Bedri Hamza apo Deutsche Bank?

Urimi i parë për vitin e ri, Kosovës i erdh në formën e raportit të fundvitit nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) për gjendjen ekonomike dhe fiskale të vendit. Ndonëse raporti nuk është bombastik, ai përmban një numër paralajmërimesh për rreziqet që e presin Kosovën gjatë vitit 2012.

Ashtu siç pritej, gjendja e pafavorshme ekonomike në kontinentin evropian pritet të reflektojë negativisht në ekonominë kosovare. FMN-ja tashmë ka zvogëluar parashikimin e saj për rritje ekonomike në vitin 2012 nga 5 në 4 për qind. Në radhë të parë, këtu demitizohen pretendimet e dikurshme të qeverisë për rritje ekonomike 7-8 për qind, ndonëse sikur për rënien e vazhdueshme të investimeve të jashtme, qeveria do të pretendojë se kjo rezulton nga kriza ekonomike në Evropë, gjë që nuk qëndron fare. Tashmë mund të thënë se kur flisnin për rritje ekonomike, mendjen në fakt e kanë patur tek inflacioni, për çka kjo qeveri mund të krenohet se po then rekorde.

Sido që të jetë, fakti se do të vazhdojë të ketë rritje ekonomike është lajm i mirë për vendin, sidomos në kontekstin e një ekonomie evropiane në krizë. Mirëpo shkalla e rritjes ekonomike në vetëvete nuk tregon asgjë për cilësinë e zhvillimit ekonomik që po ndodh. Ta zëmë, edhe investimi në ndërtimin e burgjeve regjistrohet si rritje e BPV-së së një vendi, por për një vend që rritë BPV-në e saj duke investuar vetëm në burgje dhe duke rritur numrin e gardianëve të punësuar nuk mund të thuhet se ka zhvillim cilësor ekonomik. Aq më pak mund të flitet për cilësinë e jetës në një shoqëri të tillë, ku nevoja për burgje dhe gardianë është aq e madhe. Sido që të jetë, jemi në një situatë pak a shumë të ngjashme, ku investimet në burgje në rastin konkret të Kosovës mund t’i zëvendësojmë me investime në asfallt, dhe atë në vetëm një rrugë, autostradën Morinë-Merdarë, investim që për vitin 2012 do të vazhdojë të kushtojë mbi 20 për qind e gjithë buxhetit të paraparë për qeverinë qëndrore. Me fjalë të tjera, investimet kapitale vazhdojnë të jenë motori kryesor i rritjes ekonomike në Kosovë, gjë që është e paqëndrueshme aq më shumë kur investimet po bëhen në infrastrukturë dhe asete të tjera joproduktive, aq më tepër kur kjo infrastrukturë në vetëvete nuk pritet të nxisë ndonjë zhvillim tjetër ekonomik. Këto ditë doli lajmi se investimi prej tetë milionë eurosh në Parkun Industrial në Drenas po del një investim i dështuar, pasi që nuk ka biznese të interesuara që të vendosen në atë lokacion. Ky pak a shumë mund të merret si model i politikave “zhvillimore” të qeverisë aktuale, i cili investimet i bën sipas kalkulimeve politike, dhe i cili në vend se të investojë në mbështetjen direkte të zhvillimit industrial, investon në projekte të padobishme nga pikëpamja ekonomike dhe që në fund sjellin vetëm humbje.

Shkalla e papunësisë në Gjermani, Zvicër, Itali dhe Greqi, 1999-2010 (në përqindje).

Shqipëria po ballafaqohet me vështirësi të mëdha fiskale dhe ekonomike në vitin 2012, ndërsa shkalla e rritjes ekonomike në Shqipëri, që mbeti një nga më të lartat në Evropë përgjatë viteve të krizës financiare 2008-10, tashmë pritet të bie dukshëm si pasojë e efekteve të masave shkurtuese në Greqi dhe Itali. Rripi tashmë është shtrënguar dhe problemet buxhetore në Shqipëri tashmë kanë çuar në shkurtime serioze të shpenzimeve, me mundësi që këto shkurtime të shkojnë edhe më thellë, veçanërisht nga fakti se qeveria e Sali Berishës nuk mund të mbulojë deficitet përmes shitjes së aseteve publike, ngase nuk i ka mbetur pothuajse asgjë më për të privatizuar. FMN-ja ndërkaq ka të drejtë kur sheh rritjen ekonomike në Kosovë në varshmëri të plotë nga remitancat që vijnë nga Gjermania dhe Zvicra. Me fjalë të tjera vetë rritja ekonomike në Kosovë është një lloj “knock-off effect” i rritjes ekonomike dhe papunësisë së vogël në këto dy shtete. Gjermania vazhdon t’i bëjë ballë problemeve që kanë shumë vende evropiane, si pasojë e fuqisë së vazhdueshme të eksporteve gjermane (Gjermania është, pas Kinës, eksportuesi i dytë më i madh në botë). Këto ditë doli lajmi se papunësia në Gjermani ka rënë në nivelin më të ulët që nga fillimi i viteve 1990. Zvicra gjithashtu mbetet e mbrojtur nga problemet e shumë vendeve evropiane, ndihmuar edhe nga fakti se Zvicra nuk është e ngarkuar me problemin e euros. Fati se Kosova ka shumicën e emigrantëve të saj në Gjermani dhe Zvicër (dhe jo në Itali dhe Greqi si Shqipëria) është faktor kyç në faktin se luhatjet ekonomike në Evropë kanë patur një efekt më të zbutur në rritjen ekonomike në Kosovë. Ironia qëndron te ajo se profitet dhe vlera e aksioneve të Deutsche Bank, dhe jo raportet dhe politikat e Bankës Qendrore të Kosovës, Ministrisë së Financave apo Ministrisë për Zhvillim Ekonomik, janë indikatori më i mirë se si do t’i ketë punët Kosova gjatë 2012-ës. Deutsche Bank nuk ka investime dhe as interesa të drejtpërdrejta në Kosovë, mirëpo është një nga fascilituesit më të mëdhej financiarë të eksporteve gjermane, si dhe një nga institucionet bankare më të ekspozuara ndaj krizës së borxheve sovrane. Nëse njëri nga këta faktorë cënon bilansin dhe profitet e Deutsche Bank-ës (dhe rrjedhimisht ekonominë gjermane), Ministria e Financave e Kosovës shumë shpejt do të ballafaqohet me rënie të të hyrave dhe krizë buxhetore.(1) Le të lutemi pra për suksesin e vazhdueshëm të kapitalizmit gjerman!

Megjithatë, sado që Kosova duhet t’i falemndërohet qëndrueshmërisë ekonomike të Gjermanisë dhe Zvicrës në kushte krize (dhe punëtorisë kosovare në këto vende që përmes remitancave vazhdon ta mbajë të gjallë ekonominë kosovare), politikat ekonomike vazhdojnë të jenë në duar të qeverisë dhe ato ndërlidhen ngushtë me udhëzimet, parametrat dhe kërkesat e FMN-së.

Një gjë që del qartë nga raporti është se qeveria i ka bërë “detyrat e shtëpisë” përsa i përket mbajtjes së shpenzimeve dhe bilansit buxhetor në rend sipas kërkesave të FMN-së. Siç dihet, FMN-ja ka kërkuar nga qeveria e Kosovës një disiplinë të jashtëzakonshme fiskale si pasojë e prishjes së marrëveshjes për kredi nga ky institucion dhe kalimin e Kosovës në status të monitorimit. Përmbushja e kritereve rigoroze të FMN-së tashmë është kusht nëse qeveria do të ketë sërish mundësi të financohet nga FMN-ja, dhe qeveria arriti të tejkalojë krizën e mundshme buxhetore të shkaktuar nga dështimi në shitjen e PTK-së (jo pse privatizimi ishte politikë e drejtë, por se qeveria kalkulonte që deficitin e vitit 2011 ta mbulojë me shitjen e këtij aseti). Mirëpo, krejt kjo vjen me një çmim të madh në pikëpamje ekonomike dhe sociale: ngrirje të rrogave në sektorin publik, vështirësi në financimin e beneficioneve për veteranët e luftës, reduktime të ashpra në investime kapitale (me përjashtim të autostradës Morinë-Merdar), vonesat në kryerjen e pagesave për bizneset kontraktore të qeverisë, dhe manovrime të ndryshme ku borxhet e një dikasteri mbulohen me transferte të brendshme nga kontoja e një tjetri. Nuk e dimë ende (dhe kjo nuk theksohet në raport) nëse për financimin e buxhetit 2011 është prekur fondi rezervë. Disa prej këtyre nuk theksohen në raport, por janë të ditura për të gjithë ata që kanë ndjekur gjatë vitit mënyrën e qeverisjes së financave publike nga kjo qeveri.

Mirëpo, vargu i problemeve ekonomike dhe financiare për vitin 2012 është i madh. Vështirësitë janë strukturore, ndërsa shkurtpamësia dhe moskalkulimi se vendi mund të ballafaqohet me probleme ekonomike, e ka lënë qeverinë me shumë pak hapësirë që të manevrojë në rrethanat me të cilat ballafaqohet vendi tani. FMN-ja tashmë kërkon disiplinë të jashtëzakonshme fiskale dhe buxhetore, duke e bërë vitin 2012 – ashtu siç paralajmërohet në buxhet – një vit me më pak investime, më pak rritje të shpenzimeve dhe një varfërim të përgjithshëm si pasojë e paaftësisë për ta përballuar inflacionin e madh i cili pas llogarive të ciklit të fundit matës mund të rezultojë në 8 ose 9 për qind gjatë vitit 2011, një nga normat më të mëdha të inflacionit në rajon dhe Evropë. Nga raporti, gazetarët dhe redaksitë mediale gjithashtu do ta kuptojnë pse qeveria hoqi dorë nga premtimi i saj për heqjen e TVSH-së për mediat. Për të siguruar qëndrueshmërinë fiskale të vendit, FMN-ja kundërshton çfarëdo zvogëlimi të TVSH-së, ndërkohë që për nevojat e financimit buxhetor qeveria u detyrua të ngris tatimet sikur ato në të ardhura dhe në duhan. Gjatë këtij viti qeveria gjithashtu do të ngris çmimin e energjisë elektrike, ndërkohë që tashmë është në presion të madh që ta realizojë pa vonesa privatizimin e PTK-së dhe Distribucionit të KEK-ut.

Problemi kryesor, natyrisht, është se raporti i FMN-së kap një tren në lëvizje – aty përshkruhen parametrat e ecjes si shpejtësia dhe sa me mjeshtri treni i kap kthesat, por nuk vlerësohet kahja dhe as ku çojnë përfundimisht binarët. Kjo është me rëndësi të theksohet, pasi që ndodh shpesh që gazetarët dhe analistët e ndryshëm medialë t’i marrin vlerësimet e FMN-së si fjala e fundit përsa i përket suksesit apo dështimit të politikave ekonomike të vendit. Ndërkaq, problemi më kryesor i kësaj qeverie nuk janë gjithmonë keqkalkulimet në vlerësimin dhe zbatimin e politikave ekonomike (sado që edhe ato janë, ta themi modestisht, jo të rralla), por ai më esencial i modelit zhvillimor që ajo ka përpara, i cili nuk po sjell rezultate dhe është i paqëndrueshëm.

Vlera në dollarë e aksioneve të Deutsche Bank AG gjatë një viti, të tregtuara në NYSE (sipas Bloomberg).

(1) Logjika është si në vijim: problemet e shtuara të Deutsche Bank, si banka më e madhe gjermane, mund të merren si indikator për gjendjen e ekonomisë gjermane, që mund të dëmtohet qoftë nga rënia eventuale e eksporteve gjermane, apo nëse kriza e eurozonës dëmton bazën e kapitalit të Deutsche Bank. Nëse Gjermania bie në krizë ekonomike, kjo domethënë shtim të papunësisë atje, që domethënë rënie e remitancave në Kosovë, që domethënë ulje e konsumit në Kosovë, që domethënë rënie e importeve, që domethënë rënie e të hyrave tatimore në buxhetin e Kosovës.

Kolumna javore, Koha Ditore, 8 janar 2012.

Pse Kosovës i duhet monedha e vet

Siç njofton “Financial Times”, një draft kontratë e re për fondin shpëtues për vendet e eurozonës, Mjeti për Stabilitet Financiar Evropian (EFSF) përmban një pikë në të cilën tërheq vërejtjen për investitorët se euroja mundet të jetë në të ardhmen e afërt një monedhë e pavlefshme dhe joligjore. Në Londër, zyrat juridike janë të bombarduara me kërkesa për konsulencë nga firmat që hamendën se si duhet t’i trajtojnë kontratat e bëra në euro në rast të dështimit të monedhës. Në shtete të tjera qeveritë po i shohin nëse shtypshkronjat e monedhave të dikurshme nacionale, janë ende të përdorueshme, në rast se duhet të zëvendësohet euroja. Sado që përpjekjet për shpëtimin e monedhës së përbashkët po vazhdojnë, në çdo cep të Evropës qeveritë kanë nxjerr plane kontigjente në rast se gjërat marrin një kahje të paparashikuar dhe euroja bie.

