi i saj dëgjohej në altoparlante dhe vazhdonte sikur të mos ishte duke ndodhur asgjë. Edhe Hashim Thaçi këto ditë po përpiqet që sërish të sinkronizohet me playback-un e tij politik, sipas të cilit në Kosovë gjithçka është në rregull, gjithçka ecën mirë, Kosova është sovrane, është e pavarur, qeveria ka kontroll të plotë mbi territorin e Kosovës, mbi sigurinë etj. Por, për fat të keq, 6-pikëshi dhe Protokolli i EULEX-it për Thaçin do të jenë sikur videoja e Gentës në Youtube – një dëshmi e pamohueshme e gafeve politike që nuk mund të mbulohen, pavarësisht akrobacioneve retorike dhe mohimeve këmbëngulëse.

Por ç’të themi për revoltën kundër Protokollit të EULEX-it? Është interesant se kur Lëvizja Vetëvendosje dhe disa tjerë prej nesh, kritikonin formën e pavarësisë së Kosovës që vinte në formën e Pakos së Ahtisaarit, përbuzëshim, përqesheshim, quheshim të krisur, të papërgjegjshëm etj. Është interesant se sot, kur Kosovës po i vijnë në pragun e derës faturat dhe llogaritë e shumta që Kosova ia ka borxh Ahtisaarit (dmth pakos, jo individit), si p.sh. 6-pikëshi, Protokolli, decentralizimi, shthurja e TMK-së, borxhet ndërkombëtare etj., atëherë edhe ata që dikur me entuziazëm ngriteshin pas lidershipit politik kosovar, indinjohen, revoltohen, nervozohen etj. Sfida në politikë është gjithmonë të parashikohen disa rrjedha dhe t’u paraprihet të këqijave, jo që të bëhën revolta pas faktit të kryer. Edhe sot, pas faktit të kryer, kemi shumë të tillë që janë revoltuar për nënshkrimin e Protokollit, ashtu sikur disa ish-pjesëtarë të TMK-së u kujtuan të protestonin kundër përjashtimit të tyre nga puna shumë kohë pasi shpartallimi i TMK-së kishte hyrë si pjesë e marrëveshjes me Ahtisaarin, ndërsa në kohën kur bëhej kjo marrëveshje kishin qëndruar këmbëkryq. Kjo ngjan shumë me skenën komike pas hyrjes së NATO-s në Kosovë në qershor 1999: përderisa trupat e NATO-s hynin dhe po shtoheshin, kolonat e ushtarëve serbë tërhiqeshin nga Kosova duke bërë këngë e valle – edhe pse e kishin humbur luftën.

Andaj, ndoshta para se të merremi me kritikën kundër Protokollit, duhet të merremi me EULEX-in si të tillë. Sot, kundërshtia ndaj EULEX-it paraqitet në terma nacional: EULEX-i është i keq sepse bashkëpunon me Serbinë, mbron serbët në veri etj. Kjo domethënë se sikur të kishim një EULEX “pro-shqiptar”, gjithçka do të ishte në rregull. Ky qëndrim është sa gabim aq edhe politikisht naiv. EULEX-i nuk është problem sepse është pro-serb apo pro-shqiptar. EULEX-i është problem sepse ekziston SI I TILLË. Një analizë kritike e EULEX-it është e domosdoshme jo vetëm për ta tejkaluar një vizion të tillë binar dhe manikeist për të, por edhe për ta refuzuar shantazhin aq të fuqishëm: “Ju jeni kundër EULEX-it? Ju qenkeni kundër Bashkimit Evropian!” Këtij shantazhi duhet t’i jepet një JO e menjëhershme dhe kategorike, dhe kjo bëhet duke problematizuar dhe treguar karakterin thelbësisht racist të EULEX-it.

Ç’është EULEX-i? Siç dihet, misioni formal i EULEX-it është vendosja e sundimit të ligjit në Kosovë duke dhënë përkrahje “teknike” për policinë, gjyqësinë dhe sistemin penal të Kosovës. Por, kjo nuk është e tëra. EULEX-i rezervon, sipas mandatit të PCN-së, Pakos së Ahtisaarit dhe 6-pikëshit të Ban Ki Moon-it, edhe pushtete ekzekutive në Kosovë, të trashëguara përmes Rezolutës 1244 nga UNMIK-u. Statusi juridik i EULEX-it është, sikurse dikur ai i UNMIK-ut, ambivalent dhe jo gjithmonë i përcaktuar. EULEX-i vepron në bazë të Rezolutës 1244, e cila nuk e njeh pavarësinë e Kosovës, por ai gjithashtu vepron në bazë të pushteteve që jepen nga Kushtetuta e Republikës së Kosovës, qeveria dhe ligjet e Kuvendit. EULEX-i është mision me pushtete ekzekutive në sistemin penal dhe juridik të Kosovës së pavarur, mirëpo EULEX-i ka në radhët e veta anëtarë nga shtetet që nuk e njohin Kosovën shtet të pavarur, domethënë e njohin si pjesë të Serbisë. BE-ja, nga ana tjetër, nga shkaku i mungesës së koncenzusit brenda shteteve anëtare, ka marrë qëndrim “neutral” karshi statusit të Kosovës.

Por, problemi i EULEX-it shkon edhe më thellë. EULEX-i, bashkë me PCN-në, përbën një entitet me pushtete mbisovrane. Misioni i EULEX-it, ndërkaq, fshehet mbrapa legjitimitetit universal që ngerthen diskursi i “sundimit të ligjit” – sigurisht se askush nuk do pushtete arbitrare dhe të gjithë janë për sundimin e ligjit. Mirëpo vetë ideologjia e EULEX-it na tundon që ta ngrisim kritikën e vjetër marksiste ndaj ligjit: ligji nuk ekziston si normë e izoluar, si rregull formale e mbyllur në vetëvete; përkundrazi, ligji shpreh dhe formalizon, pra institucionalizon dhe legjitimon, një marrëdhënie të caktuar shoqërore. Marrëdhënia themeltare shoqërore e ligjit është raporti që individi ka me sovranin, pra, me shtetin. Sistemi juridik konstituon individët si subjekte juridike, dhe funksioni i ligjit në këtë kontekst është rregullimi i marrëdhënieve midis subjekteve juridike. Por, cili është sovrani në Kosovë? A nuk janë qytetarët e Kosovës subjekte juridike të Republikës së Kosovës, shtet sovran? Formalisht, po, por me EULEX-in, sikur dikur me UNMIK-un, kemi të bëjmë me kthimin në praktikë të konceptit Schmittian të sovranitetit – të sovranitetit si “rregulla e përjashtimit”. Juristi gjerman Carl Schmitt, gjatë viteve 1920 ka zhvilluar konceptin e sovranitetit në të cilin sovrani paraqitet si element jashtë sistemit juridik. Sovrani, sipas Schmitt, nuk është ai që vepron brenda rendit normal juridik, brenda kufizimeve të normave pozitive juridike, por ai që ka të drejtën e pezullimit të së drejtës, pra, të pezullimit të rendit juridik si të tillë. (Ishte pikërisht ky element i kushtetutës së republikës së Weimarit që u shfrytëzua nga Hitleri për marrjen e pushteteve diktatoriale në Gjermani.) Jo sistemi juridik, por fuqia emergjente, “gjendja e jashtëzakonshme” është forma esenciale e sovranitetit, sipas Schmitt-it. Është pikërisht ky koncept që kthehet në praktikën juridike të EULEX-it. EULEX-i pohon se ka mision teknik, këshilldhënës në Kosovë. Kjo është e saktë, për sa kohë që EULEX-i kryen veprime teknike në sistemin juridik të Kosovës. Por kjo nuk është e tëra, për shkak të “fuqive të rezervuara” të EULEX-it që i takojnë sipas Pakos së Ahtisaarit dhe dokumenteve përkatëse. Në çdo moment, EULEX-i gëzon të drejtën e sovranit Schmitt-ian, ai ka të drejtë jo vetëm të pezullojë çfarëdo vendimi të dalur nga sistemi juridik i Kosovës, por edhe të ndërmarrë “masa emegjente” përmes forcave të veta ekzekutive. Për këtë arsye, EULEX-i nuk është thjesht një mision teknik, ai është element mbisovran i cili ka të drejta juridikisht të pakufizuara ndaj vetë sistemit juridik të Kosovës dhe përmes tij, ndaj çdo qytetari të Kosovës.

Racizmi i EULEX-it gjehet pra në vetë strukturimin e tij. Nuk është fjala për qëndrimet subjektive të zyrtarëve të EULEX-it – ata jo që mund të mos jenë subjektivisht racistë, ata bile mund të shfaqin motivet dhe dëshirat më të mira për Kosovën, mund të jenë liberalë dhe multikulturalistë që çmojnë traditat kulturore kosovare, që promovojnë tolerancën multikulturore etj. Kjo nuk është esenca. Esenca është te vetë rezoni prapa EULEX-it. Pyetja themelore është, pse ka Kosova nevojë për EULEX? Siç pyet me të drejtë Albin Kurti, pse i duhen Kosovës mijëra policë, prokurorë e gjykatës evropianë, por jo po aq mjekë, arsimtarë, shkenctarë e specialistë të tjerë nga Evropa? Me fjalë tjera, çka është e veçanta e Kosovës që e bën atë të ketë nevojë për një strukturë të mbisovrane që ka si funksion klasifikimin dhe regjimentimin juridik të shoqërisë kosovare? Më saktësisht, me çka arsyetohet marrëdhënia shoqërore prej një sovrani karshi një subjekti juridik që ky mision ka me popullatën vendore në Kosovë?

Nëse mund të përdorim terminologjinë e Michel Foucault-së, funksioni i EULEX-it është “biopolitik”. Siç na përkujton Foucault, ideologjia pozitive e sundimit të ligjit pashmagshëm lidhet me diskursin juridik të kriminalizimit të subjekteve juridike dhe teknologjive të ndërlidhura të kontrollit dhe menaxhimit disiplinor, policor dhe penal të një popullate të caktuar. “Misioni” i EULEX-it pra, më pak se me ideologjinë e tij pozitive, duhet të identifikohet pikërisht me aktin e patologjizimit të shoqërisë kosovare si një element i paasimiluar ndaj ligjit dhe normave juridike. Kjo është, nëse mund të përdorim gjuhën e psikanalizës, e pavetëdijshmja institucionale e EULEX-it – ai vjen në Kosovë për spastrimin e hapësirës shoqërore evropiane nga ato që Zizek i quan “subjekte toksike” – Tjetri (etnik, tribal, fetar) i cili nuk i asimilohet normës, dhe i cili si pasojë ka nevojë për teknologji të kontrollit normativ. Si mund të jetë ndryshe në epokën e multikulturalizmit liberal, i cili i indinjohet shprehjeve të hapura të racizmit dhe për të cilin ndërhyrja e drejtpërdrejtë në vlerat kulturore të Tjetrit përbën akt të papranueshëm? Racizmi i EULEX-it pra nuk është racizëm në kuptimin kulturor të fjalës, por është racizëm që gjehet brenda strukturës së saj institucionale: racizëm që ka bazë ideologjinë e sundimit të ligjit dhe Tjetrin si qenie barbare (etnike, tribale) i cili kërkon zbatimin e dhunës juridike karshi universalitetit të Ligjit Perandorak – Lex de Imperio. EULEX është simptomë e transfigurimeve të sovranitetit që ka nxitur eksperimenti i Bashkimit Evropian, por edhe të tenativës Perandorake për kontroll të kufijve jo vetëm politik, por edhe normativ dhe kulturor të “Evropës”, duke kategorizuar popullatat e pranueshme dhe të papranueshme brenda bashkësisë shoqërore të saj. Ashtu sikur fushatat kundër imigrantëve dhe kundër të huajve, diskurset e kriminalizimit të minoriteteve etnike dhe fetare brenda BE-së, përpjekjet për ndalimin e hyrjes së afrikanëve dhe jo-evropianëve të tjerë brenda BE-së, EULEX-i është shprehje e një racizmi universal evropian karshi Tjetrit dhe duhet të luftohet vetëm si i tillë.

(Botuar te Koha Ditore, 12 shtator 2009)

Kosova C (e Re) dhe efektet e saj

Një nga kryeveprat inxhinierike të Shqipërisë është padyshim autostrada e re që lidh veriun e Shqipërisë me Durrësin. Ndërtimi i rrugëve me katër korsi mbi malet e egra por madhështore të Shqipërisë veriore, urat e shumta që lidhin rrugët, tuneli i famshëm i Kalimashit, gjitha këto tregojnë për një punë të madhe planifikuese dhe teknike që qëndron në themel të shpuarjes, asfalltimit dhe ndërtimit që realizoi këtë punim madhështor. Mirëpo shqiptarët kanë pak arsye për t’u lavdëruar për këtë vepër të madhe arkitektonike. Puna kryesore teknike dhe planifikuese është udhëhequr nga kompani të huaja, me personel të huaj. Inxhinerët shqiptarë nuk ishin ata që ndërtuan rrugën, as tunelin. Punën e bënë ekspertët e huaj, ekspertiza teknologjike dhe aplikimi i dijes shkencore ishte i tyre. E vetmja që u takon shqiptarëve është që të paguajnë faturën e madhe që tash i servirët përpara nga Bechtel dhe kompanitë tjera që realizuan punimin. Dhe këtë llogari do ta paguajnë për shumë kohë – para që shumë më mirë do të shpenzoheshin brenda ekonomisë shqiptare.