Në Kosovë, ndonëse euroja është monedhë zyrtare, nuk ka ndonjë shqyrtim serioz nga institucionet përgjegjëse, por as nga shoqëria e gjerë, për zgjidhjet në rast të dështimit eventual të euros. Pa dashur t’i hyjë analizës së shkaqeve të kësaj (që padyshim nuk janë shumë të thella), një debat duhet të fillojë rreth mundësisë që, pavarësisht fatit të euros, Kosova të shqyrtojë mundësinë e nxjerrjes së një monedhe të veten. Madje, besoj se një kalim i përkohshëm në një monedhë vendore do të sillte beneficione të shumta për zhvillimin ekonomik të vendit dhe është një risk që vlen të ndërmerret, apo që, në këtë fazë, të paktën të shqyrtohet dhe studiohet me seriozitet, pavarësisht fatit të euros.

Ta zëmë se Kosova do ta nxirrte një monedhë të vetën. Këtë monedhë po e quaj, krejt arbitrarisht, “dardhë”. Përfitimi i Kosovës do të ishte në të paktën tri forma.

E para, shtetit kosovar do t’i krijohej arma tepër e vlefshme e politikës monetare. Mungesa e politikës monetare nga BQK-ja po i kushton Kosovës në disa mënyra. Nën një, BQK nuk ka mundësi që të kontrollojë sasinë e parave në qarkullim, që do t’i mundësonte asaj që të ndikojë në shkallën e inflacionit. Kjo shihet edhe nga shifrat. I gjithë rajoni i Ballkanit (ashtu dhe si gjithë ekonomia botërore) po përjeton një ngritje të shkallës së inflacionit. Mirëpo dallimet janë tepër evidente. Kosova ka shkallën më të lartë të inflacionit nga të gjitha vendet e rajonit. Kjo shpjegohet pjesërisht nga fakti se Kosova ka varshmëri më të lartë ndaj importeve. Mirëpo një shpjegim tjetër është se shtetit të Kosovës i mungon instrumenti i politikës monetare për të zbutur efektet e inflacionit, duke shtuar likuiditetin e ekonomisë (me rritjen e sasisë së parave). Një situatë e ngjashme është në Mal të Zi, i cili gjithashtu përdorë euron, ku presioni i inflacionit tejkalon mesatarën e vendeve tjera të Ballkanit. Në Shqipëri, Maqedoni dhe Serbi, p.sh., shkalla e inflacionit megjithatë është mbajtur nën kontroll.

Nën dy, politika monetare do t’i jepte mundësi BQK-së që gjithashtu të ndikojë në normat e interesit bankar. Përveç se ka inflacionin më të lartë në rajon, bankat kosovare kanë gjithashtu disa nga kamatat më të larta në rajon dhe në Evropë. Kjo është pengesë e jashtëzakonshme për nxitjen e investimeve dhe për zhvillimin ekonomik. Në kohën kur ekonomitë evropiane, amerikane por edhe ajo kineze, po stimulohen me uljen e normave të interesit, shtrejtia e kredive në Kosovë e vështirëson praninë e likuiditetit që do të nxiste investimet private në biznese, në patundshmëri dhe në konsum. Duke marrë kontrollin e politikës monetare, BQK do të mund të kishte ndikim më të fuqishëm në uljen e normave të interesit dhe stimulimin e investimeve.

E dyta, përveç mundësisë që politika monetare të vihet në funksion të zhvillimit ekonomik, kalimi nga euroja në një monedhë vendore ka një beneficion të dytë. Kjo do të ishte mundësia që, përmes konvertimit të euros në monedhën e re, Kosova të krijojë një bazë të mirë të rezervave devizore, që do të ishin kryesisht në euro. Aktualisht në Kosovë qarkullojnë rreth katër miliardë euro në vit. Nëse vetëm 20 për qind e kësaj shume do të konvertohej në monedhën e re vendore (ndërkohë që do të mund të konvertoheshin më shumë), Kosova do të mund të gjeneronte dikund 800 milionë euro në rezervat e veta. Të hyrat nga remitancat, që janë kryesisht në euro, përmes konvertimit gjithashtu do të kontribonin në ndërtimin e rezervave devizore. Këto rezerva gradualisht mund të konvertohen në ari (dhe në instrumente të tjera financiare), duke forcuar gradualisht bazën dhe besueshmërinë e monedhës së re dhe në forcimin e dukshëm të kapaciteteve financiare të shtetit kosovar.

E treta, monedha kosovare do të ishte relativisht e devalvuar. Kjo nuk është diçka medoemos e keqe; në fakt, për një ekonomi të varfër, është pozitive. Në qoftë se shkëmbimet në vend do të bëheshin me valutën e lirë dardha në vend të valutës së shtrejtë euro, kjo do të nënkuptonte zbritjen e çmimeve të shumë elementeve bazë të konsumit. Efekti gjithashtu do të ishte në lehtësimin e presioneve të inflacionit në paga. Niveli i pagave, të shpërblyera me dardha, me vlerë të ulët si monedhë por me fuqi më të lartë blerëse brenda Kosovës se sa euroja, do të kishte efekt rritjen e standardit të jetesës. Kjo është një nga arsyet pse shtetet fqinje si Shqipëria, Maqedonia dhe Serbia me monedhat e tyre të lira kanë kosto më të lirë të jetesës (dhe rrjedhimisht edhe shkallë më të vogël të varfërisë) se sa Kosova që përdorë euron. Aq më tepër që një valutë e devalvuar shkon drejtpërsëdrejti në funksion të stimulimit të eksporteve.

Mësimi për vlerën e devalvimit vjen nga shembulli i Argjentinës. Për shumë vite, vlera e konvertueshme e pesos argjentiniane ishte e fiksuar me dollarin. Në vitin 2001, Argjentina pësoi një krizë financiare që ia bëri ta papërballueshëm nivelin e borxheve të jashtme, pikërisht për shkak të lidhjes së pesos me dollarin, duke shkaktuar një krizë të thellë ekonomike në vend. Zgjidhja ishte shkëputja e vlerës së pesos nga dollari, që u ndërmor nga qeveria argjentinase më 2002. Me devalvimin e pesos, jo vetëm që u zbuten efektet e krizës, por edhe u krijuan kushtet për një rimëkëmbje të fuqishme. Argjentina sot është një nga shtetet me rritjen ekonomike më të madhe në Amerikën latine, diçka që nuk do të arrihej sikur Argjentina të përpiqej me çdo kusht që ta ruante paritetit e pesos me dollarin.

Me fjalë të tjera, beneficionet e nxjerrjes së një monedhe vendore janë të shumta. Në anën tjetër, janë edhe rreziqet.

Një nga problemet e një ekonomie importi si Kosova është se pagesat do të vazhdojnë të kryhen në euro. Bizneset e jashtme nuk do të pranojnë pagesa në monedhën kosovare, duke detyruar bizneset kosovare që importet të vazhdojnë t’i blejnë me euro. Kjo do të thoshte se Kosova do të vazhdonte të ishte vend i dy valutave paralele: dardhës dhe euros. Mirëpo, shtrejtimi relativ i euros karshi dardhës do të ndikonte gjithashtu që kosovarët të jenë më të matur rreth urisë së tyre të pangopur për importe, duke stimuluar uljen e importeve dhe kujdesit të shtuar ndaj përkrahjes dhe zhvillimit të industrive vendore.

Rrezikut të monedhës së re do t’i kontribuonte gjithashtu edhe fakti se shumë kosovarë mund të mos kenë besim, sidomos fillimisht, në vlerën dhe qëndrueshmërinë e monedhës së re. Për këtë arsye, shumë kosovarë mund të hezitojnë ta përdornin valutën e re, duke preferuar që kursimet t’i mbajnë në euro apo që pagesat e caktuara t’i bëjnë vetëm në euro (si në periudhën e viteve 1990 në Shqipëri, kur pagesat preferoheshin në dollarë në vend të lekut). Për këtë arsye, tranzicioni në monedhën e re do të duhej të ishte gradual dhe i mirë organizuar. P.sh., monedha e re mund të fillonte me një vlerë të fiksuar kundrejt euros, për një periudhë të caktuar, p.sh. 2 për 1. Mirëpo duhet mbajtur në mend se kryesi më i madh i pagesave në Kosovë është shteti i Kosovës. Në momentin që shteti i Kosovës do t’i kthente pagat në dardha, efekti i monedhës së re do të ishte i menjëhershëm, sepse ato para do të derdheshin përnjëherë në konsum dhe në qarkullim të gjerë.

Si në shumë gjëra tjera në treg, vlera e një monedhe përcaktohet në bazë të perceptimeve më shumë se sa të fakteve objektive. Në qoftë se shteti i Kosovës do të dëshmohej kredibil dhe do të qëndronte pas monedhës së re, besimi në monedhën e re do të rritej. Ajo do të bëhej e pranueshme sidomos nëse do të krijonte efekt në standardin e jetës dhe në nivelin e çmimeve. Dhe, natyrisht, do të duhej të garantohej pavarësia e plotë e BQK-së nga ndikimet politike dhe manipulimet e monedhës për qëllime afatshkurtëra nga qeveritë në pushtet.

Nxjerrja e monedhës së re nuk do të ishte, siç mund të pohojë ndonjëri, shmangie nga BE-ja dhe ikje nga integrimi. Monedha kosovare do të kishte një mision të vetëm: të reduktojë hendekun e madh midis saj dhe shteteve evropiane në zhvillimin ekonomik. Rreziqet e euros për shtetet më të varfëra tashmë janë evidente, siç është edhe mungesa e politikës monetare, dhe një ikje e përkohshme nuk do t’i bënte dëm Kosovës. Tek e fundit, Kosova nuk është anëtare e eurozonës, por përdorë euron në mënyrë vullnetare. Kosova do t’i ribashkohej eurozonës atëherë kur do të mund të bëhej anëtare fuqiplotë e saj. Dhe kur me profilin e saj ekonomik do t’i përngjante më shumë një shteti mesatarisht të zhvilluar evropian. Për momentin, euroja është tepër e shtrejtë, dhe tepër barrë e madhe, për Kosovën e varfër.

Kolumna javore, Koha Ditore, 18 dhjetor 2011.

Kujt i duhen negociatat Kosovë-Serbi?

Negociatat midis Kosovës dhe Serbisë kanë arritur një pikë kritike, tani pasi që asnjëra nga palët nuk mori “shpërblimet” e pritura nga BE-ja. Synimi i Kosovës, e aq më pak i Serbisë në këto negociata, kurrë nuk ka qenë “normalizimi i marrëdhënieve” apo progresi drejt një zgjidhjeje të qëndrueshme për marrëdhëniet midis Kosovës dhe Serbisë (që nuk mund të jetë asgjë përfundi njohjes së Kosovës nga Serbia). Është e qartë se të dyja palët kanë shfrytëzuar negociatat si levë politike për afrim me BE-në. Boris Tadiqi ka kalkuluar se me bashkëpunimin e pjesshëm dhe gjysmak në negociata, Serbia do ta arrijë statusin e vendit kandidat, gjë që tashmë nuk do të realizohet, për shkak të refuzimit të një grupi shtetesh, përfshirë këtu Gjermaninë dhe Britaninë e Madhe. Hashim Thaçi ka kalkuluar se me dëgjueshmërinë e tij ndaj kërkesave të Brukselit, do të “shpërblehet” me liberalizim vizash dhe ca përfitime tjera, por edhe këto “shpërblime” për dëgjueshmëri tashmë nuk po duken në horizont. Deri tani minjtë kujtonin se mund të fitonin në lojën e organizuar nga elefantët, por tashmë elefantët tregohen të patrazuar nga shantazhet e minjëve (si të barrikadave serbe në veri të Kosovës) dhe as të përpjekjeve të tyre për t’i impresionuar me dëgjueshmëri (si Hashim Thaçi me gatishmërinë e tij për të pranuar çdo propozim të Brukselit).

Natyrisht, BE-ja aktualisht është në halle shumë më të mëdha dhe shtetet anëtare kanë telashe më prioritare se sa të preokupohen me ngatërresat e Ballkanit. Kriza e brendshme politike e shkaktuar nga kriza e eurozonës dhe preokupimi me të ardhmen e euros dhe fatin e ekonomive evropiane e ka sjellur BE-në në një krizë ekzistenciale. Përçarjet tashmë të shpërfaqura në takimin e Këshillit Evropian gjatë javës që shkoi, midis Gjermanisë dhe Francës në njërën anë, dhe Britanisë së Madhe në anën tjetër, rreth ndryshimeve të Traktatit të Lisbonës për përforcimin e rregullave të mbikëqyrjes fiskale të shteteve, po e hapin shtegun për një ndarje të re brendaevropiane dhe vë në pikëpyetje formën aktuale të unitetit evropian. Është vështirë të mendohet për zgjerim, në momentin kur vetë BE-ja nuk e di si do të duket vitin që vjen.

Megjithë fatin e paqartë të BE-së, Boris Tadiqi dhe Hashim Thaçi kanë shumë të investuar në suksesin e tyre në afrimin me BE-në.

Boris Tadiqi ka synuar prej kohësh kandidaturën e Serbisë në BE-së, si realizim të një misioni themelor të partisë dhe lidershipit të tij. Negociatat, si dhe përçarja brenda BE-së përsa i përket njohjes së pavarësisë së Kosovës, ia kanë bërë të mundur Tadiqit që të vazhdojë me formulën e tij “edhe BE-ja edhe Kosova”. Me një fjalë, që Serbia do të anëtarësohet në BE, pa e “humbur” Kosovën. Ky nuk është vetëm sllogan. Për Tadiqin, kjo formulë ka qenë e nevojshme për ruajtjen si të koalicionit qeverisës ashtu dhe mirëmbajtjes së balansit elektoral në Serbi, i cili përmes Kosovës, lehtësisht mund të shkojë në favor të forcave ultranacionaliste dhe anti-BE. Tadiqi synon që të jetë ai që e çon Serbinë në BE, por jo ai që i nënshtrohet presionit që Serbia përfundimisht ta njohë humbjen e Kosovës. Deri më tani, Tadiqi nuk ka dhënë shenjë se do të largohet nga ky kurs.

Refuzimi i një numri shtetesh për ta miratuar kandidaturën e Serbisë do të jetë një goditje për Tadiqin, por jo fatale. Disa në Kosovë, këtë e interpretojnë si një fitore të Kosovës. Mirëpo, pas një leximi më të kujdesshëm të kushteve që i janë vënë Serbisë, shihet se thelbi i tyre ka të bëjë më shumë me rolin e Serbisë në trazirat në veriun e Kosovës, në vazhdimin e barrikadave dhe në rrezikimin e sigurisë së trupave evropiane, se sa me ndonjë kërkesë precize që Serbia ta njoh Kosovën. Ky nuk është kusht dhe pavarësisht angazhimit sidomos të kancelares Angela Merkel, nuk duket se në Evropë ekziston gatishmëria që të shkohet deri në fund, dhe Serbisë t’i jepet ultimatumi: o BE-ja o Kosova!

Krejt kjo domethënë se Serbisë i është “ngrerë veshi” që të jetë më e përqëndruar sidomos rreth kontrollimit dhe qetësimit të gjendjes në veri të Kosovës. Ironikisht, trazirat në veri vetëm sa e kanë shtuar rolin dhe rëndësinë e Serbisë. Në shkurt, Serbia do t’i nënshtrohet një vlerësimi të dytë për kandidaturë. Kjo do të thotë se Tadiqi ka kohë edhe tre muaj që të angazhohet rreth veriut, të implementojë marrëveshjet e arritura (sidomos asaj për menaxhimin e përbashkët të kufirit), njashtu që të shpërblehet me kandidaturën e Serbisë, e cila gati si krejt me pahir (!) do t’i vije dy muaj para zgjedhjeve parlamentare në Serbi.

Shpërblime pret edhe Hashim Thaçi. Dhe politikisht, ai gjendet në hall të njëjtë si Tadiqi, ndonëse të natyrës tjetër. Me popullaritet në rënie, me nevojën që ta spastrojë imazhin e tij të jashtëm, i paaftë që të sigurojë zgjerimin e njohjeve të Kosovës, dhe pa ndonjë mundësi që të ndikojë te përmirësimi i gjendjes ekonomike në vend, përafrimi i Kosovës me BE-në është e vetmja levë që i ka mbetur Thaçit që të sigurojë legjitimitetin e tij si lider politik. Gjatë fushatës së zgjedhjeve të kaluara, jo pa arsye Thaçi ngulte këmbë në liberalizimin e vizave, si një nga synimet e tij kryesore. Natyrisht, nga një pikëpamje më e gjerë politike dhe ekonomike, liberalizimi i vizave, sado i dëshirueshëm, domethënë pak për Kosovën, meqenëse ka shumë e shumë politika të tjera që janë më prioritare dhe më të nevojshme. Lidhja e tërë mandatit të tij të dytë me slloganin e integrimit dhe në veçanti me liberalizimin e vizave (për çka dikur Thaçi jepte edhe afate dhe data) kishte të bënte pikërisht me synimin e Thaçit për të shfrytëzuar mundësinë që përmes lëshimit pe në bisedime, dhe përmes gatishmërisë për të pranuar marrëveshje pavarësisht përmbajtjeve (domethënë për të hequr dorë nga çfarëdo parimi), të llogariste se do të “shpërblehet” (term i përdorur tashmë nga vetë anëtarë të kabinitetit të tij, si Edita Tahiri) për “bashkëpunim” dhe dëgjueshmëri.

Mirëpo, problemi nuk është se çfarë do të ndodh tash, por çfarë do të ndodh pas tre muajsh, kur, nën presion që të “shpëtojë” Serbinë nga mundësia e humbjes elektorale të forcave pro-evropiane të Tadiqit, BE-ja të detyrohet, sado me ngurrime dhe dyshime, që t’ia japë Tadiqit fitoren e statusit kandidat për Serbinë, me frikën se një alternativë e dytë kundrejt Tadiqit në Serbi është absolutisht e padëshirueshme. Në ndërkohë Tadiqi mund të bëhet më rigoroz në vënien nën kontroll të veriut, ndonëse kjo nuk duket punë e lehtë, për shkak të interesave të veçanta të grupeve të ndryshme politike e kriminale atje, të cilëve u konvenon anarkia aktuale. Sido që të jetë, mbetet akoma pikëpyetje nëse Thaçi do t’i marrë “shpërblimet” që i pret, siç është liberalizimi i vizave, sidomos në kushtet e një krize ekonomike mbarëevropiane në të cilën gjëja e fundit që do t’i duhej shumë shteteve të BE-së është një valë e re imigrantësh nga Kosova. Thaçi, megjithatë, i nxënë ngusht dhe në zor për të fituar shpërblimet e shumëpritura nga Brukseli, do të jetë i gatshëm t’i hyjë kompromiseve edhe më të mëdha, siç është pranimi i kërkesës së Tadiqit për status special për veriun, sidomos nëse edhe Brukseli fillon të anojë nga një zgjidhje e tillë. Kjo u pa edhe me rastin e marrëveshjes së fundit për kufijtë. Refuzimet vinin nga Beogradi ndërsa Prishtina pa ndonjë hamendje pranoi marrëveshjen për administrim të përbashkët të pikave kufitare.

Dhe në perspektivë, situata vetëm sa do të ndërlikohet. Tadiqi ka gjasa reale që të hyjë në BE me formulën e tij, “edhe BE edhe Kosova”, mirëpo kursi implicit i Thaçit, i shprehur në formulën “edhe BE edhe pa shtetësi” nuk funksionon. Ka dhjetëra vjet që Greqia bllokon Maqedoninë vetëm për shkak të emrit të saj. Është marrëzi të mendohet se Serbia nuk do të vazhdojë të pengojë, minojë dhe bllokojë Kosovën në çdo hap të vetin, aq më shumë kur këtë mund të bëjë nga pozicioni i një shteti kandidat të BE-së, e mbase pas pak vitesh edhe si vend anëtar i BE-së. Tadiqi nuk ngurron ta kërcënojë BE-në me “jo”, nuk ngurron të shfrytëzojë frikën dhe interesin e BE-së në Serbinë që të nxjerr koncesione, dhe strategjia e tij tashmë po jep rezultat. Askush nuk po i bën presion atij që ta njoh Kosovën, ndërsa marrëveshjet “teknike” me Kosovën nuk i kushtojnë asgjë Serbisë. Thaçi është ai i cili ka lidhur gjithë fatin e tij politik me vazhdimin dhe suksesin e negociatave. Pa to ai është ndërkombëtarisht jorelevant kurse në politikën e brendshme mbetët me agjendë të dështuar. Thaçi do të përkujdesët që negociatat jo vetëm të vazhdojnë por që ato të zhvillohen me shumë sukses.

Kolumna javore, Koha Ditore, 11 dhjetor 2011.

Një Evropë pa idenë evropiane?

Përpjekja për shpëtimin e euros ka marrë një kahje të çuditshme. Ka qenë e qartë që nga fillimi se përballimi i krizës së eurozonës nuk mund të bëhej nga shtetet veç e veç. Problemi i borxheve greke (dhe atyre portugeze, irlandeze, spanjolle, italiane etj.) nuk ishte thjesht një produkt i keqmenaxhimit financiar të shteteve të veçanta. Problemi ishte vetë mënyra e dezajnimit të monedhës së përbashkët, që krijoi një union monetar evropian pa ndërtuar gjithashtu një union fiskal evropian, ndërthurur në një ekonomi politike që favorizonte shtetet me fuqi financiare si Gjermania. Por më shumë se kaq, qëndron problemi më fundamental, se projekti i bashkimit evropian nuk arriti të artikulohej përtej një projekti ekonomik dhe tregtar. Është pikërisht ky limit i projektit evropian që sot po sfidohet nga kriza e eurozonës.

Konstrukti i eurozonës, por edhe më fundamentalisht projekti që qëndron në bazë të BE-së në përgjithësi, po ballafaqohet me një sfidë qenësore që – siç e them shpesh në këto kolumne – nuk po merret fare parasysh nga debatet mbi integrimin evropian në Prishtinë, Tiranë e gjetiu në Ballkan. Sido që të jetë – politikanët e Ballkanit le të vazhdojnë të flasin për integrimin pa e ditur tashmë se me kë dhe me çfarë do të integrohen – një moment kyç i zhvillimeve ndodhi gjatë kësaj jave, me paralajmërimin se Banka Qëndrore Evropiane (BQE) do të luajë një rol më qëndror me intervenimet e veta për të stabilizuar tregun e bonove evropiane. Ky lajm gëzoi shumë komentatorë dhe analistë që tani e sa kohë japin argumente për nevojën e një përqëndrimi më të fuqishëm të pushteteve monetare e fiskale në institucionet e BE-së.

Të enjten që shkoi kryetari i ri i BQE-së Mario Draghi paralajmëroi mundësinë që BQE të shtojë intervenimet e saj në blerjen e bonove të shteteve në krizë, gjë që ka bërë kohë pas kohe për të ndikuar në uljen e normave të interesit dhe stabilizimin e tregjeve. Ndonëse rreth kësaj ndërhyrjeje të BQE-së vazhdon të ketë kundërshti nga Gjermania, dhe sidomos nga shefi i Bundesbankës, një tjetër propozim i ardhur nga marrëveshja e fundit Sarkozy-Merkel, është për krijimin e një të ashtuquajturi “pakti fiskal” midis shteteve të eurozonës. Ky pakt është një lloj uvertyre për një rinegocijim të traktateve që qëndrojnë në themel të BE-së dhe të eurozonës, në bazë të propozimeve që do të diskutohen javën që vjen në samitin e liderëve të BE-së që do të mbahet më 9 dhjetor.

Sipas paralajmërimeve, pakti fiskal do të shtrëngojë dhe ashpërsojë rregullat fiskale për shtetet anëtare të eurozonës. Tashmë ekzistojnë disa rregulla të përbashkëta për eurozonën, siç janë ruajtja e deficiteve buxhetore nën tre për qind dhe mbajtjen e nivelit të borxheve shtetërore nën 60 për qind të BPV-së. Mirëpo, këto rregulla shpesh janë shkelur nga qeveritë dhe këto shkelje nuk janë ndëshkuar. Gjermania është sidomos këmbëngulëse rreth ndërtimit të mekanizmave të disiplinës fiskale, sepse sipas ortodoksisë gjermane, shkak themelor i krizës së eurozonës është “papërgjegjësia” financiare e shteteve të periferisë (duke harruar se edhe vetë Gjermania, në më shumë se një rast, me politikat e veta fiskale ka shkelur rregullat e unionit monetar).

Pakti i ri synon, të paktën sipas versionit gjerman, ashpërsimin e kontrollit fiskal nga Brukseli dhe krijimin e mekanizmave ndëshkues nëse shtetet anëtare të eurozonës nuk i përmbahen kritereve të përbashkëta fiskale. Ndonëse një koordinim fiskal duket me vend dhe i nevojshëm, ky lloj pakti do të vuajë sërish nga një sërë problemesh.

Një problem tepër themelor për paktin fiskal është çështja e humbjes së sovranitetit fiskal të shteteve anëtare. Përcaktimi i politikës fiskale, siç janë buxheti publik, shkalla e tatimeve, shpenzimet publike etj., është një elementet themelore të sovranitetit të një shteti. Sipas disa paralajmërimeve, pakti i ri fiskal do t’i detyronte shtetet anëtare që para se parlamentet e tyre të miratojnë buxhetin, atë buxhet ta dorëzojnë për shqyrtim dhe aprovim në Bruksel. Apo që në momente të caktuara, siç është ballafaqimi me një krizë ekonomike, të konsultohen me Brukselin para se të ndërmarrin masa siç është ndryshimi i shkallës së tatimeve apo rritja e deficiteve.