Nuk e them këtë për të minimizuar rëndësinë ekonomike e strategjike të autostradës, e as – dorën në zemër – vullnetin politik që u desh për ta realizuar atë. E them vetëm si një vështrim për të ardhmen ekonomike të Shqipërisë, por edhe të Kosovës, të cilat gradualisht po humbin resurset e tyre njerëzore si pasojë e politikave zhvillimore që po ndiqen nga dyja shtetet. Shqipëria dhe Kosova, si duket, nuk kanë më nevojë për inxhinerë, specialistë dhe njerëz të tjerë të profilit të lartë profesional, pasi që nevoja ekonomike për ta po zhduket si pasojë e një politike zhvillimore që favorizon investimet dhe kompanitë e jashtme ndërsa lë në harresë investimin në resurset njerëzore të brendshme. Kjo është një tragjedi e përmasave të mëdha, me pasoja që do të ndjehen me gjenerata, sepse është provuar – gjithmonë dhe gjithkund në histori – se investimi në burimet njerëzore, në kapacitetet punuese, organizative, teknike e shkencore, janë motori më i madh i çfarëdo zhvillimi ekonomik. Aq më tepër sot në ekonominë e informatizuar globale.

Në demonstratat e famshme të vitit 1981 në Kosovë, një nga parullat kryesore ishte “Trepca radi, Beograd se gradi” (“Trepça punon, Beogradi ndërtohet”). Ishte kjo një shprehje e protestës kundër eksploatimit ekonomik të Kosovës nga Serbia – por jo vetëm. Në ish-Jugosllavi, orientimi ekonomik i Kosovës ishte kah industria e rëndë dhe nxjerrja e lëndëve të para. Për shkak të pasurisë së saj nëntokësore, Kosova shihej si burim i lëndëve të para, një burim i pashtershëm që furnizonte gjithë ekonominë ish-jugosllave. Këto lëndë të para nxirreshin në Kosovë, përpunoheshin në Serbi, Kroaci apo Slloveni, për t’u kthyer në produkte që sërish shiteshin në tregun e Kosovës. Logjika ekonomike është e thjeshtë: nxjerrja e lëndëve të para, ndonëse kërkon punë të rëndë dhe intenzive (kujtoni rrezikun e punës në miniera), është ekologjikisht e dëmshme (përfshirë efektet shëndetsore në popullatë), por është rrallëherë burim i mbivlerës për një ekonomi. Mbivlera më e madhe gjithmonë nxirret nga përpunimi teknik i lëndevë të para, nga aplikimi i njohurive teknologjike dhe prodhimi e shitja e produkteve finale. Kina është një nga vendet më të pasura me thëngjill, mirëpo rritja e saj ekonomike nuk vjen nga eksporti i thëngjillit (apo produktit të tij, rrymës), por të produkteve elektronike dhe konsumatore që prodhohen në uzinat e saj. Deri tani, Kina ka prodhuar sende me licensë nga kompanitë e jashtme dhe nën firmat e tyre (shembull konkret: iPhone-at dhe iPod-at e dezajnuar nga kompania amerikane Apple), mirëpo ajo tani po bën politikë tjetër, duke investuar në inxhinerët, shkenctarët, menaxherët dhe punëtorët e tjerë profesionistë që do ta udhëheqin krijimin e markave globale kineze për të qenë konkurrente në tregun global. Kina e ka kuptuar atë që kanë kuptuar Korea Jugore, Brazili, India e shumë shtete tjera: që të zhvillohesh, nuk mjaftojnë burimet natyrore dhe puna e krahut, madje as puna e krahut që kërkon shkathtësi (siç është prodhimi i komponenteve elektronike), por kërkohet një investim i madh në burimet njerëzore, në shkencë, teknologji, menaxhment.

Në qeverinë tonë kemi nga ata që ishin pjesëmarrës në demonstratat e vitit 1981, kemi disa edhe që kishin përfunduar në burgje për shkak të aktivitetit të tyre politik para dhe pas atyre demonstratave. Mirëpo është e çudtishme që të gjithë ata sot harrojnë njohuritë dhe përvojat nga e kaluara. Më 1981 ata u çuan kundër eksploatimit ekonomik të Kosovës; sot e mirëpresin duarhapur, madje bëjnë propagandë të paskrupullt për të.

Fjala është patjetër për termocentralin e planifikuar Kosova C (e Re). Është interesant, p.sh. se plani për këtë termocentral kishte lindur në vitet 1980, madje me po atë kapacitet që flitet sot: 2100 MW. Lidershipi i atëhershëm politik i Kosovës kishte kundërshtuar këtë projekt, jo vetëm për shkak të kostos ekonomike, por për shkak se sërish, pyetja ishte për një politikë eksploatuese që Kosovën do të shndërronte në moçalin industrial të ish-Jugosllavisë, konsumuesin e pluhrave dhe dëmëve tjera ekologjike në mënyrë që, në krah të Kosovës, “nga Vardari deri në Trigllav”, të ketë rrymë 24 orë.

Qeveria e sotme mendon se ndërtimi i një termocentrali kaq të madh me kosto kaq të mëdha ekologjike dhe shëndetsore është i nevojshëm për Kosovën – përkundër vlerësimeve të ekspertëve kosovarë se Kosovës nuk i duhet aq shumë kapacitet prodhues. Qeveria gjithashtu parasheh dhënien me koncesion të termocentralit si dhe të minierës një konsortiumi të huaj që do të ndërtonte, ta menaxhonte dhe ta ketë në pronësi termocentralin, produktin e saj si dhe minierën e Sibofcit nga ku planifikohet nxjerrja e linjitit.

Është folur mjaft për pasojat ekonomike dhe ekologjike të një projekti të tillë, por disa fakte kanë mbetur pa u përmendur. P.sh., firma gjermane RWE, e cila deri para do kohe kishte shprehur interesim për projektin Kosova (C) e Re, në vitin 2005 u regjistrua si ndotësi më i madh me dioksid karbon në Bashkimin Evropian. Në vitin 2006 në Britani gazeta The Independent ka shkruar për një rast ku kjo kompani akuzohej për ndotje ujrash për shkak të tentativës për të hedhur në liqenin Oxfordshire një gjysëm milioni ton hi nga termocentrali i saj. Kompanitë si RWE sot gjithnjë e më shumë ndjehen të kufizuara për prodhimin e energjisë nga burimet minerale për shkak të ligjeve dhe rregullacionit që synon reduktimin e ndotësive dhe dëmeve ekologjike në BE dhe shtetet e zhvlluara. Mirëpo në vendet në zhvillim si Kosova, kompanitë si RWE kanë duart e lira të bëjnë ndotje dhe shkatërrim ekologjik pa ndonjë pengesë ligjore apo politike, shfrytëzim të punëtorëve, shëndetit të tyre dhe komuniteteve nga vijnë ata, për hir të profiteve që vijnë nga eksploatimi i pamëshirshëm i burimeve natyrore. Është shumë treguese që qeveria e Kosovës, megjithëse me nxitim të madh nënshkroi anëtarësimin në FMN, nuk nxitoi njësoj që ta nënshkruajë Protokolin e Kiotos kundër emitimit të gazrave që kontribojnë në ngrohjen globale. Me një fjalë, në Kosovë ka pak norma ligjore që të pengojnë që të bëhesh shkatërrues i mjedisit i përmasave astronomike.

Por pavarësisht kostos ekologjike dhe shëndetsore të projektit në formën e tij aktuale, të kthehemi te pasojat zhvillimore të tij.

Së pari, ndërtimi i një termocentrali të ri në pronësi dhe menaxhment të huaj përbën grushtin e vdekjes për traditën edhe ashtu të brishtë inxhinerike dhe menaxheriale të Kosovës. Ka pak gjasa që kompania e huaj do ta udhëheq punën e termocentralit të ri me ekspertë kosovarë. Jo vetëm pronarët, por edhe menaxherët dhe inxhinerët e lartë të kësaj kompanie të do të jenë ekspertë të jashtëm. Shikoni, në këtë rast, bankat e huaja në Kosovë. Asnjë nga menaxherët e lartë të tyre nuk është vendas. Si një nga kompanitë më e mëdha në Kosovë (çfarë mund të pritet të jetë një termocentral i përmasave të tilla), efekti i saj shoqëror do të jetë i shënueshëm dhe, thuaja katastrofik përsa i përkët zhvillimit shoqëror. Një nga këto efekte do të jetë krijimi i një varësie dhe subordinimi të ri, jo vetëm në kapitalin ekonomik, por edhe në kapitalin njerëzor të jashtëm. Investimet gjatë shumë dekadave që janë bërë, për ndërtimin e një kapitali njerëzor profesionist dhe teknik në Kosovë, shkatërrohen me një të rame të lapsit nga kryeministri Hashim Thaçi.

E dyta, një varësi e tillë rrezikon të shtrihet në sektorët kryesorë të ekonomisë kosovare. Privatizimi i aseteve publike të Kosovës, siç janë PTK dhe Aeroporti, nesër padyshim edhe Trepça dhe burimet tjera, do të ndjekin të njëjtën vijë. Një gjeneratë e tërë ekspertësh teknik e menaxherial kosovarë sot janë humbur, si pasojë e dislokimeve ekonomike të viteve 1990 dhe të luftës. Politika aktuale garanton që baza e resurseve njerëzore e Kosovës të degradojë edhe më tej, pasi kosovarëve u zvogëlohen shansat për marrjen e pozitave udhëheqëse, vendimarrëse dhe teknike në kompanitë që veprojnë në Kosovë. Sipas vizionit ekonomik të qeverisë aktuale, duket se qytetarët e Kosovës janë të vlefshëm vetëm si punëtorë krahu dhe si konsumatorë, por jo si ekspertë, ndërtimtarë, krijues, organizatorë, shkenctarë. Vizioni turbo-kapitalist i klasës aktuale politike tashmë është shndërruar në paradigmë zhvillimore, një vizion në kohrencë të plotë me doktrinat neoliberale të një zhvillimi që vjen si magji nga tregu i hapur për investime të jashtme.

E treta dhe si pasojë, një politikë e tillë rrezikon që Kosovën ta shndërrojë në një vartësi neokoloniale të interesave të jashtme ekonomike. Tregu është fushë lufte interesash, ndërsa qeveria e Kosovës sot nuk mbron interesat ekonomike të Kosovës (përveç ndoshta ato të pjesëtarëve të saj që përfitojnë personalisht nga kjo politikë). Shfrytëzimi ekonomik nuk është vetëm shfrytëzimi i burimeve natyrore dhe njerëzore. Këtë leksion e ka marrë tash e shumë kohë e gjithë Bota e Tretë. Shfrytëzimi më brutal ekonomik është edhe privimi nga dija dhe njohuria teknologjike dhe shkencore aq e nevojshme për zhvillimin e një ekonomie vendore. Politika e privatizimit të gjithçkaje ka si pasojë degradimin total të burimeve njerëzore, të ekspertizës dhe të njohurisë modeste teknologjike kosovare, shndërrimin e Kosovës në një burim të lëndëve të para natyrore dhe njerëzore (punës së lirë të krahut) – po ashtu si dikur synonte politika ekonomike jugosllave, por tani në kuadër e një sistemi ekonomik regjional e global të përmasave më të mëdha.

Si pjesë e një politike të përgjithshme ekonomike, Kosova C (e Re) do të jëtë kështu sikur autostrada e re shqiptare – kryevepër për të cilën populli i vendit mund të pretendojë pak krenari, ndërsa do të paguajë shumë llogari. Aq më keq, në këtë rast, po flasim për llogari që do të paguhen me gjenerata të tëra, si ekonomike, ashtu edhe ekologjike dhe shoqërore.

Botuar te Koha Ditore, 15 korrik 2009

Kosova në krizën globale financiare

Është bërë e zakonshme nëpër mediume informative që të theksohet rritja e popullaritetit të Kapitalit të Marksit me shpalimin shokant të krizës globale financiare gjatë muajve të fundit. Në anën tjetër, disa nga e majta tashmë kanë filluar të shpallin triumfalisht fundit e projektit neoliberal dhe ardhjen e një epoke të re ku, sipas këtyre, do të shohim ardhjen në shprehje të formave më ’socialiste’ të organizimit ekonomik, siç janë nacionalizimi i bankave (që tashmë po ndodh gjithandej vendeve postindustriale), taksa në shkallë progresive dhe masa të tjera që i japin fund ekceseve të kapitalizmit financiar që ishin shkaktarët fundamental të krizës aktuale. Në Amerikë kjo frymë ka marrë hov gjithashtu me fitorën elektorale të Barack Obama-s dhe të demokratëve, duke shpallur kështu sipas disave një epokë të re post-neoliberale.