Një analogji me Kosovën do të ishte modeli i EULEX-it. Në Kosovë, EULEX-i gëzon pushtete në fushën e ekzekutimit të ligjit dhe të gjyqësisë, dhe mbikëqyrë organet gjyqësore të Kosovës. Pakti i ri fiskal evropian do të funksiononte si një “Euro-Lex” – një prani të gjithanshme të BE-së në monitorimin, kontrollimin dhe diktimin e politikave fiskale të shteteve anëtare.

Problemi i dorëzimit të sovranitetit fiskal BE-së është i ngjashëm me problemin e dorëzimit të sovranitetit juridik në Kosovë – ky është problemi i “deficitit demokratik”. BE-ja nuk qeveriset si institucion demokratik dhe nuk është e konstituuar si e tillë. BE-ja është bashkësi shtetesh sovrane të lidhura përmes trakteve ndërshtetërore. Parlamenti evropian ka pushtete simbolike dhe nuk funksionon si një “sovran” i “popullit evropian”, një nocion i paqenë dhe i pranishëm vetëm në demagogjinë e liderëve politikë të Evropës.

Këtë problem e ka vënë re edhe filozofi Jurgen Habermas, një nga besimtarët e mëdhej të projektit evropian dhe një nga përfaqësuesit kryesorë intelektualë të asaj që mund të quhet staatsphilosophie (filozofi politike) e projektit evropian. “Në të kaluarën, ishin armiqtë, sot, janë tregjet”, thotë Habermas i cituar nga revista gjermane “Der Spiegel”. Sipas Habermas, BE-ja po shkon drejt një modeli që ai e quan “post-demokraci”, në të cilin strukturat politike të BE-së, si Komisioni Evropian, përqëndrojnë pushtete gjithnjë e më të mëdha, me fuqi gjithnjë e më të shumta për të diktuar politika kundrejt shteteve anëtare, pa patur mandat demokratik. Frika e Habermasit për mundësinë e shpartallimit të BE-së nuk është paranojë por një frikë reale. Pas presioneve ekonomike nga kriza e eurozonës, është vështirë të besohet se popujt e shteteve të BE-së do të pajtohen me dorëzimin e mëtejmë të sovranitetit fiskal, në emër të ruajtjes së monedhës së përbashkët. Ndërkaq, një projekt më i thellë demokratizues nuk mund të imponohet nga lartë. Këtë nuk e ndihmon edhe mungesa e një solidariteti të gjerë pan-evropian, i cili teknokracinë evropiane e ka shkëputur dhe ndarë plotësisht nga realitetet sociale dhe politike të kontinentit. Në fund, domethënia e Evropës duhet të jetë diçka më e madhe se tregjet dhe financat. Z. Habermas ka plotësisht të drejtë në shqetësimin e tij kur për një pjesë të madhe të problemit të sotëm evropian akuzon liderët aktualë të Evropës se nuk prihen nga asnjë ide më e madhe përveç nevojës që të të ngadhënjejnë në zgjedhje. Duke tentuar që ta shpëtojnë euron, këta mund ta harrojnë faktin se euroja është në shërbim të projektit evropian, dhe jo projekti evropian në shërbim të euros.

Kolumna javore, Koha Ditore, 4 dhjetor 2011.

Bonot, shansa që po humbet

Të jesh ekonomi e varfër mund të jetë avantazh, sidomos në botën e sotme ku projekti i globalizimit ekonomik dhe financiar tashmë po dëshmon të gjitha disfunksionet e veta. Paradoksi i Kosovës është ndonëse është ekonomia më e varfër në Ballkan dhe në Evropë, ajo është burim i pasur i kapitalit likuid. Në këtë ndikon faktori i parë, që ekonomia kosovare (ashtu si pjesa më e madhe e shteteve tjera të Ballkanit), nuk është e financiarizuar në shkallën e shumë vendeve të BE-së. Financiarizimi i ekonomisë dhe mbizotërimi i tregjeve financiare si sektor dominant ekonomik – pra, një ekonomi të dominuar nga tregjet e kapitalit, instrumentet financiare dhe aktivitetet spekulative të institucioneve financiare – ishte përgjegjëse jo vetëm për katastrofën financiare të vitit 2008, por edhe për krizën aktuale të borxheve sovrane në eurozonë. Shtetet si Greqia, Portugalia dhe Irlanda nuk do të ishin në krizë sikur bankat gjermane, franceze e të tjera nuk do të derdhnin kredina të lira në arkat e këtyre shteteve, të stimuluara nga normat e ulta të Bankës Qëndrore Evropiane dhe premtimet për kthime të shpejta dhe profit të majmë nga zhvillimi i premtuar i këtyre ekonomive. E dyta, likuiditetin e ekonomisë kosovare e ndihmon fakti se një nga faktorët kyç zhvillimorë në Kosovë janë remitancat, të cilat kryesisht vijnë në formë të parave të gatshme dhe shpenzohen në konsum. Secili eksportues e lakmon tregun e Kosovës sepse pagesat jo vetëm që kryhen në para të gatshme, por edhe kryhen në një valutë botërore. E treta, Kosova gëzon një shkallë relativisht të mirë kursimi. Përveç kursimeve bankare, në akumulimin e kapitalit kosovar luajnë rol edhe Trusti i Kursimeve Pensionale dhe Fondi i Privatizimit, që bashkërisht përbëjnë një vlerë prej rreth një miliard eurove. Problemi kryesor i këtyre fondeve është që qëndrojnë të investuara në institucione financiare jashtë Kosovës dhe nuk kontribojnë në zhvillimin ekonomik të vendit.

Pra, në njerën anë, Kosova eksporton para të gatshme përmes konsumit të importeve. Në anën tjetër, Kosova ëshë burim i kapitalit për tregjet e jashtme financiare përmes fondeve të saja modeste pensionale dhe atyre të privatizimit. Çka është më keq, luhatjet e bursave dhe krizat e ekonomive të zhvilluara kanë bërë që fondi pensional të shkojë drejt devalvimit.

Qeveria e Kosovës duket se tashmë ka filluar t’i lakmojë këto të holla dhe do të përpiqet që një pjesë të tyre t’i mobilizojë për investime të brendshme. Kjo është ide jo vetëm e qëlluar por e domosdoshme, pasi që është jo vetëm marrëzi, por edhe krim, që kapitali kosovar i akumuluar në Trust dhe në fondin e privatizimit t’i lihet mëshirës së menaxherëve financiarë pa kontribuar aspak ndjeshëm në zhvillimin e ekonomisë së vendit. Qeveria e ka gjetë një formulë që këto fonde t’i mobilizojë për nevoja të brendshme, mirëpo mënyra se si kjo qeveri do ta realizojë këtë jo vetëm që nuk do të kontribojë në zhvillimin e vendit, por rrezikon të ashpërsojë keqmenaxhimin financiar të cilin e kemi dëshmuar gjatë viteve të fundit, tretjen e kapitalit në investime pa kthim, dhe përkeqësimin e mëtejmë të financave publike duke nxitur një spirale të keqe të huamarrjes nga shteti.

Mënyra se si kjo qeveri ka zgjedhur që t’i mobilizojë paratë e fjetura të Kosovës është përmes investimit të një pjese të tyre në letra me vlerë (bono). Qeveria e Kosovës po përgatitet që në fillim të vitit të ardhshem të emetojë bono, ose siç quhen ndryshe letra me vlerë. Sipas paralajmërimit të Ministrisë së Financave, në fillim të vitit, do të emetohen 74 milionë euro letra me vlerë, një pjesë e së cilës pritet të blihen nga Trusti i Kursimeve Pensionale dhe nga Fondi i Privatizimit. Sipas planit aktual, këto 74 milionë euro, do të përdorën për të financuar deficitin buxhetor të vitit 2012. Se blerja e bonove kosovare do të vije kryesisht nga Trusti dhe Fondi i Privatizimit është pothuajse e garantuar. Mënyra e vlerësimit të rrezikut të investimeve në bono është e standardizuar, dhe ajo bëhet nga agjensionet ndërkombëtare të rejtingut siç janë Standard and Poor’s dhe Moody’s. Nëse merret parasysh se bonot e të gjitha shteteve të Ballkanit kanë rejting negativ, është shumë e dyshimtë se bonot e Kosovës do të konsiderohen si më të sigurta. Me një fjalë, bonot kosovare sipas gjitha gjasave do të cilësohen si investim i rrezikshëm, me kthim të pasigurt, çka e bën shumë të dyshimtë se investitorët do të ngarendin për të blerë bono shtetërore të Kosovës.

Kjo lë vetëm një mundësi, ajo është që Qeveria të detyrojë Trustin Pensional dhe AKP-në që të investojnë fondet e tyre në bono, të cilat do të shfrytëzohen për të financuar deficitet buxhetore.

Ky është një gabim trashanik për një sërë arsyesh. E para, shfrytëzimi i kapitalit kosovar për të mbuluar deficitet buxhetore përbën jo vetëm rrezik për humbjen e investimeve, por edhe një formë absolutisht joproduktive e mobilizimit të kapitalit financiar kosovar për zhvillim ekonomik. Shpenzimet buxhetore janë vetëm aq – shpenzime. Ato ndikojnë në rritjen nominale ekonomike, por nuk kontribojnë në krijimin e sektorëve produktivë, që është problemi kryesor i strukturës ekonomike të Kosovës.

Një zgjidhje shumë më e mirë do të ishte sikur bonot të shfrytëzoheshin për financimin e një Fondi Investues, i cili do të mobilizonte kapacitetet financiare të vendit për investime në sektorë ekonomikë. Kjo do të siguronte jo vetëm që paratë e pensioneve dhe ato të privatizimit të mos derdhen në asfallt, siç planifikon të bëjë aktualisht Qeveria, por që financimi të orientohet drejt financimit të rimëkëmbjes ekonomike të vendit. Kjo do të bëhej duke i dhënë mbështetje financiare ndërmarrësve të rinjë dhe duke mbështetur rimëkëmbjen dhe zhvillimit e ndërmarrjeveve të mëdha publike, siç janë Trepça dhe KEK-u.

Përveç tërheqjes së financimit me garanca nga shteti i Kosovës, Fondi Investues do të mund gjithashtu të shndërrohej në aksionarin kryesor të ndërmarrjeve të mëdha publike, duke eliminuar kështu kontrollin e drejtpërdrejtë qeveritar në to dhe duke profesionalizuar menaxhimin e tyre, puna e së cilave do të vlerësohej në baza të performansës ekonomike dhe kthimit në investime. Fondi Investues gjithashtu do të eliminonte nevojën e privatizimit të ndërmarrjeve publike, duke ruajtur pronësinë e aseteve strategjike të ekonomisë së Kosovës në duar të vendit, dhe duke mundësuar që profitet nga ato asete të riinvestohen në ekonominë e Kosovës, në vend se ato të riatdhesohen në vende të treta nga firmat e huaja.

Selia e parë e firmës "Samsung", në Daegu, Kore, 1938.

Kolegët e mi ekonomistë liberalë mund të kundërshtojnë këtë duke thënë se asetet ekonomike duhet të jenë në pronësi të sektorit privat. Mirëpo, problemi i Kosovës është se sado që është ndërmarrës, sektori privat nuk ka kapacitete që të gjenerojë kapital të mjaftueshëm për investime të mëdha çfarë janë të nevojshme për rimëkëmbëjen e sektorëve tradicional industrial të Kosovës si ai minerar dhe energjetik, dhe ndërtimin e industrive të reja që mund të jenë konkurrente në nivel evropian dhe global. Këtë mangësi strukturore mund të plotësojë shteti i Kosovës duke vënë në dispozicion kapacitetet financiare dhe organizative të tij.

Kjo që po propozoj nuk është asgjë e re, sepse përbën rrugën që është ndjekur nga shumë shtete në zhvillim. Në vitet 1960 dhe 1970, Korea Jugore përdori përkrahjen shtetërore për të ndihmuar rritjen e firmave të vogla familjare, me emra si LG, Samsung dhe Hyundai, që sot janë marka globale. Në vitin 1993, shteti izraelit ndoqi shembullin korean dhe themeloi fondin Yozma, për përkrahjen e sektorit të teknologjisë informative. Në fillimvitet 1990 Izraeli kishte sektor pothuajse neglizhent të teknologjisë informative, ndërsa sot, eksportet izraelite të teknologjisë së lartë kanë arritur vlerën prej mbi 18 miliardë dollarë. Ndërkaq, Sllovenia përdori fondin e saj investues për të ruajtur pronësinë vendore mbi një sërë asetesh të rëndësishme ekonomike të Sllovenisë, duke u bërë aksionar në ndërmarrjet e mëdha si Telekomi i Sllovenisë dhe Gorenje.

Kosova ka një shans të rrallë që burimet e veta financiare t’i mobilizojë për zhvillimin e vet ekonomik. Fatkeqsisht, për një projekt të këtillë qeverisë së Kosovës do të duhej një ndryshim radikal i modelit të saj zhvillimor. Duke ndjekur avazin e deritanishëm, me emetimin e bonove qeveria vetëm do të shumëfishojë mundësitë për keqmenaxhim financiar dhe dëm ekonomik.