Rreziku i pranimit të kësaj narrative qëndron në atë se ai fokusohet në trendet afatshkurtëra dhe nxjerr krizën aktuale nga kuadri më i gjerë i transformimeve ekonomike që kanë ndodhur gjatë tri dekadave të fundit në vendet e zhvilluara kapitaliste. Padyshim, edhe ekonomistët më të regjur neo-klasikë (baballarët ideologjikë të neoliberalizmi) kanë parasysh se kriza e sotme tejkalon përmasat e një krize “normale” ciklike të akumulimit kapitalist, të të ashtuquajturve “business cycles” në të cilat tregu i riadaptohet një ekuilibri të ri të raportit ofertë-kërkesë. Kriza dhe falimentimi i shpejt i shumë bankave dhe institucioneve financiare dhe e institucioneve të mëdha të siguracioneve sikur American International Group (AIG), në një formë që përnjeherë kanë reduktuar praninë e kreditit në ekonomitë e zhvilluara (aq të domosdoshëm për investime si dhe për mbajtjen e nivelit të konsumit) qartazi shkon përtej një krize afatshkurtër dhe një tkurrje normale ekonomike çfarë pritet prej një recesioni. Intervenimi i paprecedent i shteteve në subvensionimin e humbjeve ekonomike të bankave dhe institucioneve financiare të mëdha dhe humbja e qindra triliardë dollarëve në vlerë të tregjeve globale financiare dëshmon për shkallën e jashtëzakonshme të krizës aktuale. Kjo, natyrisht përbën vetëm efektin ekonomik të krizës. Efekti i tij përmes ngarkesave të përnjëhershme që ajo i ka bërë buxheteve shtetërore, duke shkaktuar rënien e të hyrave tatimore, obligimin për të ndërhyrë me para të reja në ekonomi për të parandaluar një kolaps total ekonomik, ngarkesat e reja në shërbimet sociale si pasojë e rritjes së papunësisë, janë pasojat tjera të krizës të cilat tashmë po gjenerojnë dinamika dhe kriza të reja politike në gjithë globin.

Tashmë për shumëke është gjithashtu i qartë shkaku themelor i krizës. Ishte vetë aparatura globale financiare që, përmes produkteve ‘inovative’ financiare, të të ashtuquajtura ’securitization’, e nxitur nga korniza e dobët rregullative e favorizuar me dekada nga ideologjia neoliberale (nocioni që tregu nuk ka nevojë për mbikëqyrje sepse vetëvetiu korrekton gabimet e veta etj.) dhe dominancës gjithnjë e më të madhe të kapitalit financiar karshi atij prodhues si motor të akumulimit kapitalist, ajo që ushqeu rritjen spekulative të profitit përmes investimeve financiare. Rritja ndodhi pothuajse krejtësisht në krah të tregjeve të patundshmërisë, ku përhapja e kredive nxiti blerjen masive të patundshmërive, gjë që artificialisht ngriti çmimet e tyre deri në shkallën kur mospagesat e kredive nga blerësit çoi në tërheqjen e tyre nga tregu, ndërsa bankave u mbetën në duar prona të lidhura për letra krediti pa vlerë në treg. Kolapsi i këtij tregu spekulativ, në në vitin 2008 kishte vlerë nominale prej afër 800 biliardë dollarëve (11 herë më e madhe se gjithë ekonomia globale), mbi të cilin ishte ndërtuar ngrehina e re financiare, ishte nyja e parë në zinxhirin financiar që tërhoqi me vete struktura të tëra financiare, duke na çuar në situatën në të cilën gjendemi sot.

Reagimi i disave është që kriza dëshmon për nevojën e rikthimit të rregullimit, kontrollit dhe monitorimit shtetëror të aktiviteteve në tregjet financiare, proces që gjithashtu ndodhi pas kolapsit financiar të viteve 1930. Mirëpo kjo pikëpamje e ngushtë e aspektit rregullativ lë jashtë procesin e transformimeve institucionale të post-fordizmit, ku duhet ta kërkojmë shkakun më të madh të situatës së sotme politike dhe ekonomike. Teoria e fordizmit/post-fordizmit rrjedh nga e ashtuquajtura Régulation School e teorisë ekonomike, por që në dallim prej ekonomisë neo-klasike, koncepton kapitalizmin si një formë ekonomike që është në varshmëri të drejtpërdrejtë me institucionet dhe normat jo-ekonomike. Régulation School merr seriozisht vështrimin e Althusser-it se ajo që e dallon historikisht një formacion shoqëror kapitalist (kundrejt atij feudal etj.) është dominanca e instancës ekonomike mbi instancat tjera shoqërore, dukuri kjo e vënë re për ekonomitë e tregut edhe nga babai i traditës institucionaliste në ekonomi, Karl Polanyi. Kundrejt determinizmit njëkahësh të marksizmit ortodoks (se struktura ekonomike është shkak i superstrukturave shoqërore, politike dhe ideologjike), Régulation School kupton instancat apo fushat e ndryshme institucionale të një formacioni shoqëror si potencialisht autonome, megjithëse të ndërlidhura në mënyrë sistemike, përmes të ‘coupling’ (ndërlidhjeve komplekse kauzale por që megjithatë veçojnë dy sisteme kauzalisht të pavarura). Kjo e bën Régulation School më të afërt me traditën institucionaliste në sociologji se sa me ekonominë neoklasike apo edhe me ekonomitë politike klasike marksiste. Si pasojë, Régulation School thekson se kapitalizmi, në instancë të fundit, varet nga një mënyrë e riprodhimit (mode of reproduction) që krijon kushtet si shoqërore dhe kulturore (përmes vlerave shoqërore, institucionale etj.), si ato ekonomike (të regjimeve të akumulimit të kapitalit) për zgjerimin e qarqeve të prodhimit, qarkullimit dhe konsumimit të kapitalit. Mënyra e riprodhimit përbëhet nga dy elemente: mënyra e rregullimit shoqëror (institucionet, normat shoqërore, ideologjia etj.) dhe nga regjimi i akumulimit (rrjetet dhe strukturat të prodhimit dhe konsumit që mundësojnë akumulimin afatgjatë të kapitalit). Dyja këto struktura kanë pësuar ndryshime gjatë tri dekadave të fundit.

Sipas teoricientëve të Régulation School, ajo që vështrojmë në vendet e zhvilluara kapitaliste, që nga kriza ekonomike e viteve 1970 është një ristrukturim ekonomik që po zëvendëson formën e dikurshme ekonomike të mbështetur në rolin qëndror të shtetit në zhvillimin ekonomik dhe në nivelizimin e ekstremeve të pabarazive shoqërore përmes ndërhyrjeve Keynes-iane, një mënyrë e rregullimit që ata e quajnë Fordizëm, në një formacion të ri post-fordist. Post-fordizmi është pasojë e kontradiktave të vetë fordizmit, por edhe të transformimit në shkallë të rrjeteve të qarkullimit të kapitalit ku një ekonomi relativisht e vetëpërmbajtur kombëtare e një shteti është zëvendësuar me një ekonomi të ndërlidhur globale si një sferë gjithnjë e të unifikuar të investimit, prodhimit dhe konsumimit transnacional të kapitalit. Për dallim nga sistemi fordist, postfordizmi mbështetet në “akumulimit fleksibil”, që domethënë dominancën e kapitalit financiar, fluiditetin (dhe globalizimin) e qarqeve të prodhimit, me pasojë edhe “kazualizimin” e punës nga një garancë shoqërore çfarë ishte në fordizëm në një pozicion të pasigurt dhe të përkohshëm që çon komodifikimin individual në shkallë të reja duke kërkuar nga individi punonjës që të jetë “fleksibil” në tregun e punës për shkak të jostabilitetit të strukturës ekonomike, të ndjekur me erozionin e të drejtave të punës (pjesërisht pasojë e dobësimit të organizimit sindikal), humbjen e vlerës së punëtorit (sidomos në rangjet e ulta të tregut të punës) me automatizimin e procesit të punës dhe bartjes së prodhimit në vendet e Botës së Tretë, bashkë me vlerësimin e punës simbolike (të shërbimeve komplekse) që kërkojnë përgatitje të lartë arsimore, dhe të mënyrave të reja të organizimit të firmave që hierarkitë e pozitave dikur të distribuuar në bazë të stazhit punues e zëvendësojnë me konkurrencën e brendshme të punëtorëve. Roli dhe rëndësia e shtetit kombëtar në rregullimin ekonomik dhe social është debat që vazhdon në mesin e atyre që janë pjesë e Régulation School mirëpo padyshim, roli i shtetit në kushtet e globalizimit të sistemeve financiare është pa asnjë dyshim krejtësisht tjetër nga ai që mund të ishte para tri-katër dekadave, ku planfikimi qëndror në shkallë të shtetit kombëtar akoma ishte i realizueshëm, madje edhe në shtetet perëndimore si Franca, Gjermania apo vendet skandinave. Këtë po dëshmon edhe kriza e sotme ku po shihet se mjetet që shteti posedon janë – sidomos për shtetet më të vogla – shpesh joadekuate për t’iu përgjigjur në mënyrë efektive një krize që ka si shkak forca që gjenden krejt jashtë sferës së kontrollit dhe jurisdiksionit të tij. Disa parashikojnë se kriza aktuale do të çojë në ngritjen e instancave globale rregullative të kapitalit financiar. Një gjë e tillë mbetët të shihet, megjithëse edhe kjo sjell rrezikun e ndërtimit të një oligarkie financiare që vazhdon t’i lë shtetet më pak të zhvilluara nën mëshirën e institucioneve ndërkombëtare financiare si të Bankës Botërore dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar.

Mirëpo është e qartë se karakteri themelor i krizës aktuale rrjedh nga fakti i vështruar nga teoricientët e Régulation School gjatë dekadave të fundit: se ristrukturimi ekonomik post-fordist po gjeneron, përveç rritjes së pabarazive sociale gjithandej vendeve të zhvilluara dhe të pazhvilluara, gjithashtu dhe krijimin e një strukture ekonomike që, për shkak se mbështetet mbi kapitalin financiar, gjithnjë e më shumë i nënshtrohet ekstremeve të lëvizjeve ekonomike dhe krijon kriza të përmasave globale që nuk kursen asnjë nga vendet që dikur mbijetonin krizat globale të paprekura. Prandaj me të drejtë, Marazzi e quan krizën aktuale “kriza e parë e unifikuar e postfordizmit”. Në dallim prej krizave regjionale (siç ishin recesioni japonez i veteve 1990, kriza financiare në Azinë juglindore në fundvitet 1990, kolapsi financiar në Argjentinë dhe Brazil etj.), kriza e sotme nuk ka kursyer asnjë nga ekonomitë e zhvilluara.

Në aspektin strukturor, ajo çfarë bën kriza aktuale është sjell në pikëpyetje gjithë rolin e kapitalit financiar në sistemin aktual ekonomik global. Siç bëjnë të ditur historianët ekonomik, roli i kapitalit financiar ka pësuar shpërthim që nga vitet 1970 duke përfshirë sot të gjitha aspektet e aktivitetit ekonomik. Në SHBA, p.sh., në vitin 1947 sektori financiar përbënte rreth 2,5 % të Prodhimit Bruto të Vendit (GDP), ndërsa në vitin 2006 kjo kishte arritur në mbi 8 %, duke bërë që shërbimet financiare të marrin pjesë me afër 40 % në strukturën e profiteve korporative. Rritja e sektorit financiar ndodhi gjatë dhe pas krizës së viteve 1970, paralelisht me ngritjen ideologjike të neoliberalizmit. Si pasojë, sot, në ekonomitë e zhvilluara, çdo veprim ekonomik, që nga investimi deri tek konsumi i produkteve, varen drejtpërdrejtë nga kapitali, në radhë të parë në formë të kreditit, i siguruar nga sistemi financiar. Prania e madhe e kreditit ka çuar gjithashtu në rënien e nivelit të kursimeve, jo vetëm në vendet e zhvilluara por edhe në shoqëritë si Japonia dhe Korea Jugore që dikur njiheshin për shkallë të larta kursimi. Kursimi mund të duket si gjithnjë e më i panevojshëm për shoqëri ku te kredia arrihet lehtë dhe përdorimi i tij është i thjeshtë për çdo aspekt të investimit dhe konsumit. Mirëpo, kjo logjikë dëshmohet problematike në momentin që, siç ndodhi tani, krediti zhduket nga ekonomia si pasojë e humbjeve të mëdha në investime spekulative që tërheqin me vete banka të tëra dhe gjithë bazën e kapitalit që furnizon ekonominë me kredi.