Kolumna javore, Koha Ditore, 27 nëntor 2011.

Gacat e eurozonës arrijnë në Ballkan

Më në fund kriza e eurozonës dhe ajo e ekonomisë botërore filloi të merret më seriozisht në Ballkan. Deri para pak kohe, shtetet e Ballkanit preferuan të shikojnë nga distanca heqjet e fqinjit jugor Greqisë, jo pse do të duhej të kishin ndjerë ndonjë simpati të veçantë për grekët, por sepse kishin harruar se ndoshta një fat i ngjashëm mund t’i presë edhe ata. Në qoftë se jugun e Evropës e imagjinojmë si një pyll të madh e të thatë të cilin e ka përfshirë flaka, tymin dhe gacat tashmë po i shohim edhe në brendi të Ballkanit. Çështja nuk është më se a do të ketë zjarr por sa do të jetë dëmi nga djegia.

Se kriza e eurozonës filloi të merret seriozisht në Ballkan vlen gjithkund përveç në Prishtinë, natyrisht. Megjithë krizën që zgjat tani e mbi një vit, megjithë përshpëritjet dhe rreziqet reale për shkatërrimin e mundshëm të eurozonës, nga qeveritarët në Prishtinë jo që nuk kemi dëgjuar ndonjë koment serioz për atë se çfarë po ndodh në kontinentin tonë (me të cilin, sipas fjalëve të kryeministrit tonë, në vazhdimësi po liberalizohemi dhe integrohemi), por asnjë fjalë se a ekziston ndonjë plan rezervë nëse vjen deri te realizimi i skenarit më të errët, dhe dinamika e ngjarjeve çon deri te zhdukja e euros. Ndoshta kam përshtypje të gabuar për virtytet e liderëve politikë në Prishtinë, por nuk e di pse më krijohet bindja se në rast të një rreziku imanent të zhdukjes së euros, veprimi i tyre i parë do të jetë jo që të marrin masa për mbrojtjen e ekonomisë së vendit, por që të fillojnë fill që t’i kthejnë paratë në kontot e tyre personale në dollarë dhe franga zvicëranë. Ndoshta disa sosh tashmë edhe kanë filluar ta bëjnë një gjë të tillë.

Megjithatë, t’i kthehemi çështjes më serioze. Ballkani u zgjua nga gjumi sepse dolën një sërë raportesh dhe deklaratash, përfshirë nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN), Banka Botërore dhe Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH), të cilët paralajmëruan rreziqe për ekonomitë e vendeve ballkanike si pasojë e krizës së eurozonës, e cila tashmë kaploi edhe Italinë dhe e cila ndër të tjera mori me vete Silvio Berlusconin nga froni qeveritar ndërsa solli një qeveri teknokratësh në Athinë. FMN dhe Banka Botërore gjithashtu reviduan parashikimet për rritje ekonomike në Ballkan gjatë vitit që vjen, duke zbritur parashikimet në 2,5 për qind dhe 2,1 për qind për rajonin.

Mirëpo, efektet e krizës së eurozonës në vendet e Ballkanin nuk do të jenë të njëtrajtshme, pasi që lidhjet e shteteve ballkanike me shtetet e eurozonës janë të ndryshme. Shqipëria, si ekonomi e lidhur ngushtë me atë të Italisë dhe Greqisë, rrezikon që ta pësojë shumë më keq se sa Kosova ose, fjala vjen, Serbia, nga kriza. Kjo për arsyen se partneri kryesor ekonomik i Kosovës dhe i Serbisë në eurozonë është Gjermania, një ekonomi që vazhdon të jetë stabile, ndërsa Shqipëria rrezikon të përvlohet nga spiralja e problemeve italiane. Ndonëse qeveria e re teknike e Mario Montit do të ndërmarrë masa për reduktimin e deficitit përmes masave shkurtuese, edhe suksesi i Montit në përmirësimin e financave italiane të goditura nga kërkesat e shtuara të kreditorëve nuk do të parandalojnë tkurrjen ekonomike të Italisë, që tashmë është e pashmangshme. Lidhjet ekonomike midis Shqipërisë dhe Italisë ekzistojnë në disa nivele. Së pari, një shtim i papunësisë në Itali mund të ndikojë negativisht në nivelin e remitancave në Shqipëri, duke marrë parasysh se Italia është burimi kryesor i Shqipërisë i të ardhurave të këtij lloji. E dyta, një tkurrje ekonomike e Italisë ka efekt në investimet italiane në Shqipëri, dhe veçanërisht godet rëndë industrinë shqiptare të tekstilit dhe veshmbathjes (veçanërisht asaj të këpucëve), që prodhon ekskluzivisht për prodhuesit italianë. Harrohet shpesh se Shqipëria është prodhues i madh i lëkurës dhe eksportuesi i gjashtë në botë i këpucëve (pa gjon), 99 për qind e të cilave prodhohen për firmat italiane (me fjalë të tjera fabrikat shqiptare bëjnë prodhimin “offshore” për firmat italiane). Në vitin 2005, këto fabrika punësonin rreth 20.000 punëtorë (kryesisht femra), numër që padyshim do të jetë rritur në ndërkohë. Këpucët dhe lëkura përbëjnë një pjesë të madhe të eksporteve shqiptare në Itali, që në vitin 2009 kapën shifrën totale prej 683 milionë dollarë. Rënia e eksporteve në këtë industri do të dëmtojë bilansin edhe ashtu negativ tregtar të Shqipërisë, por edhe do të shtojë edhe radhët e të papunëve. Tkurrja ekonomike në Greqi dëmton në mënyrë të ngjashme ekonominë e Shqipërisë, pasi që Greqia përbën burimin e dytë më të madh të investimeve dhe remitancave në Shqipëri, si dhe partnerin e dytë tregtar të Shqipërisë pas Italisë.

Qeveria e Sali Berishës, e mësuar të rrahë gjoks për arritjet ekonomike të Shqipërisë gjatë viteve të qeverisjes së tij, si dhe t’i krenohet faktit se në vitin 2008, kur gjithë Evropa shënoi rënie, Shqipëria pati rritje ekonomike, tashmë duket se ka parë realitetin me sy. I mësuar gjithashtu të flasë për borxhin e ulët dhe rritjen e pagave në sektorin publik, Berisha tashmë po bën kthesën kah shkurtimet buxhetore dhe zvogëlimi i shpenzimeve duke harruar fjalët e dikurshme për rritje pagash e pensionesh. Qeveria shqiptare është detyruar që t’i reduktojë shpenzimet e planifikuara buxhetore për sivjet për 20 miliardë lekë, ndërkohë që parasheh reduktim të mëtejmë të buxhetit për vitin 2012, i cili do të jetë më i vogël se buxheti i planifikuar për sivjet. Ky reduktim buxhetor ndodhi para përkeqësimit të gjendjes në Itali, ndërsa tashmë mund të rezultojë edhe më i madh, me pasoja të thella në rritjen ekonomike në Shqipëri. Në hall duket të jetë edhe sektori bankar i Shqipërisë, ku shkalla e kredive të këqija raportohet të ketë arritur në shkallën 18 për qind, me një vlerë prej 700 milionë dollarëve, siç raporton gazeta Shqip.

Tkurrjes së buxhetit dhe problemeve të mundshme në sektorin bankar i shtohen edhe  pasojat e politikave neoliberale të privatizimit të ndjekura me zell nga qeveria Berisha. Siç merret vesh, Korporata Energjetike Shqiptare (KESH) po humb mbi 20 milionë dollarë në muaj, pjesërisht nga detyrimi që Shpërndarjes, tashmë në pronë të firmës CEZ, t’ia shesë rrymën me çmim më të lirë se kostoja e prodhimit. Me një fjalë, në mënyrë që t’i garantojë profitet e CEZ-it dhe t’i shmanget ngritjes së çmimit të energjisë për konsumatorët (që pothuajse ka qenë rezultat i çdo privatizimi në sektorin e energjisë, kudo që është provuar), qeveria shqiptare po e çon drejt falimentimit ndërmarrjen publike KESH, duke subvencionuar profitet e CEZ-it. Ky është një sinjal i mirë për atë se çka e pret edhe Kosovën me planin e qeverisë Thaçi për privatizimin e Distribucionit të KEK-ut, dhe shprehje e modës së re të asaj që disa e mbiquajnë “socializëm kapitalist”, ku në emër të tregut të lirë dhe efiçiencës ndërtohen monopole private, proftet e së cilave subvencionohen me paratë e taksapaguesve.

Për fat të mirë marrëdhëniet ekonomike të Kosovës me Greqinë dhe Italinë nuk janë aq të thella, kështu që efektet e krizës së eurozonës në Kosovë do të jenë indirekte. Kosova, rrezikohet nga një dukuri tjetër, ajo e inflacionit, i cili vazhdon me rritje galopante në shkallën më të madhe në rajon, dhe në këtë situatë nuk do të ndikojë aq kriza e eurozonës se sa efekti i krizës së eurozonës në Serbi. Bilansin negativ tregtar që Serbia ka me BE-në (dhe veçanërisht me Gjermaninë) ajo e kompenzon pjesërisht me bilansin pozitiv që ka me CEFTA-n (përfshirë edhe Kosovën, që padyshim është tregu më profitabil i prodhuesve serbë). Në qoftë se trendi i rritjes së çmimit të naftës mund të merret si tregues, shtrejtimi i vazhdueshëm i importeve për Kosovën do të vazhdojë ta vështirësojë jetën e shumë kosovarëve, veçanërisht atyre të papunë dhe ata me paga të ulta.

Sido që të jetë, megjithëse përfshirja e Ballkanit nga kriza e eurozonës mund të përshkruhet me metaforën e një zjarri pyjor që në pikun e thatësisë verore djeg krejt malin, një përshkrim që i shkon më shumë përshtati kësaj kohe ndërrimi stinësh është se shqiptarët në Ballkan po i pret një dimër i ftohtë.

Kolumna javore, Koha Ditore, 20 nëntor 2011.

Rangimet e parëndësishme të Bankës Botërore

Preokupimi me rangimet e ndryshme në listat e ndryshme të organizatave ndërkombëtare është një zakon i vjetër i politikës shqiptare. Kjo është veçanërisht e vërtetë me rangimet e Bankës Botërore, që për çdo vit nxjerr një rang-listë të shteteve me indikatorë që masin lehtësinë e “bërjes së biznesit”, ku përfshihen indikatorë si kohëzgjatja për regjistrimin e një biznesi të ri, marrja e liçencave dhe zgjidhja e kontesteve gjyqësore.

Paraqitja e rangimeve të vitit 2011 të Bankës Botërore sërish nxiten reagime. Në Kosovë, ministrja për Tregti dhe Industri Mimoza Kusari-Lila shprehet e brengosur për rangimin e Kosovës në raportin e fundit të Bankës Botërore të lëshuar sivjet, sepse nuk pati progres, duke premtuar angazhim dhe reforma. Në Shqipëri, kritikë të ndryshëm akuzuan kryeministrin Sali Berisha, i cili lavdërohet shpesh për progresin e Shqipërisë duke marrë për bazë lista dhe rangime të tilla nga organizata të ndryshme, se reformat e tij nuk po prodhojnë efekt, pasi që në rangimin e fundit Shqipëria ra nga vendi 77 në vendin 82 në rangimin e vitit 2011.

Në dukje të parë, duket se ekziston një marrëdhënie e fuqishme midis lehtësisë së bërjes së biznesit në një vend (matur me indikatorë si kohëzgjatja e procedurave për hapjen e një biznesi dhe zgjidhjes së kontesteve gjyqësore) dhe shpejtësisë së zhvillimit ekonomik të atij vendi. Me një fjalë, sa më lehtë është bësh biznes në një vend, aq më i shpejt zhvillimi ekonomik në atë vend. Ky është supozimi që bën Banka Botërore kur lëshon rezultatet e sondazhit të vet botëror mbi bërjen e biznesit, dhe i njëjti supozim që përdorët në ligjërimet e politikanëve kur flasin për sukseset e politikave të tyre në zhvillimin ekonomik, apo për reformat e duhura që do të rezultojnë në këtë të fundit. I njëjti rangim përdorët edhe në kritikat e opozitës dhe të shoqërisë civile në përgjithësi (siç bëri kolegu im Lumir Abdixhiku në faqet e kësaj gazete javën e kaluar), të cilat qortojnë ashpër qeverinë e Kosovës për lëshimet në reforma që kanë të bëjnë me bërjen e biznesit. Para disa vitesh, ambasadori amerikan në Kosovë, kampion i vetëshpallur i (neo)liberalizmit ekonomik, pati marrë shembullin e Gjeorgjisë, duke pohuar se reformat e këtij vendi në lehtësimin e bërjes së biznesit (duke shkurtuar drastikisht procedurat burokratike për regjistrimin e një biznesi) rezultuan në një rritje të madhe ekonomike për këtë vend. Krejt këto bëjnë që preokupimi me reformat procedurale dhe administrative të bëhen prioritet i politikave të zhvillimit, si dhe krejt aftësia e qeverive për të drejtuar vendin drejt një kahu zhvillimor të shprehet në rangimet sikur ato të Bankës Botërore.

Duke dyshuar shumë në supozimin se lehtësia e bërjes së biznesit është alfa dhe omega e zhvillimit ekonomik të një vendi, mora t’i analizojë rangimet e Bankës Botërore dhe raportin e tyre me rritjen ekonomike të vendeve që rangohen në listë. Mora rangimet e Bankës Botërore, të bëra në vitin 2004, për të analizuar efektet e dy indikatorëve, kohëzgjatjen e procedurave për regjistrimin e një biznesi të ri, dhe kohëzgjatja e kontesteve gjyqësore, në rritjen ekonomike të shteteve përkatëse në vitin 2007. Pse ky dallim në vite? Po supozojmë se hapja e bizneseve të reja nuk krijon efekte të menjëhershme në rritje ekonomike. Një biznes i ri do kohë për t’u rritur. Pastaj, një valë e hapjes së bizneseve të reja, të mundësuara nga procedurat e lehtësuara, gjithashtu kërkon kohë që të gjenerojë efekte në rritjen ekonomike. Nëse në shtetet me më pak procedura do të hapen më shumë biznese, efekti në rritjen ekonomike do të jetë më i madh. Dhe anasjelltas, në shtetet ku ka shumë pengesa burokratike në hapjen e bizneseve, rritja ekonomike do të jetë më e vogël. Ky është pak a shumë supozimi për marrëdhënien midis vlerësimeve të Bankës Botërore për bërjen e biznesit dhe rritjen ekonomike.

Arsyeja e dytë për përdorimin e të dhënave për rritjen ekonomike nga viti 2007 është se ky është një vit para krizës financiare të vitit 2008. Viti 2008 ishte vit i rëniës së rritjes vjetore të BPV-së në pothuajse tërë botën. Prandaj përdorimi i të dhënave të para-krizës mundëson që t’i shmangemi efektit të krizës në rritjen ekonomike të shteteve, pra do ta kemi një pasqyrë më të pastër mbi ndikimin e indikatorëve të matur nga Banka Botërore në rritje ekonomike.

Pas një analize të shpejtë statistikore që i kam bërë të dhënave, del se nuk ekziston asnjë marrëdhënie e qenësishme statistikore midis matësve të Bankës Botërore për lehtësinë e bërjes së biznesit dhe rritjes ekonomike të një vendi. Korrelacioni statisikor midis indikatorit për kohëzgjatjen e procedurave për regjistrimin e një biznesi (matur në ditë) dhe rritjen ekonomike (matur në rritjen vjetore të BPV-së) është më pak se 20 për qind. Fakti që do të duhej t’i linte gojëhapur zyrtarët e Bankës Botërore (dhe të tjerët që ndjekin diskursin e tyre) është se ky korrelacion është POZITIV – domethënë rritja ekonomike është MË E MADHE në ato shtete ku procedurat për regjistrimin e biznesit janë MË TË GJATA. Ndërkaq, korrelacioni statisikor midis indikatorit për ekzekutimin e kontratave (domethënë të procedurave gjyqësore) dhe rritjes ekonomike është pothuaja inekzistent! (Në terma më teknik, raporti statistikor i parashikuar në llogaritjen e regresionit, i shprehur në vlerën R², është vetëm 0,05, një vlerë krejt e neglizhueshme!) Dhe, për të patur më të saktë krahasimin, nga lista e shteteve i kam hequr shtetet e zhvilluara dhe ato shumë të varfëra, duke i lënë vetëm ato me të ardhura të mesme të larta dhe me të ardhura të mesme të ulta – me një fjalë, grupet e shteteve që janë në zhvillim dhe ku hyjnë edhe Kosova dhe Shqipëria.

Me fjalë të tjera, rangimet e Bankës Botërore për lehtësinë e bërjes së biznesit nuk përbëjnë kurrfarë treguesish për suksesin e një shteti në rritje ekonomike. Të dhënat e provojnë këtë në formë të prerë. Kjo tregohet edhe nga disa nga rastet e veçanta. Është e vërtetë se ka raste ku shpejtësia e regjistrimit të një biznesi përkon me rritje të madhe ekonomike. Shembujt e tillë janë vendet si Tunizia (11 ditë kohë regjistrimi të biznesit në 2004, me rritje 6,3% në vitin 2007), Panama (18 ditë me rritje 12,1%) dhe Armenia (18 ditë me rritje 13,7%). Mirëpo, ka të tilla që kanë procedura të shkurtëra, por u kjo nuk ka rezultuar në rritje të madhe ekonomike. Rastet si Kiribati (21 ditë, me rritje vetëm 0,4%), Mikronezia (16 ditë me rritje negative -0,9%) apo Palau (24 ditë me rritje 2,1%). Është interesant të shikohet e kundërta: rastët ku regjistrimi i një biznesi merr shumë kohë, por ku rritja ekonomike vazhdon me hapa të mëdhej. Shembujt e tillë janë Brazili (152 ditë, 6,1% rritje), Lao (153 ditë, 7,4% rritje), Venezuela (141 ditë, 8,2% rritje), Peru (98 ditë, 8,9% rritje), India (një shtet i njohur në botë për burokracinë e saj të tmerrshme, ku regjistrimi zgjat 89 ditë, 9,8% rritje). Thjesht, teza se koha e regjistrimit të një biznesi është diçka tepër e rëndësishme për rritje ekonomike nuk qëndron. Të dhënat janë të ngjashme me procedurat e ekzekutimit të kontratave përmes kontesteve gjyqësore, ku kohëzgjatja e këtyre procedurave nuk gjeneron kurrfarë efekti të ndjeshëm në rritje ekonomike (shiko më poshtë për të dhënat dhe rezultatet e testit statisikor).

Me këtë nuk dua të them se lehtësimi i procedurave burokratike është diçka e panevojshme ose e parëndëshme. Mirëpo, preokupimi i debatit për zhvillimin ekonomik në faktorë si këta ngrit dy çështje. E para ka të bëjë me supozimin që fokusi në bërjen e biznesit ka të bëjë me rolin e shtetit në ekonomi. Ky supozim është tipik neoliberal – se roli i shtetit është vetëm që të krijojë kornizat për biznesin, por jo të zbatojë ndonjë politikë më përmbajtësore zhvillimore, siç është p.sh. mbështetja e zhvillimit vendor industrial, mbrojtja e tregjeve apo sigurimi i punëtorëve. E dyta, përqëndrimi në një çështje si kjo bën që shtete me kapacitete edhe ashtu të vogla (si puna e Kosovës dhe e Shqipërisë) t’i shpenzojnë ato në reforma joqenësore dhe në fund edhe jo aq të rëndësishme për zhvillimin ekonomik. Aq më tepër që presioni për t’i lehtësuar procedurat e biznesit, nuk çon në reforma më të gjithanshme administrative, por në krijimin e njësive të veçanta për procesimin e regjistrimit të biznesit, që veprojnë në baza të tjera nga administrata në përgjithësi. P.sh., një shtet mund të lehtësojë marrjen e liçencave të punës, por çfarë rëndësie ka kjo kur nxjerrja e një dokumenti personal ose e një pasaporte zgjat me muaj? Funksionaliteti administrativ duhet të përmirësohet në përgjithësi, dhe jo vetëm të privilegjohen sektorët që kanë të bëjnë me biznesin, dhe që në të vërtetë kanë më shumë në shenjëstër joshjen e korporatave multinacionale se sa gjenerimin e biznesit të vogël të brendshëm.

Vendet si Shqipëria dhe Kosova duhet të shpenzojnë energjitë e tyre në çështje më qenësore dhe më të rëndësishme në zhvillimin ekonomik dhe atë shoqëror në përgjithësi. Ja një indikator shumë më i mirë i zhvillimit ekonomike: arsimi. Rangimi i OECD-së nxjerr nxënësit shqiptarë si disa nga më të dobëtit në rajon dhe në botë, veçanërisht në fushat kyçe të matematikës dhe të shkencës. Ndonëse në këtë raport nuk janë përfshirë nxënësit nga Kosova, nëse u besohet përshtypjeve sipërfaqësore se cilësia e sistemit arsimor në Shqipëri është megjithatë më e lartë se në Kosovë, atëherë nëse Shqipëria është keq në arsim, përgatitja e nxënësve në Kosovë është përtej të llahtarshmës.

Ka studime shumë më solide që tregojnë se investimi në arsim është shumë më i rëndësishëm për zhvillimin e qëndrueshëm të një vendi. Fatkeqsisht, është pikërisht ky investim që është vënë në fund të listës së prioriteteve, përderisa politika jonë preokupohet me indikatorë që në fund të fundit nuk janë ato që krijojnë rezultate. Në Kosovë, reforma në arsim është reduktuar në ndërtim shkollash. Nuk ka as koncept që e sheh arsimin si pjesë të zhvillimit ekonomik e social, lëre më ndonjë politikë të qartë në këtë drejtim. Rezultatet e studentëve në provimet e maturës janë katastrofike, që nuk habit kur në universitet hasë studentë që kanë problem me gjërat elementare si shkrim-leximi. Arsimtarët dhe stafi arsimor janë të rëndësishëm për qeverinë aktuale vetëm atëherë kur i duhen votat e tyre. Elita aktuale politike ka fare pak interes në sistemin arsimor, kur arsimimin dhe të ardhmen e fëmijëve të vet ia beson shkollave private. Janë masat popullore ato që vuajnë dhe fëmijet e së cilës e paguajnë çmimin e rëndë të një sistemi të dështuar shkollor, jo vetëm tani, por gjatë tërë jetës së tyre. Problemi i arsimit është problem shumë më i rëndësishëm që ka të bëjë me zhvillimin e që duhet të bëhet, shumë më tepër se sa rangimet e parëndësishme të Bankës Botërore.

Kolumna javore, Koha Ditore, 6 nëntor 2011

Të dhënat e përdorura për analizë. 

Rezultatet e testit statistikor (output i SPSS). 

Shënim: Ky është një test shumë i thjeshtë statisikor dhe nuk duhet të merret si fjala e fundit rreth rëndësisë së faktorëve të Bankës Botërore në zhvillim ekonomik. Kjo vlen veçanërisht për testin e regresionit, meqë shumë rrallë mund të gjejmë test sinjifikativ me kaq pak faktorë. Mirëpo, rezultati që vlen të theksohet është ai i korrelacionit midis kohëzgjatjes së regjistrimit të bizneseve dhe rritjes ekonomike. Sipas asaj është e qartë që nuk ekziston një marrëdhënie e drejtë midis uljes së kohës së regjistrimit të bizneseve dhe rritjes ekonomike të një vendi.

S’ka qetësi në BE

Shikuar nga planeti Ballkan, BE-ja është më stabile, më e madhërishme dhe më e fuqishme se kurrë. Pritja me padurim e Raporteve të Progresit të Komisionit Evropian nga shtetet që synojnë anëtarësimin në BE, për të shikuar se a po u jepet “bekimi” për të nisur procesin e anëtarësimit në këtë kolektiv (i cili, në fakt, iu aprovua Serbisë), jep shenjë për qëndrimin pothuajse të pandryshuar entuziast ndaj BE-së nga elitat politike të Ballkanit, përfshirë asaj në Kosovë, që prej një dekade e më shumë. Ndërkaq, kur shikon nga brenda, e sheh se BE-ja është buzë shpërthimit, si në pikëpamje ekonomike ashtu dhe politike. Nga ana ekonomike, kriza e borxheve sovrane po lë pa gjumë liderët evropianë, padyshim edhe drejtuesit e bankave më të mëdha evropiane, ndërsa ka zhytur jugun e Evropës në revolta sociale dhe veriun në kriza politike. Është një realitet i çuditshëm që, në momentin që gjithë evropianët kanë dyshime të thella në projektin evropian (që dëshmojnë sondazh pas sondazhi), besimi ndaj projektit në Ballkan ndër ballkansit (dhe veçanërisht shqiptarëve) është në kulm.

Kriza më imediate e BE-së sigurisht se nuk është vetë BE-ja por Eurozona, sado që çdo çarje brenda Eurozonës lëkund shtyllën themelore të unitetit evropian. Samiti i presidentit francez Nicholas Sarkozy dhe i kancelares gjermane Angela Merkel, pas negociatave të tensionuara dhe agonizuese, përfunduan në një marrëveshje – të tretin të radhës gjatë këtij viti – që synon të adresojë krizën e borxheve sovrane. Ky problem po ndjek si një hije e zezë politikën dhe ekonominë evropiane dhe rreziku nga orteku i kolapseve financiare anëmbanë Evropës dhe globit, dukej se mund të shtyhej muaj pas muaji, por kohëve të fundit gjithnjë e më shumë dukej buzë shpërthimit nga java në javë dhe dita në ditë, aq më tepër kur zjarri që po digjte Greqinë rrezikonte të kalonte edhe në Itali. Presioni për të vepruar ka qenë i jashtëzakonshëm, që duket se ktheu momentin drejt arritjes së një marrëveshjeje – që disa kritikë po e quajnë të paplotë – për t’u ballafaquar me problemin e krizës greke dhe mundësisë së përshkallëzimit të saj.