Kjo ka çuar në një ndërhyrje të paparë të shtetit në shpëtimin e bankave dhe institucioneve të tjera financiare për subvencionimit dhe pjesëmarrjes direkte të shtetit në pronësinë e tyre. Në këtë pikëpamje, është përmendur shpesh fantazma e socializmit: a është e mundur se edhe në një vend si Amerika, fillon nacionalizimi i bankave dhe kompanive të mëdha? Mirëpo paradoksi i asaj që po shohim është vënë re nga të tjerët: nëse ky është ’socializëm’, është i tillë vetëm për kapitalistët. Shteti fut paratë publike në shpëtimin e investitorëve spekulativ, duke shpërblyer riskun e tyre. Arsyetimi është se po të lihen të kolapsonin institucione bankare si Citigroup, Bank of America apo AIG, shoku ekonomik që do të shkaktohej në gjithë ekonominë amerikane dhe globale do të ishte katastrofik, duke marrë me vete në varr sektorë të tërë të ekonomisë dhe duke çuar në nivele të papara të papunësisë që nga depresioni i viteve 1930. Kapitalizmi është bërë tepër i madh për veten e tij, që bën të domosdoshme socializimin e humbjeve të mëdha ekonomike në shkallë historikisht të paparë, në mënyrë që të evitohen kriza edhe më të rënda ekonomike dhe shoqërore.

Ku i gjejnë këto transformime vendet në zhvillim si Kosova? Shoku i krizës është ndjerë në gjithë vendet “tranzicionale” të Evropës lindore në formën e rëniës së aktivitetit ekonomik, devalvimit valutor dhe rrezikut të vazhdueshëm të dështimit të sistemit financiar. Zhvillimi i tillë detyroi që, në vlugun e krizës në mars të këtij viti, shefat e gjithë bankave qendrore të vendeve evro-lindore të mbajnë një samit të përbashkët për të siguruar për stabilitetin e vazhdueshëm të sistemeve të tyre financiare, pas të dhënave alarmante për rrezikun e kolapsit financiar të lëshuara në fillim të këtij viti. Kriza ekonomike në Evropën lindore është e lidhur ngushtë me fatin e ekonomive të Evropës qendrore, të dominuar nga Gjermania dhe, më pak, nga Austria. Megjithëse rreziqet e kolapsit financiar janë evituar, Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (EBRD) parasheh një rënie mestatare prej 5.2 % për prodhimit bruto (GDP) në gjithë rajonin, që përfshin edhe Ballkanin. Ironikisht, kjo rënie është më e madhe në shtetet baltike, që dikur merreshin si modele të transformimit të suksesshëm në ekonomi të tregut. Rënia e GDP-së në këto shtete për këtë vit sillet prej 10-12 %, fakti i varshmërisë së tyre të thellë me ekonominë globale. Edhe pse efektet e krizës kanë bërë që edhe FMN-ja të zbusë insistmet në balansimin e buxhetit dhe të tolerojë deficitet buxhetore që kanë rezultuar si pasojë e krizës ekonomike, në disa vende kriza financiare po përdoret politikisht si arsyetim për politika shumë më drastike buxhetore. Përderisa në vendet e zhvilluara shihet rëndësia e shpenzimeve buxhetore për rigjenerim ekonomik (si p.sh. në SHBA, ku qeveria miratoi shpenzime me vlerë rreth 800 miliard dollarë) në vendet e vogla kriza çon në shtrëngimin e mëtejmë të shpenzimeve publike. P.sh., për këtë vit, kryeministri estonez ka kërkuar reduktime në shpenzimet buxhetore prej 12 %, duke marrë shkas se kriza shërben “për zvogëlimin e mëtejmë të shtetit” siç ka deklaruar ai. Kurse, përderisa shtetet e vogla baltike dhe ato të Evropës qendrore dhe lindore ballafaqohen me krizën, shtetet me zhvillim të mesëm si Brazili dhe India synojnë që të dalin nga kriza me një rol më qëndror ekonomik dhe politik. Si përfundim, mund të themi se “kriza e unifikuar e postfordizmit” nuk po çon drejt një unifikimi në formën e masave politike që po merren nga shtetet, as në lindjen e një makro-strukture rregullative botërore, por në fragmentimin e mëtejshëm ekonomik dhe politik (të parë edhe në paaftësinë e BE-së për t’u përgjigjur, si bllok, krizës, duke i detyruar shtetet anëtare në marrjen e masave vetanake). Globalizimi ekonomik, ironikisht, po çon në fragmentimin e vazhdueshëm politik, me efekte që do të vërehen edhe gjeopolitikisht, por edhe në lëvizjet shoqërore brenda vetë shteteve. Mirëpo, ky fragmentim nuk po shkon drejt krijimit të autarkive të reja të ekonomive kombëtare (siç ndodhi në prag të Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore), por të ndarjes së globit në sisteme regjionale ekonomike të organizuara si bllok rreth një ekonomie të zhvilluar me rol dytësor prodhues dhe konsumues për shtetet periferike, me varshmëri të madhe te kapitali i jashtëm financiar për sigurimin e investimeve.

Ku qëndron Kosova në këtë mes? Me disa përjashtime (p.sh., fondin pensional), kriza ka kursyer Kosovën më masë të madhe për shkak të izolimit të saj relativ nga sistemi financiar global dhe qarku i investimeve spekulative që çoi në krizën aktuale. Mirëpo, izolimi i Kosovës, sado është një përparësi, është gjithashtu një problem, sepse mosintegrimi sado periferik në blloqet regjionale ekonomike po çojnë në shndërrimin e Kosovës në një vrimë të zezë në hartën ekonomike të Evropës, me probleme ekonomike që, prej prizmit evropian (siç është papunësia prej mbi 40%), duken se, edhe në kushtet e krizës aktuale, i takojnë një planete tjetër.

Problemi themelor është se Kosova nuk ka kapacitete të planifikimit dhe zbatimit të një programi zhvillimor ekonomik. Në dallim prej shumë vendeve të rajonit, Kosova nuk ka një agjension të zhvillimit ekonomik, as programe efektive që shkojnë drejtë nxitjes së eksportit si bazë për rritje ekonomike, ndërsa eksporti është nyja themelore që krijon lidhjet midis ekonomisë vendore dhe tregut global. Mirëpo problemi nuk është vetëm institutional, ai është edhe ideor – me një elitë të korruptuar politike dhe një sistem të dështuar të studimit të lartë universitar dhe akademik, Kosova nuk ka as kapacitetet e nevojshme intelektuale për t’u përballur me sfidat e zhvillimit ekonomik. Lëvizjet shoqërore, ndërkaq, mbesin tepër të fragmentuara dhe të paafta për krijimin e një platforme progresive që zhvillimin ekonomik do ta kishte bazë parësore të politikës. Si pasojë, edhe në kushtet e krizës aktuale globale, Kosova mbetet peng i zbatimit të politikave ekonomike të institucioneve globale financiare si FMN (në të cilën Kosova para pak kohe fitoi anëtarësinë). Problemi kryesor është se politikat e FMN-së nuk kanë synim zhvillimor – ato synojnë, në parim, stabilitetin makro-ekonomik të vendit, brenda disa kornizave konservatore ekonomike (mbrojtja nga deficitet buxhetore, stabiliteti i valutës, që në Kosovë nuk përbën problem për shkak të përdorimit të euros, dhe nga presionet e inflacionit), që i konsiderojnë si krjim të kushteve për investime. Mirëpo, sipas këtyre parametrave, mjedisi ekonomik në Kosovë ka qenë stabil që nga periudha e menjëhershme e pasluftës. Ndërsa problemi qëndror ekonomik në Kosovë vazhdon të jetë paaftësia e lidershipit politik për të kaluar nga një politikë konservatore e stabilitetit makro-ekonomik, çfarë favorizohet nga FMN, në një politikë aktive të zhvillimit që i jep shtetit rol qëndror në orientimin e programeve zhvillimore ekonomike.

Botuar te Ekonomia, qershor 2009

Si të tejkalohet epoka post-zhvillimore?

Kjo që e jetojmë sot lirisht mund të quhet epoka post-zhvillimore. Ideja mbrapa kësaj është se vetë koncepti i zhvillimit është i vdekur. Sot, kur flitet për “zhvillimin”, fjala është zakonisht për “zhvillimin ekonomik”, të matshëm në terma ekonomik, siç është rritja vjetore e Prodhimit Bruto të Vendit (GDP), apo shkalla e investimeve të jashtme. Ky kuptim i ngushtë i zhvillimit është pasojë e hegjemonisë së doktrinave neoliberale, të promovuara nga një numër ekonomistësh dhe institutesh të ndryshme konservatore dhe agjentëve global të neoliberalizmit siç është Fondi Monetar Ndërkombëtar. Ai redukton konceptin e zhvillimit në një koncept të pastër ekonomik. Ky është koncepti i zhvillimit që është promovuar edhe në Kosovën e pasluftës.

Sot, pas krizës financiare, shumë nga doktrinat e neoliberalizmit janë diskredituar e në tërheqje e sipër. Neoliberalizmi nuk shihet si zgjidhje, po si një nga fajtorët e krizës aktuale. Vetë Alan Greenspan, ekonomist neoliberal dhe guvernator shumëvjeçar i bankës qëndrore amerikane, në një dëshmi dhënë në Kongresin amerikan deklaroi se politikat që ai kishte promovuar për liberalizmin e tregjeve financiare kishte qenë e gabuar. Me një fjalë, ai pranoi se kishte bërë një gabim ideologjik, që kishte besuar në doktrinën neoliberale që tregu funksionon më së miri kur është i pamonitoruar. Tashmë pranohet nga të gjithë se një nga shkaqet themelore të krizës aktuale financiare, që është ndër më të thellat që nga depresioni i viteve 1930, është liberalizimi i tregjeve financiare dhe lejimi i asaj që bankat të shndërrohen në investitorë institucionalë. Produktet inovative financiare që shpesh njihen si “securitization”, krijuan një zinxhir të madh risqesh ekonomike të lidhura për fatin e tregut të patundshmërive në SHBA. Ky treg dëshmoi të ishte i fryrë artificialisht nga investitorët që kërkonin shkalla të larta të profitit dhe nga bankat që kishin derdhur përqindje të madhe të kapitalit të tyre në investime të këtij lloji, prandaj edhe kolapsi i atij tregu tërhoqi me vete një numër të madh institucionesh të mëdha financiare, disa nga të cilat po shpëtohen vetëm falë ndërhyrjes së qeverive në to me para publike.

Samiti i paradokohshëm i G-20-shit gjithashtu dëshmoi kufijtë e doktrinave neoliberale karshi të të ashtuquajturit “model social” të promovuar nga Evropa kontinentale. Shtetet si Gjermania dhe Franca, që përfaqësojnë varianta të ndryshme të “modelit social”, ku shteti përgjithësisht ka një rol më aktiv në drejtimin ekonomik të vendit, ndjehen moralisht të forcuara tani pas pothuajse një çerek shekulli të ofansivës neoliberale kundër shtetit social. Paradokisht, duket se sot, shtetet kontinentale evropiane, të cilat investojnë në arsim, shëndetsi dhe shërbime tjera sociale, janë në pozitë shumë më të fuqishme që ta përballojnë krizën, se sa vendet si SHBA dhe Britania ku politikat neoliberale janë ndjekur më sistematikisht. Padyshim se tash edhe SHBA gjendet para sfidave të mëdha të ristrukturimit institucional karshi krizës e cila rrezikon implodimin pothuajse total të sistemit financiar, e që me këtë t’i bëjë dëme të riparueshme strukturës ekzistuese ekonomike – për të mos folur për pasojat shoqërore dhe politike të një zhvillimi të tillë. SHBA mund të dalë nga kjo krizë, sikur nga depresioni i 1930-ave, me një sistem ekonomik dhe social krejtësisht të transformuar.

Sidoqoftë, një nga viktimat e epokës neoliberale, ku refren ka qenë i ashtuquajtur “globalizim”, ka qenë edhe koncepti i zhvillimit. E përforcuar edhe nga e ashtuquajtur doktrinë e tolerancës multikulturaliste, zhvillimi bëhet i pamendueshëm si koncept, pasi që intervenimi politik në ndryshimin e strukturave tradicionale shoqërore paraqitet nga kjo doktrinë si një cënim i papranueshëm moral karshi kulturës tjetër. Ideologjia neoliberale post-zhvillimore kështu në mënyrë implicite mbështet esencializmat e fundamentalizmave të ndryshëm kulturor e fetar, duke qenë i pajtueshëm kështu me ideologjinë konservatore: “zhvillim po, por duke ruajtur strukturat tradicionale të shoqërisë!” Për ta ilustruar këtë me një shembull konkret, një propozim i paradokohshëm në Arabinë Saudite kishte propozuar që të ndalohet shfaqja e grave në televizion. Një propozim i tillë është krejt i pranueshëm për doktrinën e tolerancës multikulturaliste sepse ajo na detyron të respektojmë kulturën e tjetrit, pavarësisht se në të gratë kanë status dytësor karshi meshkujve, sepse doktrina e tolerancës liberale multikulturaliste thotë që këtë dukuri duhet ta interpretojmë si një dallim kulturor logjika e të cilit është i pakapshëm nga racionaliteti ynë eurocentrik etj.

Kosova, si vend relativisht i varfër, preket direkt nga kjo doktrinë, sepse ajo dikton formën dhe strategjinë e politikave “zhvillimore”. Kjo shihet qartazi. Që nga krijimi i strukturave të reja administrative e politike në vitin 1999, në Kosovë nuk është zbatuar asnjë lloj politike e mirëfilltë zhvillimore.

Çka është zhvillimi dhe çka është politika zhvillimore? Në kuptimin e parë, zhvillimi është transformim jo vetëm ekonomik, pra nuk është vetëm rritje e thjeshtë e aktiviteteve ekonomike, por transformim dhe modernizim i gjithanshëm i strukturës shoqërore. Zhvillimi nuk është (siç kujtojnë disa naivisht) një proces automatik i historisë. Zhvillimi ka kosto ekonomike, por ka edhe kosto politike dhe kulturore. Ai dikton transformime të gjithanshme të shoqërisë.

Projekti socialist në Kosovë ka qenë pikërisht një proces i tillë zhvillimor. Politikat zhvillimore socialiste (nën shtetin e atëhershëm jugosllav), sidomos kur kanë marrë hov pas viteve 1960, nuk kanë qenë politika të thjeshta për rritjen e aktivitetit ekonomik. Ato kanë qenë politika që kanë synuar, brenda kornizave institucionale të shtetit socialist, transformimin e rrënjësishëm të strukturës shoqërore, duke bërë kalimin aq të nevojshëm nga një shoqëri agrare, analfabete, dhe me organizim shoqëror që reflektonte këtë karakter, në një shoqëri të industrializuar, moderne, me organizim burokratik dhe strukturë të punësimit profesional, e organizuar në bazë të solidariteteve të reja shoqërore dhe profesionale. Krejt kjo, natyrisht, ndodhi nën monpolin politik të partisë komuniste, mirëpo për epokën e vet u dëshmua model i suksesshëm – madje, sipas disa llogarive, modeli socialist i zhvillimit në periudhën fillestare të tij tejkaloi me rritje ekonomike edhe disa shtete relativisht të varfëra të Evropës perëndimore, siç ishin Portugalia, Irlanda dhe Norvegjia, ndërsa kishte bërë që ai të imitohet gjithandej Botës së Tretë të dekolonizuar.

Është absurde që në rrethanat e sotme të kërkohet një përsëritje e modelit socialist të zhvillimit. Por çka mund të bëhet është që të shpëtohet nga ai koncepti i zhvillimit si një transformim i gjithanshëm i strukturës shoqërore, madje në shkallë dhe në përmasa edhe më të gjerë se sa ai socialist, duke përfshirë në të aspektet e injoruara nga ai (si p.sh. standardet mjedisore). Kjo nuk është një ëndërr boshe, meqë vlerën e konceptit “të vjetër” zhvillimor e kanë dëshmuar në vitet e fundit edhe shtetet e suksesshme në pikëpamje ekonomike si Korea Jugore, Brazili dhe India, por edhe shtetet e zhvilluara si Gjermania që nuk duan të heqin dorë nga roli i shtetit në rregullimin ekonomik. Në të gjitha këto raste, shteti luan rol qëndror në zbatimin e politikave zhvillimore, apo (në rastin e Gjermanisë) të makro-menaxhimit të ekonomisë, të sistemit arsimor dhe të tregut të punës. Këto politika, në forma të ndryshme, kombinojnë investimet në njerëz, në infrastrukturë dhe në industritë eksportuese për rritje ekonomike që sjell dobi të gjithanshme shoqërore dhe jo vetëm përvetësimin e mbivlerës nga një grup i vogël oligarkësh duke lënë masën e gjerë të shoqërisë në mjerim social edhe ekonomik.

Kjo është edhe leksion për qeverinë aktuale dhe për ato të ardhshmet në Kosovë. Zhvillimi nuk matet me rritjen e buxhetit publik, me shkallën e rritjes ekonomike dhe me kilometrat e rrugëve të asfalltuara. Zhvillimi matet me efektet e ndjeshme, afatshkurtëra dhe afatgjata që një politikë zhvillimore kryen në transformimin e strukturës shoqërore. Zhvillimi, gjithashtu nënkupton se politikat zhvillimore mund të jenë rrjedhojë e një koncepti të gjerë të zhvillimimit e jo e politikave dhe investimeve ad hoc nga buxheti shtetëror, e një lloj Keynes-ianizmi të investimeve publike pa kokë, që është ajo që shohim sot. Për të mos përmend shkallën e tërheqjes së shtetit nga rregullimi ekonomik, dhe për më tepër synimi për të privatizuar edhe ato pak asete publike që i kanë mbetur Kosovës, siç janë energjetika dhe telekomunikimi. Mbi të gjitha, ekziston nevoja që të distancohemi nga retorika boshe e zhvillimit me të cilat shërbehen grupet aktuale politike. Kjo kërkon që fillimisht të bëjmë të qartë se çka nënkuptojmë me zhvillimin dhe çka presim nga ai, në mënyrë që pastaj të vlerësojmë se sa jemi afër begative të premtuara të tij.

UP si model politik

Më rastin e trazirave të 1968-ës, psikanalisti Jacques Lacan iu kishte drejtuar masave të studentëve italianë që ishin ngritur në protestë: “si subjektë histerikë, ju kërkoni një Master të ri. Dhe do ta keni!” A s’mund të thuhet e njëjta për studentët e Universitetit të Prishtinës? Por, ajo që Lacan-i kishte parë tek studentët italianë të ‘68-ës në sjelljen e tyre kolektive (ata, të paktën, ishin çuar në protesta kundër padrejtësive që përjetonin), për studentët e UP-së mbi dyzet vjet më vonë mund të vihet re në sjelljen e tyre individuale. Sigurisht, në UP bëhen abuzime të mëdha, ka korrupsion të theksuar, nuk zbatohet respekti elementar për dinjitetin e studentit, profesorët mbajnë dhjetëra poste (shumica e tyre qeveritare dhe partiake). Por nuk është e pështirë sjellja e profesorëve, përmes së cilës nuk shprehet asgjë më shumë përveç faktit se në Kosovë, rrënimi bazës institucionale për punë akademike, shkencore dhe pedagogjike, tashmë ka kapërcyer kulmin. Përkundrazi, e pështirë është sjellja e studentëve, që përballojnë dhunën e hapur që i bëhet ardhmërisë së tyre përmes ankesave dhe ofshamave tashmë neveritëse për korrupsionin, shkeljet, padrejtësitë etj. Me një fjalë, reagimi i tyre ndaj padrejtësisë është histerik. A s’është tragjik fakti që nga viti 1999, në UP nuk u vërejt asnjë shkëndi origjinaliteti politik, aspak përpjekje për ndryshimin e gjërave nga ana e studentëve, asnjë lëvizje për ndryshime rrënjësore në UP, si prelud për ndryshime rrënjësore në shoqëri (me përjashtim, mbase, të lëvizjës jetëshkurtër “Tjetërqysh”)? Është e qartë se tashmë UP është përtej ndryshimeve, përtej reformave. Kjo sepse UP-ja nuk shpreh vetëm realitetin e një universiteti, ai shpreh një realitet shoqëror. Ajo që shohim në UP është arritja e një gjendje të re homeostatike, një balansi të ri forcash, një forme të re e dominimit strukturor.

 

UP-ja na paraqitet si modeli i ri politik – ajo që shohim aty s’është gjë tjetër vetëm se funksionimi i këtij modeli në praktikë. Pushteti abuzon dhe përdhunon, deri në shkallën sa shkelja e çdo norme është normalizuar. Kurse viktima e këtij abuzimi dhe përdhunimi, viktima që paguan dhe do ta paguaj në vazhdimësi çmimin e shkeljeve dhe përdhunimeve, ofshan, ankohet, dhe aspak fshehurazi. Drama e vërtetë e pushtetit të korruptuar nuk janë vetë aktet e pështira të pushtetit, por është shndërrimi i ofshamës dhe ankesës së viktimave të tij në spektakël, në paradigmën kulturore të shoqërisë. Me një fjalë, është adaptimi nga të dominuarit i pozicionit të subjektit histerik. Në dallim prej Freud-it, që histerinë e përkufizoi nga aspekti i tij simptomatik (dhembje dhe paraliza trupore pa një shkak të dukshëm fizik, shkëputja e egos nga imago e trupit etj.), Lacan-i e përkufizon histerinë si strukturë, si marrëdhënie që subjekti ka me rendin simbolik. Si e tillë, histeria është problemi i pozicionit të subjektit në rendin seksual; histeriku përballet me një dramë të përhershme ekzistencialiste, ai përherë pyet vetën, “jam mashkull apo femër?” Si strategji përballjeje me këtë pasiguri të pozicionit të tij në rendin simbolik, subjekti histerik identifikohet tërësisht me dëshirën e Tjetrit – siç argumenton Lacan duke shfrytëzuar rastin e pacientës së Freud-it Dora, histeriku do ta mbajë gjallë dëshirën e Tjetrit, por nuk do të jetë vetë objekt i asaj dëshire, sepse një gjë e tillë është mbytëse për egon e tij. Nuk është pra, që subjekti histerik ankohet për padrejtësinë e Master-it sepse do ta ndryshojë sjelljen e tij; ai ankohet sepse do ta mbajë të gjallë dëshirën e Master-it për dominim. Ai ankohet me qëllim që ankesa e tij ta ushqejë fantazinë e Masterit për dominim, t’ia bëjë me dije Master-it se ajo që bën është pjesë e jouissance-es (kënaqjes) së tij – e ngjashme kjo me femrën që do ta kryejë aktin seksual me një mashkull, por që, për shkak të normave shoqërore që lehtësinë e pranimit të aktit seksual nga femra e cilësojnë si kurvëri, pajtimin për aktin seksual ajo ia shpreh jo përmes mohimeve – “jo, nuk dua!” (që ushqen fantazinë mashkullore për dhunimin si një akt të kërkuar dhe të pëlqyer nga femra – “nuk e dhunova unë, ajo vetë donte!”). Prandaj dhe ankesat dhe ofshamat e histerikut nuk janë të fshehta (siç janë ato të neurotikut obsesiv), ato janë të hapta, të bëra publikisht, të shpallura deklarativisht sepse për histerikun është me rëndësi që Master-i ta dëgjojë ankesën e tij. Kjo është pjesë e jouissance-ës (kënaqjes) së tij, kjo është simptoma e nevojës që histeriku ta ndjejë vetën përherë si viktimë dhe ta luaj këtë rol karshi Master-it, nga vetë fakti se subjekti histerik nuk mund ta përjetojë vetën ndryshe përpos si viktimë.

 

Struktura histerike është strukturë e varur nga dominimi – funksioni i diskursit histerik, drama e ofshamave dhe ankesave të pangopshme, është që ta mirëmbajë raportin e dominimit, jo që ta përmbys atë. Studenti prototipik i UP-së, që ankohet për gjithkë dhe gjithçka në UP, ofshan dhe ankohet jo pse do ta përmbysë realitetin që sheh, por shpreh simptomatikisht formën politike që ai realitet përmban. Dhe pse të mos e zbërthejmë këtë formë të realitetit politik duke u nisur pikërisht nga UP-ja, pasi që dikur ishin studentët e UP-së ata që konsideroheshin popullata më subverzive politike. Nga bërthama e subverzionit politik dhe ideologjik, UP-ja është shndërruar në makineri të prodhimit të subjekteve histerike – shprehje kjo e një procesi të përgjithshëm kulturor që vërehet gjithandej. Pozicioni histerik është tashmë pozicioni i gjeneralizuar: dikur, të ankoheshe kundër pushtetit ishte krim i dënueshëm me burg; sot, të ankohesh kundër pushtetit është ushtrim i përditshëm, deri në shkallën e një obligimi shoqëror. Mbase, përderisa subjekti obsesiv ishte pozicioni dominant i totalitarizmit (ku mbizotëronte konspiracioni, dhuna e fshehtë, dosjet sekrete, ku pushteti merrte vendime të mëdha mbrapa skenës përderisa publikisht kultivohej një imazh i caktuar ideologjik etj.), mund të thuhet se subjekti histerik është pozicioni dominant i kapitalizmit të sotëm (ku mbizotëron spektalki, ku vjedhjet dhe korrupsioni janë publik, ku ka vetëm administrim dhe jo më ideologji, ku masa kryesore e shkallës së tragjedive botërore janë lëvizjet e tregjeve globale financiare etj.). Modeli politik i ndërtuar mbi këtë subjekt vepron në Kosovë, por në formën që ia ka përcaktuar historia e tij e veçantë.

 

Pozicioni histerik nuk ka të bëjë vetëm me shprehjen e realitetit të viktimizimit; përkundrazi, të qenit i viktimizuar është pjesë normale të qenit student i UP-së. Përvetësimi i pozicionit histerik lehtëson përjetimin e të qenit i pafuqishëm; gjeneralizimi i histerisë ndodh njëkohësisht me gjeneralizimin e pafuqisë si normalitet i të qenit qytetar, i shndërrimit në objekt pasiv (në kuptimin e plotë administrativ të fjalës) të pushtetit dhe, njëkohësisht, në subjekt aktiv që legjitimon këtë gjendje.