Sipas kësaj zgjidhjeje, liderët evropianë u dakorduan që të ngrisin kapacitetin e Mjetit  për Stabilitet Financiar Evropian (EFSF) nga 400 miliardë në një bilion euro, të përgjysmojnë borxhin e Greqisë përmes presionit që një pjese të humbjes ta përballojë sektori bankar, si dhe të hartojnë një plan për rikapitalizimin e bankave evropiane që janë në rrezik. Kjo masë duket se nxiti optimizmin tek tregjet e kapitalit në Evropë dhe SHBA, që reaguan pozitivisht ndaj lajmit për marrëveshjen e re Merkel-Sarkozy, e që u përshëndet edhe nga presidenti amerikan Barack Obama. Një rezultat pozitiv i dalur nga procesi është fakti që shtetet më të fuqishme të Eurozonës më në fund u pajtuan me faktin se shkalla e rritjes së borxheve e shtetit grek është aq e lartë sa që është e pamundur që ai borxh të shlyhet. Në fakt, sipas disa parashikimeve, pavarësisht ndihmës nga BE-ja dhe shkurtimeve masive të shpenzimeve të brendshme, borxhi grek do të arrinte në mbi 200 për qind të BPV-së së vendit brenda tre vitesh. Sipas marrëveshjes aktuale, borxhi i Greqisë do të përgjysmohet, kjo me participimin e “vullnetshëm” të bankave nga të cilat kërkohet absorbimi i një pjese të humbjeve dhe të cilat në realitet aktualisht kërkojnë nga Greqia pagesa në shuma të pamundura për t’u përballuar nga ky vend. Në fakt, frika e bankave ka qenë gjithmonë mundësia e humbjes së likuiditetit të shtetit grek (me një fjalë, pamundësisë për të paguar), pasi që në kushtet aktuale përfitimi i tyre nga borxhi grek është enorm. Siç thotë një shprehje, bankat janë sikur ai personi që ta huazon çadrën kur është koha me diell, por që e kërkon që t’ia kthesh kur bie shi. Ky është pak a shumë raporti i Greqisë me investitorët që mbajnë bonot e saj.

Duhet theksuar se pyetja në tërë këtë lojë nervash nuk është niveli i borxheve të shteteve të veçanta, por tek “besimi” i tregjeve financiare ku blihen dhe shkëmbehen bonot, dhe që rrjedhimisht kanë mundësinë të përcaktojnë normat e interesit të kërkuara për bonot e shteteve të veçanta, të përcaktuara në bazë të rejtingut kreditor të secilit shtet. Për këtë ekziston një fakt shumë domethënës. Ndonëse shpesh përmendet fakti se borxhi aktual i Greqisë është mbi 180 për qind të BPV-së, të dhënat e përpiluara nga rrjeti CNBC tregojnë se në fakt, shkalla e borxheve e shteteve veriore evropiane është shumë herë më e lartë se ajo e Greqisë. Listën e borxhlinjëve më të mëdhej – gjithmonë në raport me BPV-në e tyre – e kryesojnë vendet si Britania e Madhe dhe Zvicra (mbi 400 për qind të BPV-së), Holanda (mbi 370 për qind), Belgjika (335 për qind), Danimarka (310 për qind), Suedia (280 për qind), Finlanda (270 për qind), Austria (260 për qind), Norvegjia dhe Franca (250 për qind). Madje edhe borxhi aktual i Gjermanisë, rreth 185 për qind të BPV-së së saj, është po aq sa ai i Greqisë dhe ai i Spanjës, dhe më i lartë se borxhi i Italisë, që shpesh përmendet si rrezik (që është rreth 146 për qind të BPV-së italiane). Këtu dhe qëndron hipokrizia e shteteve veriore evropiane, që tash e sa muaj i mbajnë leksione shteteve të jugut se qenkan të papërgjegjshme me financat dhe shpenzimet publike. Në një rast, në kohën kur Greqisë po i bëheshin presione të mëdha për shkurtime të rënda buxheti, ministrja austriake e Financave e arsyetonte këtë duke folur në terma pothuajse raciste për “dorëshlirësinë” e grekëve, karshi prudencës, disiplinës dhe kujdesit financiar të shteteve të veriut, duke u thirrur në stereotipet e vjetra për evropianët veriorë si të disiplinuar, kursimtarë dhe racionalë me paratë e veta dhe ata të jugut si shpenzues të verbër që nuk mendojnë për të nesërmen. Ndërkaq, këto të dhëna dëshmojnë se trendi i rritjes së borxheve të shteteve evropiane nuk kishte asgjë të bënte me stereotipet e tilla kulturore, por se ishte një trend mbarë-evropian (dhe pjesë, padyshim, e trendit të financiarizimit neoliberal të ekonomive evropiane që është në themel të krizës aktuale), e aspak pjesë e dorëshlirësisë dhe irracionalitetit të evropianëve jugorë (dhe sidomos të grekëve ballkanas), kur shihet fare qartë se borxhet e shteteve të veriut të Evropës janë nga dy e trefish më të mëdha se sa ai i Greqisë, kur ato borxhe vlerësohen në përpjestim me vëllimin e ekonomisë së vendit përkatës.

Pse atëherë po dënohet Greqia? Meqenëse normat e paguara nga shtetet evropiane për borxhet e tyre nuk përcaktohen nga vetë ato, por nga tregjet financiare (dhe në radhe të parë sipas rejtingut kreditor të vlerësuar nga agjensionet si Standard and Poor’s dhe Moody’s), shtetet ngelin përfundimisht nën mëshirën e tyre. P.sh., një “bund” 10-vjeçar (bono e thesarit gjerman) aktualisht shitet në normën 2,17 për qind, që do të thotë se shteti gjerman blen kredi nga tregjet financiare me një normë jashtëzakonisht të ulët. Ndërkaq, një bono greke 10-vjeçare aktualisht shitet në normën 21,5 për qind, që domethënë se për të huazuar 100 euro, Gjermanisë i kushton 2 euro kurse Greqisë 21 euro. Masat e fundit të ndërmarra në samitin Merkel-Sarkozy nuk kanë të bëjnë me adresimin e borxheve evropiane në përgjithësi, por me krijimin e instrumenteve financiare evropiane që zbusin frikën e tregjeve financiare për rrezikun që paraqesin shtetet si Greqia dhe Italia, duke i siguruar tregjet se në rast të çdo dështimi financiar dhe devalvimi të mëtejmë të bonove, EFSF do të shërbejë si një lloj superthesari evropian që garanton thesaret e shteteve të veçanta.

Pyetja është nëse tregjet do të binden nga këto masa. Ngritja e kapacitetit të EFSF-së tashmë nuk ka të bëjë me Greqinë aq sa me Italinë dhe për financimin e saj BE-ja do të kërkojë mbështetje edhe nga Kina dhe shtetet tjera në zhvillim, që aktualisht gëzojnë rezerva të mëdha dollarësh. Mirëpo, pas një entuziazmi të shkurtër, se Italia vazhdon të paraqesë rrezik u tregua edhe në ankandin e së premtës së bonove italiane, në të cilën norma e bonove italiane u rrit në 4,93 për qind – shkalla më e lartë në dhjetë vitet e fundit. Kjo domethënë se rreziku i përhapjes së zjarrit nga kriza e borxheve sovrane nuk është zhdukur as pas masave të fundit, dhe se gjërat në BE nuk do të vazhdojnë të jenë të qeta për një kohë të shumë të gjatë.

Kolumna javore, Koha Ditore, 30 tetor 2011.

Barrikadat do të zhvendosen në Prishtinë

Komedia e pështirë e radhës e servirur nga Qeveria e Kosovës është numrimi i “sukseseve” që kjo Qeveri i paskësh realizuar në planin e zhvillimit ekonomik. Në kohën kur ekonomia kosovare po shkon drejt një përkeqësimi në shkallë dhe thellësi që nuk është parë që nga fundi i luftës më 1999 – mjafton të shikohet vetëm shkalla e inflacionit – kjo Qeveri haptazi mbulon dhe shtrembëron faktet që tregojnë se gjendja ekonomike, duke përfshirë edhe perspektivën financiare të shtetit, nuk është aspak pozitive. Kjo e fundit është edhe më alarmante sepse rrezikon që gjendjen ekonomike ta çojë drejt një përkeqësimi të thellë gjatë viteve të ardhshme, duke marrë parasysh edhe trendet negative në ekonominë botërore që nuk duken se do të kalojnë shpejt.

Megjithëse papunësia e madhe dhe varfëria kanë karakterizuar shoqërinë kosovare me dekada, manipulimi i papërgjegjshëm i buxhetit të shtetit për interesa të ngushta dhe afatshkurtëra politike të klikës në pushtet po e cënon edhe atë arritje pozitive që, tek e fundit, ka qenë një nga argumentet bazë për arsyet pse Kosova meriton të jetë vend i pavarur dhe sovran. Kjo është qëndrueshmëria fiskale e shtetit, e cila gjithnjë e më shumë po vihet në pikëpyetje tani që duket se deri në fund të vitit, me dështimin e shitjes së TK-së, qeveria duhet ta shfrytëzojë edhe rezervën modeste buxhetore të Kosovës për ta mbuluar deficin e shkaktuar nga kontrata me Bechtel-Enkan për ndërtimin e autostradës. Në vitin 2012, jo 300 milionë euro, por edhe 50 milionë euro do t’i pranojë kjo qeveri për shitjen e TK-së vetëm që t’i financojë avanturat e veta dhe të mos e çojë buxhetin e shtetit drejt mungesës së likuiditetit (pamundësisë për të paguar).

Natyrisht, qeverisja buxhetore në Kosovë është nën mbikëqyrje të rreptë të FMN-së, prandaj edhe mundësitë për avantura të mëtejme, sikur ajo e ndërtimit të autostradës Prishtinë-Shkup (që, në fakt, nga një pikëpamje e thjeshtë ekonomike dhe financiare, do të duhej të kishte qenë prioritet, duke marrë parasysh se vendkalimi kufitar në Han të Elezit është porta kryesore e hyjrës dhe daljes së mallrave nga Kosova, dhe fakti se ajo do të kushtonte përgjysëm më pak se ajo Vërmnicë-Merdar). Një shtet normal, deficitet e veta mund t’i mbulojë edhe me kredi, që i siguron përmes shitjes së bonove. Mirëpo, sistemi financiar dhe fiskal i Kosovës është i nivelit rudimentar, kurse shitja e bonove nuk planifikohet të ndodh para vitit 2012. Prandaj është shumë qesharake kur ministri i Financave, Bedri Hamza, siç ka bërë në më shumë se një rast, lavdërohet se shkalla e deficitit është nën tre për qind të BPV-së, që sipas tij është brenda një niveli të pranueshëm. Realiteti është se Kosova nuk mund të tolerojë as 0,5 për qind deficit sepse nuk ka kapacitete për financimin e deficitit me tërheqje të fondeve shtesë në mënyrë të pavarur (siç është shitja e bonove). E vetmja mundësi financimi shtesë për Kosovën në këtë moment është FMN-ja, e cila tashmë është treguar e padisponuar që t’i ndajë kredi kësaj qeverie.

Kjo do të thotë se edhe mundësitë e qeverisë për manovrime fiskale janë të kufizuara, rrjedhimisht edhe varshmëria ndaj diktateve të FMN-së shumë më e lartë. Penalizimi i Kosovës me humbjen e kredisë njëqind milionëshe “stand-by” nga FMN-ja në fillim të këtij viti, si pasojë e ngirtjes arbitrare të shpenzimeve, ishte një shuplakë fytyrës për qeverinë e Hashim Thaçit që buxhetin e shtetit e shndërroi në instrument të PDK-së për fitim votash. Qeverisë së “integrimeve euroatlantike” nuk i konvenon një dënim i dytë i radhës nga FMN-ja, me pezullimin e kredive edhe për vitin 2012, prandaj ajo do të bëjë çmos që t’i përmbahet parametrave buxhetorë të përcaktuar nga FMN-ja. Mirëpo, paaftësia e kësaj qeverie që t’i realizojë ato që ministri për Zhvillim Ekonomik Besim Beqaj i quan “reforma strukturore” (lexo: tëhuajësim i aseteve strategjike, shoqëruar padyshim edhe me përfitime “nën tavolinë” të klikës në pushtet nga transaksionet qindra milionëshe) përmes ngritjes së fondeve nga privatizimi i TK-së dhe i aseteve tjera, të kërkuara edhe nga FMN-ja, kësaj qeverie mund t’i kushtojë me kërkesa të reja nga FMN-ja për shkurtime më të ashpra buxhetore në vitin 2012 dhe në vitet në vijim.

Kjo do të thotë se gjendja fiskale e vendit do të përkeqësohet, veçanërisht nëse për mbulimin e shpenzimeve buxhetore, sidomos ato të autostradës, ministrit të Financave do të duhet shumë shpejt t’i shfrytëzojë fondet e rezervës. Me zhdukjen e rezervës rrezikohet jo vetëm qëndrueshmëria fiskale e shtetit, por edhe nxjerrja eventuale e bonove do të jetë pa efekt, pasi që asnjë investitor nuk do të blejë bono të një shteti buzë falimentimit, apo do t’i blejë ato me kamata drakonike, të tilla çfarë i paguan aktualisht Greqia huadhënësve të saj, që shkojnë në normën 30 për qind e më lartë. Vendosja e qeverisjes buxhetore nën menaxhim emergjent të FMN-së, që është rruga drejt së cilës po e çon Kosovën kjo qeveri, do të jetë katastrofike në një ekonomi edhe ashtu të brishtë, dhe një popullatë që për çdo muaj humb vlerën e të ardhurave të veta nga inflacioni. Meqë një pjesë e madhe e inflacionit në Kosovë importohet nga jashtë, parashikimet për shtrejtimet e mëtutjeshme të naftës dhe komoditeve bazë ushqimore në ekonominë botërore, bashkë me krizën ekonomike që do të pasojë pashmangshëm nëse FMN-ja imponon shkurtime më të thella buxhetore (duke marrë parasysh se shpenzimet qeveritare aktualisht janë motori kryesor i rritjes ekonomike në vend), do ta çojë popullatën e Kosovës drejt një krize ekonomike të paparë gjatë dekadës së fundit.

Ky është një skenar i errët, por më indikativ se treguesit ekonomikë dhe financiarë për rrezikun në të cilin gjendet vendi është qëndrimi i kësaj qeverie, e cila me një pafytyrësi të paparë flet për sukseset e veta, siç bëri javën që shkoi, duke pretenduar që i po i realizon programet e strategjisë së saj të zhvillimit ekonomik, duke kallzuar përalla për rritje ekonomike prej 7-8 për qind dhe për planet për zvogëlimin e papunësisë në 10 për qind për vetëm pak vite! Dhe për t’i shitur këto deklarata që nuk janë asgjë më shumë se sa manipulime të pastra me opinionin publik, zëvendës-kryeministrja Mimoza Kusari-Lila thotë që është akoma herët, sepse rezultatet duhet t’i presim tek vitin tjetër!

Nuk duhet të kesh ndonjë ekspertizë të thellë në ekonomi për ta kuptuar se në kushtet aktuale, qëndrimet e tilla, që e injorojnë komplet perspektivën ekonomike dhe fiskale të vendit, që janë komplet të shkëputua nga realiteti agonizues i ekonomisë botërore dhe sidomos i asaj evropiane, janë jo vetëm të papërgjegjshme, por tregojnë edhe për një pafytyrësi të një kabineti qeveritar dhe për ministra që kanë më shumë hallin te ruajtja e vendit të tyre të punës se sa te mirëqenia e vendit.

Por, duhet të mendojmë në mos edhe kjo politikë ekonomike e qeverisë së Hashim Thaçit është pjesë e strategjisë së saj për zgjidhjen e problemit të barrikadave në veri. Sepse, duke marrë parasysh kahjen që ka marrë ekonomia e vendit, barrikadat e masave të indinjuara dhe të revoltuara nuk do t’i shohim më në veri por të rreshtuara para ndërtesave qeveritare në Prishtinë.

Kolumna javore, Koha Ditore, 23 tetor 2011

Qeverisje me inercion

Njeriu i mendimeve të thella.

Dy ngjarje shënuan javën politike në Kosovë: lansimi i Raportit të Progresit për Kosovën nga Komisioni Evropian dhe dështimi i sërishëm i privatizimit të PTK-së. Ngjarjet janë vetëm incidentalisht të lidhura, mirëpo që të dyjat janë indikacion për një problem fundamental në karakterin e qeverisjes në Kosovë. Dimë fare mirë për skandalet dhe për nivelin e thellë të korrupsionit moral, politik e financiar që ka gllabëruar pjesën më të madhe të strukturave shtetërore dhe të institucioneve publike në Kosovë, diçka që konfirmohet edhe në Raportin e Progresit. Mirëpo, dështimet e kësaj qeverisjeje nuk janë vetëm në nivel të korrupsionit të gjithanshëm. Ato janë gjithnjë e më evidente edhe në nivel të politikave publike, veçanërisht ato zhvillimore. Ministrat e qeverisë Thaçi 2 përditë paraqiten në media duke proklamuar suksese dhe rezultate, sado që sipas shumicës së indikatorëve objektivë vendi vazhdon të marrë teposhtëzen.

Në fakt, siç na tregoi Raporti i Progresit, gjërat nuk po ecin përpara, por po ecin mbrapa. Veçanërisht në fushën e gjendjes ekonomike në vend, ka jo përmirësim, por përkeqësim të gjendjes në krahasim me atë të viteve të kaluara.

Në të njëjtin moment që mediat dhe publiku kosovar kapërdinë mesazhin e idhët që erdh nga Brukseli, një nga ofertuesit e tenderit për privatizimin e Telekomit të Kosovës (TK), Hrvatski Telekom (pronë e Deutsche Telecom), tërhiqet nga gara nën pretekstin e korrupsionit brenda menaxhmentit aktual të PTK-së. Në mungesë të ofertuesve të mjaftueshëm, duket se privatizimi i TK-së do të dështojë edhe sivjet.

Dështimi për herë të dytë i një politike që qeveria Thaçi 2 synon ta sendërtojë me çdo kusht, tregon se jo vetëm korrupsioni, dyshimet për afera kriminale dhe problemet tjera që kanë karakterizuar qeverisjet (të kaluarën dhe aktualën) nga Hashim Thaçi, por se më fundamentalisht, kjo qeverisje po dështon edhe në objektivat e veta politike.

Ka shumë raste kur qeveri të korruptuara, madje shumë më autoritare dhe anti-demokratike se ajo që ekziston në Kosovë, megjithatë kanë arritur rezultate në pikëpamje të zhvillimit ekonomik apo përmirësimit të standardit të jetës së qytetarëve të saj. Kina, me regjimin e saj represiv njëpartiak, megjithatë arrin të krijojë rritje ekonomike marramendëse. Regjimi autoritar i gjeneral Parkut në Korenë Jugore gjatë viteve 1960 arriti ta industrializojë Korenë dhe të ndërtojë bazën e zhvillimit që ky vend gëzon sot. Edhe Egjipti në vitet e fundit të sundimit të Hosni Mubarakut apo të Tunizisë nën Ben Alinë, të cilat përkundër korrupsionit dhe sistemeve represive politike, shënuan rezultate jo edhe krejt dëshpruese në rrafshin e rritjes ekonomike. Realiteti është se në Kosovë, hapësira për një kompromis me një qeverisje të keqe dhe të korruptuar, në shkëmbim të rritjes ekonomike dhe ngritjes së mirëqenies, shpejt po shkon drejt ngushtimit. Qeveria Thaçi 2, përderisa nuk është në gjendje ta adresojë korrupsionin, gjithashtu po dështon në nxjerrjen e qoftë edhe të një rezultati pozitiv në rrafshin e politikave ekonomike.

Struktura aktuale politike gjithmonë ka pasë mekanizma të tjerë për ruajtjen e pushtetin, që i nxjerr në përdorim atëherë kur rezultatet konkrete mungojnë. Politika e metodave klienteliste, fokusi në krijimin e imazheve të fuqisë dhe autoritetit dhe e shfrytëzimit të cikleve mediale për të plasuar në vazhdimësi sllogane boshe për “integrime euroatlantike” në kohën kur anëtarësimi në BE duket të jetë më larg se kurrë më parë, dhe përdorimi i shantazheve dhe kërcënimeve joformale nga ana tjetër, janë simptomë e një problemi më fundamental që ka Hashim Thaçi dhe qeveria e tij. Ajo di t’i menaxhojë situatat politike, di t’i përshtatet momenteve politike që imponohen nga fuqitë e jashtme (siç ishte presioni për t’i hyrë bisedimeve me Serbinë), por nuk di të qeveris. Ka dallim thelbësor midis aftësisë së një kryeministri dhe të një qeverie që t’i mbijetojë situatave të momentit, dhe aftësisë së një qeverie që të sjell rezultate konkrete për qytetarët e vendit. Kjo është veçanërisht e vërtetë në rrafshin e politikës ekonomike. Korrupsioni qeveritar për qytetarin e rëndomtë mbetet një abstraksion që nuk e godet atë drejtpërdrejtë, pasi që efektet e korrupsionit në zhvillim ekonomik dhe mirëqenie janë indirekte. Mirëpo qytetarëve nuk mund t’i shitet mjegulla dhe iluzionet në kohën që ata ballafaqohen me vështirësi reale dhe të përditshme në sigurimin e mbijetesës, dhe kur përkeqësimi i gjendjes ekonomike godet drejtpërdrejtë xhepin dhe standardin e jetesës së tyre.

Problemi i politikave pa rezultate të qeverisë Thaçi 2 janë pasojë e faktit se këto politika janë politika jofleksibile dhe është vetëm inercioni që i mban ato në themel të politikave të ashtuquajtura zhvillimore të kësaj qeverie. Privatizimi i PTK-së, autostrada Vërmnicë-Merdar, privatizimi i KEK-ut dhe projekte të tjera të gjitha filluan si nisma nën qeverinë Thaçi 1 – kuptohen, me asistencën e “miqëve” konsulentë, këshilltarë dhe “ekspertë” të angazhuar nga USAID, Banka Botërore dhe institucioneve tjera që punuan dhe hartuan programet në mbrapavijë, programe që Hashim Thaçi dhe qeveria e tij, si ajo e kaluara ashtu dhe kjo e tanishmja, i përvetësuan si projekte të veta politike.

Këto politika u treguan dhe po tregohen katastrofike. Autostrada, në kombinim me papërgjegjësinë fiskale të kryeministrit, çoi në rritjen e deficitit buxhetor, dhe rrezikun e tretjes së rezervave shtetërore, gjë që duket gjithnjë e më e mundshme tani pas dështimit të shitjes së PTK-së, duke e çuar Kosovën pashmangshëm drejt një krize fiskale gjatë vitit 2012. Privatizimi i PTK-së po dështon jo vetëm për shkak të korrupsionit dhe nepotizmit që qeverisja e Hashim Thaçit ka instaluar në këtë institucion, por për faktin se ky privatizim po ndodh në kushtet e një krize të thellë ekonomike në Evropë, në momentin që mbarë kontinenti rrezikohet nga një valë e dytë e kolapseve bankare si pasojë e krizës së borxheve sovrane. Në një situatë të tillë, bankat kanë rrudhur kredidhënien ndërsa firmat kanë një qëndrim shumë më konservator karshi investimeve. Në një kontekst të tillë, privatizimi, sidomos i një ndërmarrje të zaptuar fund e krye nga korrupsioni dhe keqmenaxhimi, natyrshëm se do të dështojë.

Këtij dështimi i shtohen problemet tjera. Inflacioni i përmasave katastrofike – diçka që fare pak po diskutohet në debatet mediale për ekonominë – po han edhe atë pak fuqi blerëse të familjeve kosovare, duke ua bërë më të shtrejtë jetën dhe duke ia zbehur perspektivën sidomos të rinjëve, që nuk u mbetet rrugë tjetër pos emigrimit nga Kosova. Bizneset e vogla familjare po shkojnë drejt shkatërrimit, si pasojë e kamatave të larta që bëjnë të pamundur investimet dhe e konkurrencës nga monopolet e mëdha tregtare, që mbajnë lidhje të ngushta me partitë politike, e që gradualisht po zaptojnë tregtinë në Kosovë, veçanërisht përmes vërshimit të tregut me mallra serbe. Papunësia është në rritje, jo në ulje, ndërkohë që mijëra të rinjë çdo vit i shtohen një tregu të punës që nuk ka çka të ofrojë për ta – as bile të një page për jetesë, lerë më një karrierë dhe një të ardhme. Rritja ekonomike për sivjet, sado që të jetë shifra e saktë në fund, do të jetë krejtësisht artificiale, pasi që në realitet, varfërimi i gjithmbarshëm i qytetarëve nga inflacioni do të hajë çfarëdo shifre nominale të rritjes ekonomike që pretendohet. Akti i dytë në rrafshin e politikave ekonomike që po përgatitet nga qeveria Thaçi, privatizimi i KEK-ut, është skandal në vete i cili tek sa do të fillojë të na shpaloset nëpër ballinat e gazetave.

Problemi i Kosovës nuk është vetëm se ajo ka krizë ekonomike, problemi më i madh është se ajo ka krizë të qeverisjes ekonomike. Kjo qeveri duhet ta kuptojë se qytetarët shumë shpejt ngopen me spektakle, sllogane dhe iluzione joreale që refuzojnë të ballafaqohen me realitetin. Inercioni dhe mbështetja në strategji dhe programe të dështuara nuk do të funksionojnë më si zgjidhje.

Kolumna javore, Koha Ditore, 16 tetor 2011