 

Por, kjo dukuri, përveç që shpreh këtë lloj logjike shoqërore, ka gjithashtu funksion institucional. UP-ja tashmë, nga një institucion universitar, është shndërruar në një makineri mobilizimi partiak. Dallimi midis pushtetit, kryesive partiake dhe profesoriatit është vetëm dallim formal – në praktikën substanciale, ata janë pjesë e së njëjtës strukturë. Një nga pikëpamjet e sociologut Karl Mannheim për partitë politike ishte se secila parti, me vetë organizimin e vet në strukturë të qëndrueshme hierarkike, zhvillon edhe inteligjencën e saj, intelektualët e vet partiakë. Kjo nuk vlen në Kosovë: partitë nuk kanë inteligjenci, nuk kanë intelektualë – legjitimitetin intelektual ato e huazojnë nga UP-ja, e cila tashmë institucionalisht është shkrirë dhe integruar si pjesë e subordinuar e partive politike. Krerët e partive politike, përmes pushtetit politik dhe atij arsimor që kanë monopolizuar, ndërtojnë konformitet ndaj partitokracisë. Partitokracia kështu shfrytëzon nevojën ekonomike për të prodhuar konformizëm masiv: për studentët që nuk vijnë nga famije ekonomikisht të privilegjuara, partia është i vetmi shpëtim i tyre; karriera e tyre e vetme e mundshme është jo në një ndërmarrje, por në parti, e përmes partisë në pushtet: fillimisht si pjesëtar i hierarkisë së organizatave studentore e rinore, më vonë si anëtar i kuvendit të përgjithshëm të partisë – me shpresën se kjo është rruga që çon në pushtimin e majave të pushtetit. Pushteti ushtron tiraninë e konformizmit duke ofruar vetën si shpëtim nga tmerri që ai vetë shkakton: je viktimë? Ka zgjidhje: bëhu edhe ti pjesë e strukturës, bëhu edhe ti pjesë e hierarkisë, ku është gjithmonë më mirë të jesh atje lart se këtu poshtë. Si mund të jetë ndryshe? Po ata që dikur ishin studentë në UP dhe ankoheshin për padrejtësitë, sot janë asistentë e profesorë në atë universitet, të tjerët ngjiten në poste pushteti, duke bërë po ato për të cilat ankoheshin dikur. Që t’i ikesh dhunës dhe abuzimeve duhet që ti vetë të bëhesh dhunuesi dhe abuzuesi.

 

Kjo është arsyeja e vërtetë pse në UP për gati një dekadë nuk pamë as më të voglën shenjë revolte, as shkëndijen më të vogël të një lëvizjeje shoqërore: përmes kësaj strukture institucionale që shfrytëzon terrorin që përbën deklasimi social dhe ekonomik (pikërisht në mënyrën se si deklasohet, në mënyrën më brutale dhe poshtëruese, ai që merr diplomë dhe përfundon i papunë), kultivohet shpresa e zgjidhjes individuale, duke e ofruar zgjidhjen individuale në formën e partitokracisë. Ambicia partiake për pushtet gjeneron si nënprodukt ambicien personale për pushtetmbajtje, shpresa për pushtetin dhe lidhja me njerëzit e pushtetit ofrohet si e vetmja formë shpëtimi nga terrori i deklasimit. Kështu pra, nga makro-struktura kalojmë në atë që Felix Guattari e quan mikro-fizikë të pushtetit: pushteti vepron në shkallë të vogël, në kapjen dhe orientimin e dëshirave individuale, në zbrapsjen e potencialit mobilizues duke e përvetësuar atë për vete, drejt qëllimeve të synuara nga ajo. Histeria pra nuk është shprehje thjesht e një konfiguracioni psikik. Përkundrazi, ajo gjenerohet në mënyrë strukturore ndërsa shpreh mungesën kolektive të vullnetit për t’u ballafaquar me realitetin që rutinizon dhe banalizon revoltën ndërsa shndërron në normë grumbullin e padrejtësive të vogla që bashkë krijojnë padrejtësitë sistemike.

 Botuar te Koha Ditore, 27 shkurt 2009

Disa shënime nga tetori 2007

Po i botoj këto shënime pasi ngrisin disa çështje që akoma mbesin të rëndësishme edhe sot. Këto janë shënime të pabotuara nga tetori 2007, katër muaj para shpalljes së pavarësisë së Kosovës.

 

Ekziston gjithmonë mundësia që të dëshmojmë ndonjë kthesë të paparashikueshme në Kremlin. Presidenti rus Putin, kohëve të fundit ka filluar të bëhët i njohur për gjeste të tilla. P.sh., Putini befasoi edhe njerëzit e rrethit të tij të ngushtë politik me kandidatin që propozoi për kryeministër, duke anashkaluar dy kandidatë favoritë. Apo, këto ditë ai deklaroi se karriera e tij politike mund të mos përfundojë pas skadimit të mandatit të tij si president. Ai sugjeroi se pas zgjedhjeve në Rusi, që do të mbahen vitin që vjen, mund të rikthehet në postin e kryeministrit. Por qëndrimi rus ndaj Kosovës zor se do të marrë një kthesë të tillë. Prandaj llogaria se shkëputja e Kosovës nga Serbia mund të bëhet me një rezolutë të Këshillit të Sigurimit të OKB-ve tashmë bie përfundimisht në ujë. Cili është atëherë hesapi politik për pavarësinë formale të Kosovës? Është e qartë se kjo gjë, nëse ndodh, mund të ndodh vetëm në mënyrë të njëanshme. Mediat ndërkombëtare, ndër to edhe New York Times, njoftojnë se diplomacia evropiane ka filluar, mbase me shtytjen franceze, të llogarisë në shpalljen e njëanshme të pavarësisë nga Kuvendi i Kosovës. Qëndrimi këmbëngulës amerikan për pavarësinë krijon bindshëm përshtypjen se SHBA-të nuk janë kundër njohjes bilaterale të Kosovës si shtet i pavarur. Prandaj barra kryesore e tie-breaker-it në këtë situatë të komplikuar diplomatike është vendimi evropian për ta mbështetur njohjen e njëanshme të pavarësisë.

 

Çfarë do të thotë kjo? Një gjë është e qartë. Nxitimi i disa qarqeve institucionale, qeveritare e jo-qeveritare, për t’u marrë me problemin “çka pas statusit”, doli se ishte paksa i nxituar. Sepse problemi themelor politik sot nuk kishte qenë çka pas statusit (që këta të pas-statusit e merrnin si një çështje të kryer), por çka deri te statusi. Apo, më saktësisht, çka deri te pavarësia? Dallimi midis këtyre dy pyetjeve nuk është thjesht semantik. Vetë formulimi i pyetjes i shtron premisat e zgjidhjes. “Statusi” është kuptuar (dhe vazhdon të kuptohet) si një çështje formalo-juridike, si një njohje që i vjen Kosovës nga sipër, nga jashtë. “Pavarësia” ndërkaq, në kuptimin më fundamental të tij, nuk përbën vetëm njohje nga jashtë, por edhe një mëvetësi cilësore politike për një shoqëri që të gëzojë mjetet institucionale të përcaktimit të vetë fatit të saj kolektiv. Kurse mëvetësia politike është diçka që arrihet me veprime, jo diçka që kurorëzohet me bekim nga sipër. Por mos të ndalemi tek finesat filozofike, sepse problemi vazhdon të jetë politik. Kurse pafytyrësia e Serbisë dhe shuplakat e Rusisë mbase kanë qenë një këndellje serioze për opinionin kosovar për domethënien e vërtetë të politikës. Politika nuk është mbizotërimi i koncenzusit, i arritjes së gjërave me pëlqim të gjithanshem, i kënaqjes së secilës palë. Në fund, politika ka qenë dhe mbetët akt i rrëmbimit të asaj që të takon.

 

Por cilat janë problemet që paraqiten në situatën e shpalljes së njëanshme dhe njohjes bilaterale nga shtete të veçanta? Edhe në situatën e shpalljes së njëanshme, problemi themelor i diplomacisë perëndimore mbetët kontrolli mbi situatën në terren. Çka mund të ndodh në ditën që Kuvendi i Kosovës e shpall pavarësinë e Kosovës? Cili do të jetë, në radhë të parë, reagimi i Rusisë? A do të kundërpërgjigjet Rusia me njohjen e provincave secesioniste në Gjeorgji e Moldovë? Cilat do të jenë implikimet e njohjes së Kosovës për marrëdhëniet ruso-evropiane dhe ruso-amerikane? Por për Kosovën këto çështje janë më pak të rëndësishme. Më e rëndësishme është, cili do të jetë reagimi i Serbisë? Mund të llogarisim pa shumë mëdyshje se reagimi serb nuk do të jetë drejtpërsëdrejti ushtarak. Jo pse Serbisë i dhimbsen shqiptarët, por sepse një konfrontim ushtarak me NATO-n do të ishte një akt auto-destruktiv për Serbinë. Lidershipi në Beograd, megjithëse ka ngritur kokë mjaft, nuk është aq i çmendur që ta dëshirojë skenarin e një lufte të re me NATO-n. Por Serbia ka mjete tjera në dorë. Veprimi i parë i Serbisë do të jetë sipas të gjitha gjasave vendosja e një bllokade ekonomike kundër Kosovës, duke mbyllur qarkullimin për mallra përmes kufirit Kosovë-Serbi. Serbia gjithashtu do të shfrytëzojë arsenalin e saj të mbetur diplomatik, duke dërguar nota proteste dhe duke kërkuar mbështetjen e Rusisë dhe Kinës për mosnjohjen e Kosovës dhe mospranimin e saj si anëtare të OKB-së.

 

Në anën tjetër, reagimi politik i serbëve të Kosovës nuk është aq i qartë. Veriu mbi Ibër ka gjasa që të veprojë politikisht në mënyrë të mëvetshme, duke mos e njohur jurisdiksionin e pushtetit në Prishtinë (i cili ashtu-kështu nuk ushtron ndonjë autoritet në këtë territor). Pa asnjë dyshim kjo zonë do të vazhdojë të mbetët një problem afatgjatë për Kosovën dhe për rajonin. Por cili do të jetë reagimi i serbëve nën Ibrin? A do të ndjekin ata një skenar të ngjashëm me atë që mund të ndodh në veri, apo do të pajtohen me fatin, duke parë shpëtimin e tyre tek decentralizimi i Planit të Ahtisaarit dhe zënien e vendeve të rezervuara në institucionet në Prishtinë? Çka do të ndodh në rast të ndonjë incidenti nëpër zonat e banuara me serbë, i cili mund të provokojë ndonjë reaksion masiv të popullatës shqiptare, të krahasueshëm me atë të marsit 2004? Në një situatë të tillë, kush do të mund të intervenojë që ta kontrollojë situatën?

 

Në dallim prej njeriut, i cili lindë dhe vjen në këtë botë i papajisur me kapacitetet për ta siguruar mbijetesën e vet pa kujdesin dhe mbështetjen e të tjerëve, shtetet e reja, dhe sidomos ato që krijohen në rrethana konflituoze, testohen mu në momentin e lindjes. Paradoksalisht, që të bëhet shtet, Kosova duhet të jetë shtet në momentit që shpall vetën si të tillë. Llogaria aktuale politike është bythësëprapi – ta shpallim shtetin, të na njihet, pastaj (sigurisht me ndihmën e miqëve) do ta bëjmë! Kjo logjikë është e rrezikshme, aq sa është politikisht e papërgjegjshme. Sigurisht se roli i Kosovës në marrëdhëniet ndërkombëtare është i neglizhueshëm. Por roli i institucioneve politike kosovare brenda Kosovës është kyç. Në momentin që Kosova ka hasur në një bllokadë diplomatike për statusin e saj, ajo është dashur ta fillojë rrugën e kompletimit të kornizës institucionale të një shteti sovran. Periudha e ndërmjetme përbën një oportunitet për të bërë hapa konkret drejt vendosjes së themeleve të një pushteti autoritativ me kapacitete të plota të kontrollit të gjendjes në terren kundrejt çfarëdo situate kontigjente. Por fatkeqsisht, në vend të kësaj ne kemi një kryeministër dhe ministër të Punëve të Brendshme që dëshmojnë pafuqinë e tyre duke dalur dhe protestuar bashkë me qytetarët kundër dukurive që ata kanë për detyrë normative dhe morale (nëse jo krejt kushtetuese dhe ligjore brenda suazave të kompetencave të rezervuara nga UNMIK-u) që t’i luftojnë. Me gjasë, nesër, edhe kur veriu i Kosovës shpall shkëputjen e tij nga territori administrativ i Kosovës, këta mbase po njëjtë do të dalin në rrugë me pankarta në duar. Mos kjo ndoshta është motivi pse qeveria dhe partitë politike me kaq komoditet vëzhgojnë persekutimin që i bëhet Albin Kurtit nga gjyqësia e UNMIK-ut – nuk është se ata duan eliminimin e tij nga skena për shkak të kërcënimit që ai paraqet, por për shkak se duan t’ia zënë vendin, duke dalur ata në vend të tij për t’i udhëhequr protestat e Lëvizjes Vetëvendosje dhe duke denoncuar institucionet të cilat ata vetë i takojnë. Nejse, nuk dua të bëhem krejt banal, por fantazitë e këtilla gravitojnë jo larg realitetit në Kosovën e sotme.

 

Sido që të jetë, problemi që shtrohet sot nuk është, a ka mbështetje ndërkombëtare për pavarësinë e Kosovës, sepse mbështetje ka. Gjërat, në këtë rrafsh, tashmë janë të qarta. Problemi prandaj është, a është në gjendje Kosova ta trasojë rrugën e vet drejt pavarësisë së saj. Qytetarët e Kosovës, por në radhë të parë Kuvendi dhe qeveria e saj, me këtë përbërje apo me ndonjë tjetër, duhet të jenë të gatshëm jo vetëm që ta festojnë shpalljen e pavarësisë, por edhe ta marrin mbi vete një përgjegjësi historike për atë se çfarë do të bëhet me Kosovën në minutat, orët dhe ditët pas shpalljes së pavarësisë. Testi i vërtetë politik dhe institucional është jo vetë shpallja, por momenti pas shpalljes. Por në të njëjtën kohë, veprimi i guximshëm i Kosovës drejt mëvetësimit të saj përbën gjithashtu shansën për t’ia kthyer përgjithmonë dinjitetin këtij populli të viktimizuar e gjunjëzuar, dhe momentin kur ai do t’ia dëshmojë vetëvetes se pavarësia nuk është diçka që ishte merituar me vuajtje, me viktimizim, apo me sjellje të mirë, por ardhja e një gjëje, jetësimi i së cilës nuk mund më të presë.

 

Ideologjia dhe totemizmi në politikën kosovare

Në vitet e fundit, është shtruar shpesh problemi i ideologjisë në Kosovë. Disa amatorë të filozofisë tashmë e kanë shpallur gjendjen e sotme historike si post-ideologjike, ndërkohë që problemet politike paraqiten kryesisht si probleme teknike; grupe të caktuara shoqërore, proto-intelektualë të mediave dhe të shoqërisë civile, kanë përqafuar doktrinat e neoliberalizmit, shpesh në kombinim me tezën naive fukuyamiste për fundin e historisë; ndërkohë që partitë, atëherë kur janë marrë seriozisht me ideologjinë, kanë përqafuar orientime nominale dhe jopërmbajtsore të djathta apo të majta (dhe gjithnjë afër qendrës).

 

Në fakt, në rrafshin politik, të gjitha këto janë vlerësime të sakta. Post-ideologjia është pjesërisht produkt i degradimit institutional dhe kulturor të filozofisë; ndërkohë që proto-intelektualët e shoqërisë civile, oportunizmit të tyre shkurtpamës ia kanë veshur një petk filozofik, ndërsa fundin e historisë e kanë pranuar si zëvendësim për injorancën e tyre ndaj saj; partitë kanë pranuar tezën e fundit të ideologjisë jo nga ndonjë bindje e thellë, por si kompenzim për shpronësimin e tyre nga mjetet e prodhimit ideologjik. Të zhveshura nga ideologjia (madje edhe doktrinat e vjetra nacionaliste tashmë, me censurë zyrtare, po dëbohen nga fusha politike), partitë kosovare, për ndërtimin e identitetit të tyre, detyrohen t’i kthehen formave më elementare të ruajtjes së kohezionit shoqëror; jo ideologjia por totemizmi është ajo që i karakterizon ato.

 

Të zhveshura nga identiteti ideologjik – rrjedhimisht, edhe nga identiteti shoqëror – partitë e sotme politike janë edhe pa identitet politik. Partitë e sotme i identifikon vetëm raporti i tyre me pushtetin: është ky apo ai në pushtet? Por politikisht, të gjitha partitë janë të lira të pretendojnë se përfaqësojnë gjithkë dhe gjithçka, sepse nuk përfaqësojnë askë konkretisht dhe asgjë politikisht. Deri rishtas të gjitha partitë identifikoheshin me kërkesën për pavarësi, por ky emblem politik tashmë është shpenzuar. Mungesa e bazës shoqërore që i bën ato përfaqësuese të një interesi dhe i jep atyre një identitet politik, i shtyn partitë që identitetin e tyre ta realizojnë në forma të tërthorta, duke anashkaluar tërësisht identifikimet sociale dhe klasore, madje edhe ato nacionale. Për ta legjitimuar vetëvetën si grupime politike, ato i kthehen niveleve më tradicionale, më primordiale, duke kërkuar nga ato që t’i furnizojnë me petkat dhe simbolet që do t’i mbartin në kryëzatat e tyre drejt integrimit në strukturat e kapitalizmit Evro-Atlantik. Politika kosovare vërtetë ka tejkaluar ideologjinë, por ajo nuk ka shkuar përtej ideologjisë; ajo është përfundi saj. Në vend të ideologjisë, politika kosovare shërbehet me totemë.

 

Siç mësojmë nga studimet e Levi-Strauss-it të shoqërive primitive, totemët që grupet zgjedhin si shenjë përfaqësimi të vetës si grup, janë reflektim i sistemit të klasifikimeve që ata përdorin për ta organizuar rendin shoqëror. Për shembull, në mesin e disa popullatave autoktone të Amerikës Veriore, emrat e fiseve merreshin nga emrat e kafshëve, ndërsa kafshet, bimët apo elementet tjera nga natyra shërbenin si shenja që identifikonin grupin. Nga besimtarët e tyre, totemët konsiderohen të shenjtë. Sipas Durkheim-it, totemi nuk është thjesht objekt; ai përbën, përkundrazi, një koncept, apo, siç e quan Durkheim-i, një përfytyrim kolektiv, i cili jo vetëm simbolizon grupin, por përmes të cilit ai zhvillon ekzistencën si grup. Totemi pra, qoftë ajo një kafshë apo bimë e shenjtë, nuk është objekt i rëndomtë apo i rastit, as nuk është shprehje e irracionalitetit të mendjes primitive që idolizon sendet e natyrës; përkundrazi, ai është emblem që përfaqëson grupin në ekzistencën e tij kolektive. Grupi ekziston përmes totemit, ai njeh veten përmes tij, prandaj dhe totemi i takon sferës së objekteve të shenjta.

 

Sipas Levi-Strauss-it, në shoqëritë primitive, logjika e organizimit totemik përkon me logjikën e organizimit shoqëror. Totemët kështu determinojnë kufijtë e grupit, mundësitë dhe pamundësitë e lidhjeve që grupet mund të krijojnë me njëra-tjetrën (përmes martesave), aleancat, miqësitë dhe armiqësitë. Në disa shoqëri, pjesëtarët e grupeve mishëronin atë që përfaqëson totemi: p.sh. në mesin e një popullate të caktuar, pjesëtarët e fisit Rakun jetonin nga peshkimi dhe frutat e egra, ata të fisit Puma jetonin në mal dhe jetonin nga gjuetia, ata të fisit Maca e Egër flinin ditën ndërsa natën dilnin në gjah pasi që konsiderohej se kishin sy të mprehtë etj. Përmes totemëve, fiset ndërtojnë koherencën e tyre si grup, formojnë identitetin e tyre grupor, ndërsa dallimi në mes të totemëve simbolizon njëkohësisht dallimin e tyre nga fisi tjetër.

 

Nuk është kritika moderne e ideologjisë, por logjika primitive e totemëve që shpjegon sistemin e identifikimeve partiake në Kosovë. Sistemi i identifikimeve partiake në Kosovë i ngjan identifikimeve totemike të grupeve primitive, me dallimin që totemët që i shfrytëzojnë partitë kosovare nuk i marrin nga natyra, por nga shoqëria; më saktësisht, nga familja. Klasifikimi i partive kosovare kështu i përngjan një klasifikimi gjenealogjik, edhe pse fjala nuk është për lidhje gjaku, por për lidhje grupore politike.

 

Për çka është fjala konkretisht? Partitë në Kosovë nuk i dallon ideologjia e as interesat e caktuara shoqërore që ata përfaqësojnë. Jo, ata i dallon në radhë të parë identifikimi me një emër familjar. Emri familjar është në themel të partisë; ai garanton legjitimitetin e saj, ndërsa është shumëfish më i vlefshëm se çfarëdo përcaktimi programor, që edhe nga kreu i lartë i partisë konsiderohet hiç më tepër se një dokument formal. Disa janë habitur se si me rastin e shpalljes së pavarësisë së Kosovës, për të pranishmit, më e rëndësishme ishte përmendja e emrave të caktuar familjarë, se sa substanca politike dhe formalo-juridike e aktit. Por kjo sjellje e pakuptimtë në aspektin politik sqarohet kur merret parasysh aspekti i ritualit totemik. Fiset primitive idolizojnë totemët e tyre, qoftë ajo edhe një macë apo një pemë, dhe i konsiderojnë ata të shenjtë, edhe pse mund të mos kenë ndonjë shpjegim racional për lidhjen e tyre me to. Kjo ndodh sepse aspekti ritualistik i totemëve është i lidhur fundamentalisht me legjitimitetin e ekzistencës së tyre si grup. Pra fjala është për lidhje mitike, ashtu siç partitë kosovare kanë ndërtuar lidhje mitike me familje të caktuara. Duke i mitizuar familjet, partitë mitizojnë edhe vetëvetën e tyre duke zhdukur gjurmët historike të tyre dhe duke i zëvendësuar ato me mite burimore ku ato mund të gjejnë kuptimin parësor të ekzistencës së tyre si grup moral. Dhe partitë politike janë gjithmonë në radhë të parë bashkime morale: asnjë parti nuk mund të ekzistojë vetëm nga interesi i ngushtë, nga paraja, apo nga patronazhi. Paradoksi i partisë është anëtarët dhe krerët e tyre domodoshmërisht besojnë se bashkimi i tyre ka një rëndësi shoqërore dhe historike, pavarësisht nëse në praktikë konkrete, pjesëtarët e saj pjesën më të madhe të kohës e kalojnë në ndjekjen e interesave të ndryshme të ngushta, në afera korruptive, në manipulimin e së vërtetës etj.

 

Jo nga një ideologji politike që shpreh një pozicion shoqëror, por nga ideologjia  patriarkale e familjes që shpreh një pozicion pseudo-gjenealogjik, partitë nxjerrin legjitimitetin fundamental të ekzistencës së tyre. Familja nuk është ideologji politike (siç është shpesh p.sh. në ideologjitë moderne konservatore), por është politika që është kthyer në ideologji familjare. Pra, fjala nuk është për një lidhje përmbajtësore: identifikimi me familje nuk ka të bëjë me marrëdhëniet e solidaritetit vëllazëror që ato duan të ndërtojnë në shoqëri, që kanë si model marrëdhëniet familjare, por me identifikimet e veçanta që ato nxjerrin nga familjet, që janë dhe vlera që ato pretendojnë të përfaqësojnë shoqërisht. Të zhveshura nga përmbajtja ideologjike, partitë ringjallin primordializmin e emrit familjar në mënyrë që të huazojnë nga ai mjetet simbolike për ruajtjen e kohezionit të brendshëm dhe shprehjen e dallimit të jashtëm nga të tjerët.

 

Rendi familjar kështu përbën bazën mbi të cilën partitë ndërtojnë koherencën e tyre ideologjike, sepse ato konceptojnë vetën si një shprehje politike e të bëmave që karakterizojnë familjet me të cilat identifikohen (qoftë ajo sakrifica, trimëria, mençuria, pasuria etj.). Por përmbajtja e veçantë e vlerës që duhet të përfaqësojë çdo familje është më pak e rëndësishme, sepse fjala nuk është për një normë detyruese. Përmbajtja e caktuar e vlerës që përfaqëson akëcila familje nuk është me rëndësi primare, madje ato nuk janë as fikse sepse fjala është për objekte shoqërore, interpretimi i të cilëve është i ndryshueshëm. Më e rëndësishme se sa përmbajtja e vlerës është forma e identifikimit me këto vlera. Vetë identifikimi me familjen si burim i moralit individual dhe kolektiv tregon për homologjinë midis rendit familjar dhe rendit partiak – pikërisht ashtu siç Levi-Strauss kishte vënë re homologjinë midis rendit natyror të kafshëve dhe rendit shoqëror të fiseve në shoqëritë e vogla arkaike të Amerikës Veriore. Partia nuk merr nga familja vetëm identifikimin e vet totemik (të emrit, të vlerës së veçantë etj.), por identifikohet edhe me strukturën e saj patriarkale. Autoriteti partiak kështu është homologjik me autoritetin patriarkal në familje, hierarkia familjare e barazvlefshme me hierarkinë partiake. Siç e kishte vënë re Levi-Strauss, aleancat midis fiseve kryhen përmes shkëmbimit të femrave, pra, përmes martesës; aleancat midis partive kryhen përmes shkembimit të posteve shtetërore (mbase s’është krejt rastësi vepra e dezajnerit satirist Xenini, që formimin e koalicionit PDK-LDK e përfaqësoi përmes ritushimit të reklamës së ProCredit bankës ku shfaqet një çift i sapomartuar, me Hashim Thaçin si burrin dhe Fatmir Sejdiun si gruan).

 

Identifikimi i partive me familje prandaj ka një funksion tjetër shoqëror, që është huazimi nga familja i formës së lojalitetit politik. Forma e lojalitetit politik që përhapet nga ky identifikim, nuk është forma e solidaritet shoqëror të një republike qytetare, por e atij lloj detyrimi që fëmijet ia kanë babait. Ritualet kryesore politike tashmë nuk janë asgjë më shumë se sa rituale respekti ndaj Babait të familjes, prandaj dhe ritualet kryesore politike në Kosovë sot bëhen pranë varrezave…

 

Sipas kësaj strukture, obligimi politik përjetohet si borxh që secili ia ka Babës, Bacit, Dajës së Madh, autoritet që ka partitë si instrument imponimi në marrëdhëniet shoqërore e që e perverton familjen duke e kthyer atë në instrument politik. Ky konservatorizëm i gjithanshëm që thekson autoritetin patriarkal nuk është i rastësishëm, sepse është krejt ideologjik: lojaliteti i formës familjare kërkohet nga politika në kohën kur vetë ajo i kontribon shkatërrimit të familjes përmes pushtetit të saj mbi jetën ekonomike, mbi mundësitë e jetesës që përbëjnë bazën e ekzistencës së familjes në kuptimin e saj material. Totemizmi politik familjar përqafohet mu atëherë kur familja si koncept shoqëror gjendet në rrezikun e saj më të madh, si pasojë e presioneve të jashtëzakonshme ekonomike. Totemizmi politik familjar ndërton modelin e lojalitetit politik: lojaliteti nga ana e gjinisë bëhet zëvendësim për mungesën e solidaritetit nga ana e qytetarisë. Primordializmi kulturor i politikës kosovare arrin në shkallë të reja: për të, as etnia më nuk mjafton si bazë e veprimit politik, gjë që trazon thellë shpirtrat e akademikëve tanë nacionalist, që i kanë shpallë luftë biblike mullirit të erës që quhet identitet kosovar: ideologjia dominante tashmë ka shkuar përtej (apo, më mirë të themi, përfundi) etnisë dhe kombit, ajo imponon tribalizmin familjar si shenjë identifikimi politik. Për politikën e re kosovare, vula e fisit është simbol më i fuqishëm se sa flamuri i një populli, qytetaria e vlefshme vetëm përderisa ajo përkon me modelin e disciplinës patriarkale të Babës, lideri politik i mirë përderisa mishëron aftësitë Atësore të një Babe të Madh. Mirëpo, me këtë, totemizmi politik familjar nuk duhet të interpretohet si shenjë e fuqisë. Përkundrazi, shfaqja e tij është shprehje e krizës së thellë të autoritetit që ka kapluar këtë klasë politike dhe impotencës së saj të thellë për të vepruar politikisht. Vetëm në kohëra krize, njerëzit e luftojnë ankthin e pritjes duke kërkuar nga thesaret e arkaikës maskat e vjetra, simbolet e lashta dhe flamujt antikë që t’i japin njëfarë kuptimi dramës së tyre historike.

Botuar te Koha Ditore, 1 qershor 2008

 

Përgjigja e Shkëlzen Gashit

Në vijim është përgjigja e Shkëlzen Gashit në debatin tonë rreth sovranitetit pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, të botuar nga Koha Ditore. Më poshtë mund ta lexoni të plotë krejt debatin, duke filluar nga shkrimi i parë i Shkëlzenit lidhur me këtë temë. Kërkoj ndjesë nga Shkëlzeni dhe nga lexuesit për postimin tepër të vonë të këtij artikulli.

Sovraniteti i Serbisë dhe sovraniteti i Kosovës

Nga Shkëlzen Gashi

Me dostin tim, Besnik Pulën, jemi dakord se Deklarata e Pavarësisë është Deklaratë e Varësisë për sa i përket ushtrimit efektiv të sovranitetit të brendshëm, jo vetëm për shkak të të ashtuquajturave struktura paralele serbe, por edhe për shkak të kompetencave perandorake që do të ketë PCN-ja. Merreni me mend, në Kushtetutën e Kosovës, më saktësisht në nenin 143, thuhet se në rast të kontradiktës mes Kushtetutës së Kosovës dhe Pakos së Martti Ahtisaarit, do të mbizotërojë kjo e fundit, që do të thotë se Pakoja e Martti Ahtisaarit do të jetë Kushtetuta e Kosovës. Sidoqoftë, çështja ku Besniku dhe unë po dallojmë, ka të bëjë me mbetjen e sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën si tërësi. Në përgjigjen time ndaj përgjigjes së Besnikut, unë argumentova se sovraniteti i Serbisë mbi Kosovën si tërësi do të jetë shumë i sofistikuar, ndërsa Besniku, në përgjigjen e tij ndaj përgjigjes sime, kryesisht i kualifikoi argumentet e mia si absurde dhe të pabaza. Sido që të jetë, në këtë përgjigje, kryesisht do të fokusohem në përforcimin e argumenteve të mia për sofistikueshmërinë e sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën si tërësi.    

Është e saktë se për të ekzistuar efektivisht një shtet sovran, i duhen pushteti brenda territorit dhe njohja ndërkombëtare. Afërsisht 1/3 e territorit të Kosovës kontrollohet në njëfarë mënyre nga Serbia, kurse afërsisht ¾ e territorit të Kosovës kontrollohet nga Prania Ushtarake Ndërkombëtare dhe Prania Civile Ndërkombëtare. Pra, Qeveria e Kosovës nuk ka pushtet sovran në territorin e Kosovës. Të mos harrojmë se UNMIK-u ende ka pushtet në polici, drejtësi, dogana… Po ashtu, Rezoluta 1244 ende është në fuqi dhe, për më shumë, nëse Rezoluta 1244 nuk shfuqizohet më 10 qershor 2008, atëherë, mandati i saj automatikisht zgjatet edhe për një vit. Kurse, në anën tjetër, sa i përket aspektit të dytë, njohjes ndërkombëtare, duhet thënë se ajo ia anulon Serbisë sovranitetin ndërkombëtar mbi Kosovën vetëm sipas shteteve që e njohin Kosovën (njohja është akt diskrecional i shteteve), por jo edhe sipas OKB-së dhe BE-së (ka shumë rëndësi se si do të integrohet Kosova në BE).

Po ashtu, gjasat që Kosova të pranohet si shtet sovran dhe i pavarur në OKB dhe BE janë minimale, për të mos thënë se nuk ekzistojnë fare. Si rrjedhojë, Kosova, përveç që do të jetë e kufizuar në kontrollin e territorit, do të jetë shumë e kufizuar edhe në aspektin e njohjes ndërkombëtare. Tamam ashtu siç e tha Tim Judah para disa ditëve, statusi i Kosovës do të jetë sikur Tajvani për shkak të paqartësisë së statusit ndërkombëtar dhe sikur Qiproja për shkak të ndarjes.

Unë kam argumentuar se mandati mbi të cilin ndërtohet PUN-ja tregon për vazhdimësinë e sovranitetit të Serbisë mbi Kosovën për shkak të mungesës së marrëveshjes të llojit Status of Forces Agreement (SOFA). Nëse PUN nuk mund të ketë një marrëveshje të llojit Status of Forces Agreement (SOFA) me Kosovën për shkak se, siç po thotë Besniku, NATO-ja vazhdon në Kosovë ta ketë rolin e një pranie paqeruajtëse, atëherë, përse duhet të vazhdojë të jetë valide edhe më Marrëveshja Teknike Ushtarake e nënshkruar më 9 qershor 1999 mes Forcës Ndërkombëtare të Sigurisë (KFOR) dhe Qeverisë së Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Republikës së Serbisë?

Deklarata e Pavarësisë së Kosovës thotë se Kosova do të veprojë në pajtueshmëri me Rezolutën 1244 të KS të OKB-së (Deklarata i referohet tri herë Rezolutës 1244), e, kjo rezolutë i referohet Marrëveshjes Teknike Ushtarake të Kumanovës. Prandaj, shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Serbe, Zdravko Ponos, dhe komandanti i KFOR-it, Xavier Bout de Marnhac, do të mbajnë takimet e tyre të rregullta në aeroportin e Nishit, ashtu sikundër vepruan më 26 shkurt 2008 (nëntë ditë pas ‘pavarësisë’), sikurse që ministrat serbë do ta vizitojnë Kosovën pa leje nga Prishtina. Pra, Deklarata e Pavarësisë së Kosovës është cotradictio in adjectio sepse, përveç Rezolutës 1244 dhe Pakos së Martti Ahtisaarit, ajo thotë se do t’i përmbahet Aktit Final të Helsinkit, e sikundër dihet, Akti Final i Helsinkit thotë se kufijtë ndërkombëtarë mund të ndryshohen vetëm me pajtimin e të dyja palëve. Në vijim të kësaj, kufiri mes Kosovës dhe Serbisë nuk ka ndryshuar, por ka mbetur ashtu siç ka qenë (kufi administrativ). Këtë e ilustron edhe fakti se Presidenti i SHBA-ve, George Bush, pas takimit me kryeministrin e Republikës së Çekisë, Mirek Topolanek, gjatë vizitës së këtij të fundit në kryeqytetin amerikan, hodhi poshtë konstatimin se ka pasur ndryshim kufijsh në Evropë (www.rtklive.com).

     

Interpretimi se FSK do të jetë segment i institucioneve të mbrojtjes të Serbisë, Besnikut i duket absurd, por, në të vërtetë, ky interpretim nuk është absurd, por absurd është përmbajtja e Pakos së Martti Ahtisaarit, sipas të cilës duhet të krijohet një Këshill i Përbashkët Implementues mes FSK-së dhe Minsitrisë së Mbrojtjes së Republikës së Serbisë. Përse ka nevojë të bëhet një gjë e tillë? Çfarë do të thotë formimi i një këshilli të tillë? Sipas meje, pushteti civil i Serbisë mbi FSK-në do të jetë i atillë çfarë ka qenë pushteti civil i Unionit Serbi Mali i Zi mbi organet e mbrojtjes të Republikës së Malit të Zi.

 

Argumentin tim për mbetjen e Kosovës si tërësi në mënyrë të sofistikuar nën sovranitetin e Serbisë për shkak të mosndarjes së pasurisë, aseteve dhe arkivave mes Serbisë e Kosovës dhe ndarjes së borxhit mes Serbisë e Kosovës, Besniku jo vetëm që e cilëson si të pabazë, por edhe e deformon. Besniku thotë se ndarja e Kosovës po konsiderohet ndërkombëtarisht si ndarje nga Serbia e jo nga ish-Jugosllavia, prandaj dhe Kosova nuk merr pjesë të barabartë në çështjet e sukcesionit të ish-Jugosllavisë. Ç’është e vërteta, procesi i sukcesionit të ish-Jugosllavisë ka përfunduar që moti dhe dihet se Kosova nuk ka marrë pjesë në këtë proces për shkak se, veç tjerash, nuk është konsideruar si element konstituiv i Jugosllavisë. Besniku pretendon se kemi ndarje jo të barabartë të pasurisë, mirëpo kjo, sipas tij, nuk e anulon faktin e divorcit. Në fakt, sikur të ndahej pasuria, asetet dhe arkivat në mënyrë jo të barabartë do të ishte pak më mirë, por problemi qëndron në faktin se ato nuk janë ndarë fare, e do të duhej të ndaheshin po të ndahej Kosova nga Serbia. Mirëpo, Pakoja e Martti Ahtisaarit parasheh vetëm ndarjen e borxhit mes Serbisë e Kosovës.

 

Me pak fjalë, statusi i pranisë ushtarake ndërkombëtare; themelimi i Këshillit të Përbashkët Implementues mes FSK-së dhe Ministrisë së Mbrojtjes së Republikës së Serbisë; dhe mosndarja e pasurisë, aseteve, arkivave dhe ndarja e borxhit e bëjnë sovranitetin e Serbisë mbi Kosovën (si tërësi) të sofistikuar. Besniku jo që nuk e rrëzon asnjërin prej këtyre argumenteve, por, për më shumë, argumentin tim për mosndarje të pasurisë, aseteve, arkivave dhe ndarje të borxhit edhe e përforcon duke e deformuar.

 

Pra, këto janë argumentet e mia. Besniku mund të vazhdojë të mendojë ndryshe nga unë për këto çështje. Koha do ta tregojë dhe dëshmojë se kush ka pasur të drejtë. Me këtë përgjigje, sa më përket mua, përfundon kjo polemikë (tërë polemika mund të gjendet në ueb faqen www.besnikpula.com), e cila, për mendimin tim, duhet të shërbejë si shembull se si duhet polemizuar. Po ashtu, për fund, e falënderoj përzemërsisht Besnikun për këtë polemikë, por edhe redaksinë e gazetës KOHA Ditore për hapësirën e dhënë.